Nhiều người thường trải qua cảm giác mắt cay xè, cộm rát như có hạt cát bên trong hoặc mờ nhòe sau nhiều giờ làm việc trước màn hình máy tính. Khi gặp tình trạng này, phản xạ quen thuộc của đa số chúng ta là tìm đến các loại thuốc nhỏ mắt hoặc nước mắt nhân tạo để làm dịu tạm thời. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng sức khỏe của đôi mắt lại chịu sự chi phối mạnh mẽ từ chính thực đơn ăn uống mỗi ngày.
Chế độ ăn Địa Trung Hải giàu dầu ô liu nguyên chất không chỉ mang lại lợi ích cho tim mạch mà còn hỗ trợ bảo vệ bề mặt nhãn cầu thông qua việc hạ thấp phản ứng viêm toàn thân. Thay vì chỉ tác động tại chỗ bằng các dung dịch nhỏ mắt, việc nuôi dưỡng cơ thể bằng các chất chống oxy hóa và chất béo lành mạnh giúp cải thiện chất lượng màng phim nước mắt từ bên trong.
Mắt khô rát, cộm đỏ: Vấn đề không chỉ nằm ở giọt nước mắt
Hội chứng khô mắt hiện là một trong những rối loạn bề mặt nhãn cầu phổ biến nhất trên toàn cầu, chiếm từ 25% đến 80% tổng số các trường hợp khám chuyên khoa mắt [1]. Tình trạng này không chỉ đơn thuần là sự thiếu hụt nước mắt tạm thời, mà còn là một bệnh lý đa yếu tố làm suy giảm đáng kể chất lượng sống của người bệnh [1].
Khi màng phim nước mắt mất đi sự ổn định tự nhiên, bề mặt nhãn cầu sẽ đối mặt với tình trạng tăng áp lực thẩm thấu [2]. Hiện tượng này kích hoạt một chu kỳ miễn dịch tự duy trì, dẫn đến tổn thương mạn tính và phản ứng viêm kéo dài trên bề mặt nhãn cầu [3]. Người mắc chứng bệnh này thường xuyên phải chịu đựng cảm giác nóng rát, kích ứng, đỏ mắt, sợ ánh sáng và nhìn mờ [3].
Nhiều người bệnh cảm thấy bất tiện khi phải phụ thuộc liên tục vào nước mắt nhân tạo, đồng thời các nguyên nhân khởi phát bệnh cũng rất khó xác định rõ ràng [1]. Các yếu tố nguy cơ thường gặp bao gồm tuổi tác, giới tính nữ, giai đoạn mãn kinh, việc sử dụng kính áp tròng hoặc phẫu thuật khúc xạ [4]. Đáng chú ý, các nghiên cứu gần đây nhấn mạnh rằng lối sống hiện đại và chế độ ăn thiếu cân bằng là những tác nhân quan trọng đẩy nhanh tiến trình viêm nhiễm này [5].
Cơ chế tác động: Giảm viêm toàn thân để bảo vệ bề mặt nhãn cầu
Phản ứng viêm được xác định là đặc điểm cốt lõi trong các tổn thương bề mặt nhãn cầu [4]. Viêm kết mạc thường biểu hiện thông qua sự thâm nhiễm của các tế bào viêm và sự gia tăng các chỉ dấu miễn dịch [4]. Khi tình trạng căng thẳng do tăng áp lực thẩm thấu xảy ra, nó sẽ đóng vai trò như một yếu tố tiền viêm kích thích các tổn thương mô lan rộng [4].
Chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại lợi ích nhờ hàm lượng dồi dào các chất chống oxy hóa, hợp chất chống viêm và bảo vệ thần kinh [6]. Mô hình dinh dưỡng này đặc trưng bởi việc tiêu thụ nhiều rau xanh, các loại đậu, quả hạch, trái cây họ cam quýt, ngũ cốc, cá, trứng và đặc biệt là dầu ô liu [6]. Đồng thời, chế độ này hạn chế tối đa việc nạp các loại thịt đỏ vào cơ thể [6].
Khi cơ thể được cung cấp đầy đủ các vi chất như vitamin, carotenoid, khoáng chất vi lượng và axit béo omega-3, đôi mắt sẽ được bảo vệ tốt hơn trước các thoái hóa do tuổi tác và ánh sáng [6]. Ngược lại, một chế độ ăn thiếu hụt dinh dưỡng hoặc thừa mứa thực phẩm công nghiệp kiểu phương Tây sẽ thúc đẩy phản ứng viêm toàn thân tiến triển mạn tính, trực tiếp làm nặng thêm các triệu chứng của bệnh khô mắt [3].
Bên cạnh đó, sự mất cân đối giữa các loại chất béo, chẳng hạn như chế độ ăn ít axit béo omega-3 hoặc tỷ lệ omega-6 quá cao so với omega-3, cũng được xác định là một yếu tố nguy cơ dẫn đến khô mắt [4]. Việc bổ sung dầu ô liu nguyên chất cùng các loại hạt giúp cân bằng lại nguồn lipid lành mạnh, giảm tải phản ứng viêm và bảo vệ chức năng màng tế bào.
Nghiên cứu khoa học nói gì về chế độ ăn Địa Trung Hải và khô mắt?
Nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng đã được tiến hành nhằm làm rõ giá trị thực tế của chế độ ăn Địa Trung Hải đối với bệnh lý bề mặt nhãn cầu. Trong một thử nghiệm can thiệp thuộc khuôn khổ nghiên cứu PREDIMED-PLUS công bố năm 2020, các nhà khoa học đã theo dõi 67 mắt trong thời gian sáu tháng [1]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên vào hai nhóm: nhóm can thiệp tiêu chuẩn áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải bổ sung dầu ô liu nguyên chất và quả hạch, và nhóm can thiệp tích cực kết hợp chế độ ăn Địa Trung Hải giảm calo cùng chương trình vận động thể chất và mục tiêu giảm cân [1].
Các chỉ số khô mắt được đánh giá nghiêm ngặt trước và sau sáu tháng can thiệp, bao gồm bảng câu hỏi OSDI, thang điểm DESS, thời gian vỡ phim nước mắt (TBUT), kiểm tra lượng nước mắt Schirmer và nhuộm màu giác mạc theo thang Oxford [1]. Kết quả cho thấy sau sáu tháng, các thông số khô mắt đều được cải thiện ở cả hai nhóm [1]. Đáng chú ý, nhóm can thiệp tích cực có sự kết hợp của vận động và kiểm soát cân nặng đạt kết quả vượt trội hơn [1]. Điều này chứng minh việc thay đổi mô hình ăn uống kết hợp lối sống năng động mang lại giá trị thiết thực cho người bệnh khô mắt [1].
Tại một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2022 thực hiện trên 120 người da trắng Địa Trung Hải trong độ tuổi từ 18 đến 89 tuổi, tỷ lệ mắc bệnh khô mắt được ghi nhận lên tới 57,7% [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chế độ ăn có chất lượng kém và việc tiêu thụ nhiều thực phẩm siêu chế biến là những yếu tố nguy cơ tiềm ẩn liên quan đến bệnh khô mắt [5]. Phân tích đa biến trong nghiên cứu này cũng xác định thời gian ngủ mỗi ngày, tình trạng mãn kinh và việc dùng thuốc an thần là những yếu tố liên quan độc lập tới tình trạng khô mắt [5].
Tác hại của chế độ ăn nhiều dầu mỡ và thực phẩm chế biến sẵn
Để hiểu rõ hơn vì sao dầu ô liu và chế độ ăn Địa Trung Hải lại có lợi, cần nhìn vào bức tranh đối lập: tác hại của chế độ ăn nhiều chất béo xấu và thực phẩm siêu chế biến. Trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật, chế độ ăn nhiều chất béo đã cho thấy những ảnh hưởng tiêu cực rõ rệt lên bề mặt nhãn cầu [7].
Một nghiên cứu trên chuột đực C57BL/6 kéo dài từ 1 đến 3 tháng cho thấy chế độ ăn giàu chất béo chứa 60 kcal% chất béo gây tổn thương nhãn cầu nghiêm trọng hơn hẳn so với chế độ ăn tiêu chuẩn 10 kcal% chất béo [7]. Cụ thể, chế độ nhiều chất béo làm giảm lượng nước mắt tiết ra, làm mất đi các tế bào hình đài kết mạc và suy giảm chức năng hàng rào biểu mô giác mạc [7]. Chế độ ăn này còn kích hoạt tình trạng dị sản vảy ở biểu mô kết mạc và giác mạc, đồng thời làm tăng các protein chỉ dấu cho hiện tượng stress oxy hóa và thúc đẩy tế bào biểu mô chết theo chương trình [7].
Nghiên cứu vào năm 2024 cũng phát hiện thêm rằng chế độ ăn nhiều chất béo gây ra tình trạng phân cực đại thực bào sang dạng tiền viêm M1, từ đó châm ngòi cho phản ứng viêm tại tuyến lệ và tuyến meibomian [8]. Tuyến meibomian chịu trách nhiệm tiết ra lớp dầu giúp ngăn nước mắt bốc hơi; khi tuyến này bị viêm, màng phim nước mắt sẽ nhanh chóng bị phá vỡ [8]. Những dữ liệu thực nghiệm này giải thích vì sao thói quen ăn uống kiểu phương Tây với nhiều đồ chiên rán, mỡ bão hòa lại là mầm mống hủy hoại đôi mắt từ bên trong [3].
Bên cạnh chế độ dinh dưỡng nghèo nàn, các thói quen sinh hoạt khác cũng cộng hưởng làm mắt tổn thương nặng nề hơn. Một nghiên cứu trên 1.463 người tại bốn quốc gia Trung Đông cho thấy tỷ lệ khô mắt có triệu chứng lên tới 70,2% [2]. Việc sử dụng thuốc lá dưới nhiều hình thức như hút thuốc lá điếu, hút thuốc trong phòng kín hay hút thuốc hàng ngày đều làm tăng đáng kể mức độ nghiêm trọng của bệnh [2]. Đồng thời, việc sử dụng mỹ phẩm mắt không đảm bảo vệ sinh cũng là nguyên nhân hàng đầu khiến tình trạng viêm bề mặt nhãn cầu thêm trầm trọng [2].
Lợi ích và những giới hạn từ các bằng chứng khoa học hiện nay
Các bằng chứng khoa học hiện có cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải giàu dầu ô liu mang lại nhiều tác động tích cực. Thay vì chỉ che giấu triệu chứng bằng việc nhỏ nước mắt nhân tạo, chế độ ăn này cung cấp các phân tử kháng viêm tự nhiên, hỗ trợ tuyến lệ và bề mặt nhãn cầu phục hồi chức năng bài tiết [1]. Dầu ô liu nguyên chất chứa các axit béo không bão hòa đơn và polyphenol, giúp trung hòa các gốc tự do phát sinh trong quá trình chuyển hóa tế bào [6].
Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận đúng đắn về giới hạn của các bằng chứng khoa học này. Phần lớn các cơ chế sâu về mặt phân tử hay sự tổn thương tuyến bài tiết do mỡ xấu vẫn chủ yếu được quan sát trên mô hình động vật thí nghiệm [8], [7]. Mặc dù các thử nghiệm can thiệp trên người như nghiên cứu PREDIMED-PLUS cho kết quả rất khả quan, số lượng người tham gia trực tiếp kiểm tra mắt vẫn còn tương đối khiêm tốn với 67 mắt được phân tích [1].
Bên cạnh đó, bệnh khô mắt chịu tác động bởi vô số yếu tố phức tạp đan xen. Các yếu tố như môi trường làm việc sử dụng điều hòa nhiệt độ nhiều giờ, căng thẳng tâm lý, thiếu ngủ, sử dụng thuốc an thần, bệnh thấp khớp hệ thống hay thay đổi nội tiết tố ở phụ nữ đều có thể ảnh hưởng đến kết quả điều trị [5]. Vì vậy, việc thay đổi chế độ ăn uống không thể được coi là một phương pháp thần kỳ có thể chữa khỏi bệnh ngay lập tức, mà là một phần trong kế hoạch quản lý sức khỏe toàn diện [3].
Những hiểu lầm phổ biến khi chăm sóc mắt bằng dinh dưỡng
Hiểu lầm tai hại đầu tiên là việc nhiều người nghĩ rằng "uống dầu ô liu trực tiếp càng nhiều thì mắt càng nhanh sáng". Dầu ô liu tuy là nguồn chất béo lành mạnh nhưng lại chứa mật độ năng lượng rất cao. Việc lạm dụng quá mức mà không kiểm soát tổng lượng calo có thể dẫn đến thừa cân, trong khi mục tiêu cải thiện khô mắt thường cần đi đôi với việc duy trì cân nặng hợp lý và vận động thể lực [1].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cho rằng chế độ ăn thuần chay hoàn toàn không chất béo sẽ giúp mắt thanh lọc và khỏe mạnh hơn. Thực tế, sự thiếu hụt vitamin A do chế độ ăn thuần chay không được tính toán kỹ lưỡng hoặc kém hấp thu là một yếu tố nguy cơ rõ ràng gây khô mắt [4]. Ngoài ra, nếu cơ thể thiếu hụt các axit béo thiết yếu như omega-3, màng phim nước mắt sẽ mất đi thành phần lipid bảo vệ, khiến nước mắt bay hơi nhanh hơn [4].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ cần ăn theo chế độ Địa Trung Hải thì có thể thoải mái hút thuốc lá hoặc trang điểm mắt mà không lo khô mắt. Bằng chứng khoa học chỉ ra rằng khói thuốc lá và thói quen vệ sinh kém khi dùng mỹ phẩm cho mắt có mối liên hệ rất chặt chẽ với sự gia tăng tỷ lệ mắc và độ nặng của bệnh khô mắt [2]. Dinh dưỡng tốt không thể triệt tiêu hoàn toàn tác hại của các thói quen sinh hoạt độc hại.
Nhóm đối tượng nào cần thận trọng trước khi thay đổi chế độ ăn?
Mặc dù chế độ ăn Địa Trung Hải nhìn chung rất an toàn và lành mạnh cho đa số người trưởng thành, một số nhóm người vẫn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi áp dụng:
Người có bệnh lý về túi mật hoặc suy giảm chức năng tụy: Việc tăng lượng chất béo, kể cả chất béo tốt từ dầu ô liu nguyên chất hay các loại hạt, có thể làm kích thích co bóp túi mật và gây khó tiêu, đau quặn bụng.
Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Một số loại thuốc điều trị toàn thân như thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm, thuốc kháng histamine hay thuốc chẹn beta có thể ảnh hưởng đến tuyến lệ và gây khô mắt [4]. Người bệnh không được tự ý bỏ thuốc điều trị của mình để thay thế bằng chế độ ăn.
Bệnh nhân mắc các bệnh chuyển hóa hoặc bệnh tự miễn hệ thống: Khô mắt có thể bắt nguồn từ các bệnh lý tự miễn như hội chứng Sjogren hoặc các bệnh thấp khớp [5], [4]. Những trường hợp này đòi hỏi phác đồ điều trị chuyên sâu từ bác sĩ chuyên khoa, dinh dưỡng chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát viêm.
Người cao tuổi có vấn đề hấp thu hoặc từng phẫu thuật dạ dày: Nhóm đối tượng này dễ bị thiếu hụt vitamin A do kém hấp thu, cần được bác sĩ đánh giá nồng độ vi chất cụ thể thay vì chỉ tự ý điều chỉnh món ăn [4].
Hướng dẫn áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải giàu dầu ô liu đúng cách
Để bảo vệ bề mặt nhãn cầu và nâng cao sức khỏe toàn diện, bạn có thể từng bước áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải theo các gợi ý thực tế sau:
Ưu tiên sử dụng dầu ô liu nguyên chất (Extra Virgin Olive Oil): Dùng dầu ô liu để trộn các món salad rau củ tươi, rưới lên món hấp hoặc súp sau khi đã nấu chín. Tránh đun nấu dầu ô liu ở nhiệt độ quá cao trong thời gian dài vì có thể làm suy giảm các chất chống oxy hóa tự nhiên [6]. Mỗi ngày, một người trưởng thành có thể sử dụng khoảng 1-2 muỗng canh dầu ô liu trong khẩu phần ăn.
Tăng cường thực phẩm tươi và giàu vi chất: Bổ sung đa dạng các loại rau lá xanh thẫm, các loại đậu, trái cây có múi như cam quýt, và các loại quả hạch như hạnh nhân, óc chó [6]. Đây là nguồn cung cấp dồi dào carotenoid, vitamin và khoáng chất cần thiết cho mắt [6]. Hãy thay thế các món thịt đỏ bằng cá ít nhất hai lần mỗi tuần để bổ sung nguồn axit béo omega-3 dồi dào [6], [4].
Cắt giảm thực phẩm siêu chế biến và đồ ăn nhiều dầu mỡ: Hạn chế tối đa các món đồ chiên rán ngập dầu, đồ ăn nhanh và thực phẩm đóng gói sẵn chứa nhiều mỡ xấu [5], [7]. Những thực phẩm này làm gia tăng stress oxy hóa và kích thích các phản ứng viêm tại tuyến bài tiết lệ [8], [7].
Kết hợp với lối sống lành mạnh: Nghiên cứu đã chứng minh việc kết hợp chế độ ăn Địa Trung Hải cùng chương trình tập luyện thể dục và kiểm soát cân nặng mang lại kết quả tốt nhất cho người bị khô mắt [1]. Đảm bảo ngủ đủ giấc mỗi ngày, hạn chế tiếp xúc liên tục với luồng gió điều hòa, bỏ thuốc lá và chú ý vệ sinh sạch sẽ vùng mắt sau khi trang điểm [5], [2].
Chăm sóc mắt không chỉ dừng lại ở những lọ thuốc nhỏ trên bàn làm việc mà bắt đầu từ những thực phẩm bạn chọn cho đĩa ăn mỗi ngày. Một chế độ ăn Địa Trung Hải giàu dầu ô liu, hạn chế mỡ xấu và kết hợp vận động hợp lý chính là chiếc chìa khóa giúp hạ thấp chỉ số viêm toàn thân, mang lại bề mặt nhãn cầu êm dịu và khỏe mạnh bền lâu.