Người bệnh gan có nên tự ý dùng thực phẩm chức năng chứa nữ lang?

Nhiều người gặp tình trạng mất ngủ thường tìm đến các chế phẩm thảo dược tự nhiên vì nghĩ rằng thảo mộc luôn lành tính và an toàn. Cây họ Nữ lang (Valerian) là thành phần phổ biến trong nhiều loại thực phẩm chức năng hỗ trợ an thần và cải thiện giấc ngủ. Tuy nhiên, người có sẵn bệnh nền về gan cần hết sức cẩn trọng trước khi quyết định sử dụng các sản phẩm này.

Câu trả lời trực tiếp là người bệnh gan tuyệt đối không nên tự ý dùng thực phẩm chức năng chứa chiết xuất họ Nữ lang. Gan là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc chuyển hóa hầu hết các hợp chất hóa học, bao gồm cả thảo dược tự nhiên. Khi chức năng gan vốn đã suy giảm do bệnh nền, việc tiếp nhận thêm các phức hợp hoạt chất thảo dược có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa hoặc làm khởi phát tổn thương gan tiềm ẩn.

Cơ chế tác động và chuyển hóa dược chất tại gan

Mọi hoạt chất từ đường uống sau khi hấp thu qua đường tiêu hóa đều được vận chuyển trực tiếp đến gan thông qua hệ tĩnh mạch cửa. Tại đây, gan thực hiện chức năng khử độc và chuyển hóa các phân tử phức tạp thành dạng dễ đào thải ra ngoài cơ thể.

Quá trình này đòi hỏi sự toàn vẹn của hệ thống tế bào gan cùng lượng enzyme dồi dào. Ở những lá gan đang tổn thương hoặc nhiễm virus, khả năng bù trừ suy giảm rõ rệt. Khi đưa các chất lạ hoặc chiết xuất thực vật đậm đặc vào cơ thể, gan suy yếu dễ bị quá tải, dẫn tới nguy cơ tích tụ độc tính hoặc tổn thương tế bào gan cấp tính.

Nghiên cứu lâm sàng về chiết xuất Nữ lang nói gì?

Để đánh giá mức độ an toàn của Nữ lang, một báo cáo lâm sàng công bố năm 1995 đã theo dõi đặc điểm ngộ độc và nguy cơ tổn thương gan của chế phẩm thuốc ngủ không kê đơn chứa chiết xuất Nữ lang (Sleep-Qik, mỗi viên chứa 75 mg chiết xuất Nữ lang khô kết hợp 0,25 mg hyoscine hydrobromide và 2 mg cyproheptadine hydrochloride) ^[1]. Nghiên cứu tiến hành trên 23 bệnh nhân điều trị tại bệnh viện từ năm 1988 đến năm 1991 ^[1].

Kết quả ghi nhận vấn đề lâm sàng chủ yếu là ức chế thần kinh trung ương và ngộ độc kháng cholinergic ^[1]. Không có bằng chứng lâm sàng về viêm gan cấp ở 23 bệnh nhân này sau khi uống trung bình 2,5 g chiết xuất Nữ lang (dao động từ 0,5 g đến 12 g) ^[1]. Xét nghiệm chức năng gan thường quy thực hiện ở 12 bệnh nhân trong khoảng 6 đến 12 giờ sau khi uống cũng không thấy dấu hiệu tổn thương gan dưới lâm sàng ^[1]. Ngoài ra, việc theo dõi qua điện thoại ở 10 bệnh nhân cũng loại trừ tổn thương gan nặng khởi phát muộn ^[1].

Dù vậy, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng rối loạn chức năng gan dưới lâm sàng trong giai đoạn cấp tính (khởi phát sau 12 đến 24 giờ) và trong khoảng thời gian sau khi xuất viện vẫn chưa thể loại trừ hoàn toàn ^[1]. Để xác định chính xác nguy cơ độc tính trên gan ở những người dùng kéo dài hoặc dùng quá liều, cần có những nghiên cứu quy mô lớn hơn với thời gian dài hơn kèm theo xét nghiệm chức năng gan nối tiếp ^[1].

Nguy cơ tổn thương gan tăng vọt ở người có sẵn bệnh nền

Dù bằng chứng về độc tính trực tiếp của Nữ lang ở liều cấp tính trên người khỏe mạnh còn hạn chế, bối cảnh người có sẵn bệnh gan lại hoàn toàn khác biệt. Nghiên cứu thực tế cho thấy tổn thương gan do thuốc hay chất ngoại sinh tăng mạnh trên nền các bệnh lý gan mạn tính.

Một nghiên cứu ca bệnh - chứng công bố năm 2019 về tổn thương gan cấp đã chỉ ra rằng người mang virus viêm gan B có nguy cơ gặp tổn thương gan cao gấp 2,38 lần so với người không nhiễm (OR: 2,38; 95% CI: 1,04 - 5,48) ^[2]. Thêm vào đó, người lạm dụng rượu bia có nguy cơ tổn thương gan tăng gấp 2,91 lần (OR: 2,91; 95% CI: 1,39 - 6,11) ^[2]. Nam giới cũng có xác suất gặp tổn thương gan cao hơn nữ giới (OR: 2,19; 95% CI: 1,07 - 4,48) ^[2].

Một nghiên cứu hồi cứu quy mô lớn năm 2018 trên 2.108 trường hợp cũng khẳng định bệnh nhân có sẵn tổn thương gan (bao gồm gan nhiễm mỡ, viêm gan do rượu, viêm gan virus) đối mặt với nguy cơ độc tính trên gan cao gấp hai lần khi tiếp xúc với các liệu trình điều trị ^[3]. Nguy cơ nhiễm độc tế bào gan tăng lên rõ rệt khi tình trạng tổn thương gan đã xuất hiện từ trước, thể hiện qua sự tăng cao của các chỉ số men gan ALT, AST hoặc nồng độ bilirubin toàn phần (TBL) ^[3]. Đặc biệt, sự tái hoạt động của virus viêm gan B đã được ghi nhận lên tới 38% ở các bệnh nhân mang kháng nguyên HBsAg dương tính, tình trạng này có thể dẫn tới suy gan mất bù hoặc tử vong ^[3].

Hiểm họa khi phối hợp nhiều loại dược chất

Người có bệnh lý gan thường phải sử dụng thuốc điều trị mạn tính hoặc các thuốc bổ trợ. Việc tự ý bổ sung thêm chế phẩm thảo dược Nữ lang tạo ra nguy cơ tương tác bất lợi vô cùng lớn.

Nghiên cứu đoàn hệ bệnh - chứng công bố năm 1993 trên nguồn dữ liệu 228.392 người thuộc chương trình Saskatchewan Health Plan (giai đoạn 1982 - 1986) đã theo dõi nguy cơ nhập viện do tổn thương gan cấp tính ^[4]. Kết quả ghi nhận có 34 ca tổn thương gan nhập viện được so sánh với 500 ca chứng ^[4]. Tỷ số chênh hiệu chỉnh theo tuổi đối với người đang dùng thuốc chống viêm không steroid (NSAID) là 1,8 (95% CI: 0,8 - 3,7) và đối với các thuốc có khả năng gây độc gan khác là 5,9 (95% CI: 2,8 - 12,4) ^[4].

Đáng chú ý, tỷ lệ nguy cơ dư thừa hiệu chỉnh do tương tác khi dùng đồng thời cả hai nhóm thuốc là 3,6; chiếm tới 31% số ca tổn thương gan cấp tính trong nhóm phơi nhiễm kết hợp ^[4]. Nghiên cứu kết luận rằng việc dùng đồng thời từ hai loại thuốc trở lên sẽ làm tăng nguy cơ tổn thương gan vượt mức tổng nguy cơ riêng lẻ cộng lại ^[4]. Điều này giải thích vì sao tự ý uống thảo dược chung với thuốc điều trị rất dễ kích hoạt viêm gan nhiễm độc.

Hơn nữa, nghiên cứu năm 2019 cũng phát hiện việc dùng đồng thời các loại kháng sinh như cephalosporin hay carbapenem làm tăng nguy cơ độc tính trên gan lần lượt gấp 1,84 lần (OR: 1,84; 95% CI: 1,06 - 3,21) và 2,53 lần (OR: 2,53; 95% CI: 1,35 - 4,73) ^[2]. Khi gan đang chịu tải bởi nhiều yếu tố, bất kỳ tác nhân thảo mộc lạ nào cũng có thể trở thành giọt nước tràn ly.

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm phổ biến

Một sai lầm rất phổ biến của nhiều người là tin rằng thảo dược họ Nữ lang hoàn toàn vô hại vì được chiết xuất từ cây cỏ thiên nhiên. Tuy nhiên, tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối cho người đang suy giảm chức năng gan.

Dữ liệu năm 1995 trên 23 bệnh nhân cho thấy liều trung bình 2,5 g chiết xuất Nữ lang chưa gây viêm gan cấp tính rõ ràng trong ngắn hạn ^[1]. Thế nhưng giới hạn lớn của nghiên cứu này là số lượng bệnh nhân theo dõi còn nhỏ, thời gian theo dõi ngắn chỉ sau 6-12 giờ và chưa đánh giá được việc dùng tích lũy nhiều tuần, nhiều tháng ^[1]. Nghiên cứu cũng chưa hề khảo sát riêng rẽ trên nhóm đối tượng có bệnh nền xơ gan, viêm gan virus hay men gan cao từ trước ^[1].

Do đó, việc không thấy tổn thương gan tức thì trong một vài trường hợp cấp tính không thể xem là giấy chứng nhận an toàn để người bệnh gan tự do sử dụng dài ngày tại nhà.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các nghiên cứu dịch tễ và chuyển hóa, những nhóm đối tượng sau đây cần tránh tuyệt đối việc tự ý dùng thực phẩm chức năng chứa Nữ lang:

Người mắc viêm gan virus B mạn tính: Nguy cơ tổn thương gan trên nhóm đối tượng này cao hơn 2,38 lần bình thường và có rủi ro bùng phát viêm gan mất bù ^[2], ^[3].

Người thường xuyên sử dụng rượu bia: Nhóm đối tượng này có nguy cơ nhiễm độc tế bào gan tăng gấp 2,91 lần ^[2].

Bệnh nhân có xét nghiệm men gan ALT, AST hoặc bilirubin tăng bất thường trước đó: Tình trạng gan đã tổn thương khiến nguy cơ độc tính gan tăng gấp đôi ^[3].

Người đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị: Sự tương tác giữa các dược chất và thảo dược làm tăng vọt nguy cơ nhập viện do tổn thương gan cấp tính ^[4].

Lời khuyên áp dụng thực tế cho người bệnh gan

Người có tiền sử viêm gan, men gan cao hoặc xơ gan nếu gặp triệu chứng mất ngủ, khó ngủ không nên tự ý tìm mua các viên uống thảo mộc hay trà túi lọc chứa chiết xuất Nữ lang trôi nổi trên thị trường.

Để cải thiện giấc ngủ an toàn, nên ưu tiên các biện pháp không dùng thuốc như duy trì khung giờ đi ngủ cố định, hạn chế sử dụng thiết bị điện tử trước khi ngủ, tạo không gian yên tĩnh và giảm thiểu căng thẳng tinh thần. Xây dựng lối sống lành mạnh, kiêng rượu bia và uống đủ nước lọc cũng là cách thiết thực giúp bảo vệ chức năng gan.

Trong trường hợp mất ngủ nghiêm trọng ảnh hưởng đến chất lượng sống, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa. Luôn thông báo đầy đủ cho bác sĩ điều trị về tình trạng bệnh gan hiện tại của bản thân để được tư vấn phác đồ hỗ trợ giấc ngủ phù hợp, kiểm soát chặt chẽ các chỉ số men gan và tuyệt đối không tự ý kết hợp bất kỳ chế phẩm bổ sung nào.

Tóm lại, người có bệnh gan không nên mạo hiểm tự ý dùng thực phẩm chức năng chứa họ Nữ lang. Một lá gan đang tổn thương rất nhạy cảm với các gánh nặng chuyển hóa phức tạp từ bên ngoài. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ lá gan một cách khoa học và an toàn nhất.