Thói quen uống trà cam thảo và nỗi lo của người bệnh thận
Trong văn hóa ẩm thực và y học cổ truyền Việt Nam, cam thảo từ lâu đã là vị thảo dược quen thuộc xuất hiện trong nhiều thang thuốc, ấm trà thanh nhiệt hay các loại kẹo ngậm thơm họng. Vị ngọt đậm đà, tính mát dễ chịu khiến nhiều người xem đây là thức uống lành tính, có thể sử dụng hằng ngày để giải độc cơ thể.
Tuy nhiên, đối với những người đang phải sống chung với các bệnh lý về thận, thói quen tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn những mối nguy hiểm khó lường. Rất nhiều trường hợp người bệnh không hề hay biết rằng các triệu chứng mệt mỏi, nặng chân, hồi hộp hay huyết áp tăng vọt bất thường lại bắt nguồn từ chính những ngụm trà thảo mộc ngọt ngào ấy.
Liệu người bệnh thận có được dùng cam thảo hay không, và vì sao loại thảo dược này lại có thể biến thành "độc dược" đối với hệ thống tuần hoàn và chức năng bài tiết? Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa hiện đại là: Người bệnh thận cần tuyệt đối thận trọng, thậm chí phải tránh xa cam thảo nếu không có chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ chuyên khoa.
Gánh nặng điều hòa điện giải ở người bệnh thận mạn
Để hiểu vì sao cam thảo lại nguy hiểm với bệnh nhân thận, trước hết cần nhìn nhận vai trò trung tâm của quả thận trong việc duy trì sự sống. Thận không chỉ là cơ quan lọc bỏ độc tố lưu hành trong máu mà còn đóng vai trò trực tiếp điều hòa cân bằng nước và các chất điện giải trong toàn bộ cơ thể [1].
Khi cơ quan này bị suy giảm chức năng, trạng thái bệnh lý sẽ kéo theo sự xáo trộn toàn diện của hệ thống dịch và điện giải [1]. Bệnh nhân suy thận mạn hoặc bệnh thận giai đoạn cuối phải đối mặt với nguy cơ biến chứng tim mạch và huyết học rất phức tạp do mất cân bằng thể dịch và rối loạn đào thải thuốc [2].
Thận suy yếu làm giảm khả năng bài tiết acid, dẫn đến tích tụ acid chuyển hóa trong máu khi độ pH tụt xuống dưới mức 7,35, gây ra các triệu chứng như thở dốc, đau đầu, buồn nôn, tim đập nhanh và rối loạn nhịp tim [1]. Ngược lại, nếu cơ thể rơi vào tình trạng kiềm chuyển hóa khi pH vượt quá 7,45, bệnh nhân có thể đối mặt với chứng co giật cơ, run tay, hôn mê và suy giảm sức co bóp cơ tim [1].
Trong số các ion thiết yếu, kali là cation nội bào dồi dào nhất, giữ vai trò sống còn đối với điện thế hoạt động và tính hưng phấn điện học của cơ tim, mô thần kinh và cơ xương [1]. Ở điều kiện bình thường, cầu thận lọc kali và đoạn xa của ống thận là vị trí chính chịu trách nhiệm điều hòa lượng ion này [1]. Tuy nhiên, ở bệnh nhân suy thận, sự cân bằng mong manh này rất dễ bị phá vỡ hoàn toàn chỉ bởi một tác động ngoại lai từ chế độ ăn uống hoặc thuốc men [2].
Cơ chế cam thảo gây quá tải tuần hoàn và hạ kali máu
Cơ chế độc tính của cam thảo bắt nguồn từ thành phần hóa học đặc trưng của nó. Cây cam thảo chứa các saponin triterpene, trong đó acid glycyrrhizic là thành phần hoạt chất chủ yếu [3]. Khi vào cơ thể, chất này có khả năng kích hoạt một tình trạng bệnh lý đặc biệt gọi là hội chứng dư thừa mineralocorticoid rõ rệt (hội chứng giả cường aldosterone) [3], [4].
Bình thường, hormone aldosterone do tuyến vỏ thượng thận tiết ra có nhiệm vụ kích thích ống thận tái hấp thu natri và thải trừ kali. Acid glycyrrhizic ức chế enzym chuyển hóa cortisol, khiến nồng độ cortisol tự do tác động mạnh mẽ lên thụ thể mineralocorticoid hệt như aldosterone. Hậu quả là ống thận bị kích thích liên tục, dẫn đến hiện tượng giữ muối (natri) và tăng cường đào thải kali qua đường nước tiểu một cách không kiểm soát [3].
Khi natri bị giữ lại trong lòng mạch, nước cũng sẽ bị kéo theo để duy trì áp suất thẩm thấu, trực tiếp gây ra tình trạng tăng thể tích tuần hoàn ngoại biên. Hiện tượng ứ trệ dịch này đẩy huyết áp lên mức rất cao, làm bùng phát các cơn tăng huyết áp ác tính [3], [4]. Đối với người có chức năng thận đã suy giảm sẵn, khả năng tống xuất lượng dịch dư thừa gần như tê liệt, khiến tuần hoàn nhanh chóng rơi vào trạng thái quá tải nghiêm trọng.
Đồng thời, quá trình mất kali ồ ạt qua thận khiến nồng độ kali trong máu tụt dốc thảm hại [3]. Sự kết hợp giữa hạ kali máu và kiềm chuyển hóa tạo nên một vòng xoắn bệnh lý hủy hoại màng tế bào cơ tim [3], [4].
Các ca bệnh thực tế: Lời cảnh tỉnh từ y văn thế giới
Các báo cáo lâm sàng trên thế giới đã ghi nhận nhiều trường hợp nguy kịch do sử dụng cam thảo kéo dài, đặc biệt là ở những bệnh nhân có bệnh nền về thận hoặc mạch máu thận.
Điển hình là trường hợp một cụ ông 95 tuổi có tiền sử bệnh thận mạn giai đoạn tiến triển, được đưa vào bệnh viện trong tình trạng chóng mặt và suy nhược cơ bắp tiến triển [3]. Bệnh nhân được chẩn đoán bị hạ kali máu nặng có triệu chứng kèm theo khoảng QT kéo dài trên điện tâm đồ, lập tức phải chuyển vào phòng theo dõi liên tục và truyền bù điện giải tĩnh mạch liều cao [3].
Trong quá trình nằm viện, bệnh nhân đã bị ngất xỉu do xuất hiện các cơn nhịp nhanh thất nguy hiểm và biến chứng xoắn đỉnh (Torsades de pointes) – một dạng loạn nhịp tim đe dọa trực tiếp đến tính mạng [3]. Đáng chú ý, tình trạng suy kiệt kali này kháng trị với các biện pháp thông thường và đi kèm tăng huyết áp khó kiểm soát [3]. Kết quả thăm dò chuyên sâu cho thấy bệnh nhân bị mất kali qua thận, mức renin huyết tương bình thường nhưng aldosterone gần như không thể phát hiện được [3]. Nguyên nhân cuối cùng được làm sáng tỏ: bệnh nhân đã liên tục tiêu thụ lượng lớn kẹo xoắn và trà chứa cam thảo mỗi ngày trong thời gian dài [3].
Một báo cáo khác vào năm 2020 ghi nhận một bệnh nhân nam 62 tuổi nhập viện vì hội chứng giả cường aldosterone do thói quen uống quá nhiều trà cam thảo [4]. Khi vào viện, người này có mức huyết áp đo được lên tới 180/110 mmHg và kali máu giảm nghiêm trọng xuống chỉ còn 2,2 mmol/L, dù nồng độ natri máu vẫn duy trì ở mức bình thường 144 meq/L [4]. Việc điều trị đòi hỏi phải ngừng ngay lập tức việc dùng cam thảo, đồng thời tích cực bù kali và sử dụng thuốc đối kháng thụ thể aldosterone [4].
Những ca bệnh thực tế này là minh chứng rõ ràng cho thấy tác hại khôn lường của cam thảo khi tích tụ trong cơ thể, biến một thức uống thanh nhiệt thành yếu tố khởi phát những cơn bão loạn nhịp tim và suy sụp tuần hoàn [3], [4].
Bệnh nhân thận ghép và các rối loạn điện giải tiềm ẩn
Không chỉ riêng những người bệnh thận mạn chưa chạy thận, nhóm bệnh nhân sau ghép thận cũng là đối tượng vô cùng nhạy cảm với các biến động điện giải.
Một nghiên cứu theo dõi dọc trong 3 năm liên tiếp trên 93 người bệnh ghép thận ổn định cho thấy rối loạn điện giải là vấn đề phổ biến và có nguyên nhân đa yếu tố [5]. Trong nhóm nghiên cứu này, độ tuổi trung bình là 51 tuổi, có tới 85% người bệnh mắc kèm tăng huyết áp, 18,3% mắc đái tháo đường và 11,8% có bệnh tim mạch [5]. Mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) trung bình ở thời điểm bắt đầu nghiên cứu là 47,1 mL/phút/1,73 m2 [5].
Kết quả cho thấy hạ magie máu là rối loạn phổ biến nhất, xuất hiện ở 21,7% bệnh nhân, trong khi hạ phospho máu được ghi nhận ở 9,7% trường hợp trong năm đầu [5]. Mặc dù tỷ lệ biến động kali máu nghiêm trọng ở nhóm ghép thận ổn định này được ghi nhận dưới 5%, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng việc bảo tồn chức năng thận ghép phụ thuộc rất lớn vào việc kiểm soát huyết áp và ổn định điện giải [5].
Ở những người bệnh có nền tảng mạch máu và thận đã tổn thương như vậy, việc tùy tiện dùng thêm các hoạt chất làm đảo lộn cân bằng natri và kali như cam thảo có thể nhanh chóng biến một trạng thái ổn định mong manh thành suy thận cấp hoặc làm tổn thương mảnh ghép vĩnh viễn [5], [3].
Những hiểu lầm tai hại về việc giải độc bằng thảo dược
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ". Nhiều bệnh nhân suy thận khi thấy cơ thể mệt mỏi, tiểu ít liền tự ý tìm đến các bài thuốc truyền miệng, các loại trà thanh nhiệt đóng gói sẵn hoặc tự sắc cam thảo để uống với hy vọng "mát gan, bổ thận, lọc độc".
Thực tế hoàn toàn ngược lại. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) dù công nhận cam thảo và các dẫn xuất của nó là an toàn trong chế biến thực phẩm thông thường, nhưng đã đưa ra những cảnh báo nghiêm ngặt về nguy cơ đối với sức khỏe khi tiêu thụ lượng lớn ở các nhóm đối tượng nhạy cảm [3]. Sự tích lũy acid glycyrrhizic diễn ra âm thầm, không gây đau đớn ngay tức thì mà làm xói mòn dần sự cân bằng sinh lý bên trong [3], [4].
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ khi ăn cả nắm cam thảo sống mới gặp nguy hiểm. Bằng chứng y khoa chứng minh rằng chỉ cần thói quen nhâm nhi vài tách trà cam thảo mỗi ngày hoặc ăn kẹo ngọt có tinh chất cam thảo liên tục trong thời gian dài cũng đủ để đẩy nồng độ kali máu xuống mức báo động [3], [4]. Người bệnh thường nhầm các dấu hiệu yếu cơ, mỏi mệt do hạ kali với sự suy nhược của bệnh thận mạn, từ đó tiếp tục uống thêm trà thảo mộc để bồi bổ, khiến tình trạng càng thêm nguy kịch [1], [3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt cấm kỵ dùng cam thảo
Từ các dữ liệu lâm sàng và cơ chế sinh lý bệnh, các chuyên gia y tế khuyến cáo những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng, tốt nhất là kiêng tuyệt đối cam thảo:
Thứ nhất, người mắc bệnh thận mạn tính ở mọi giai đoạn hoặc người có bệnh lý mạch máu thận [3]. Khả năng tự bù trừ dịch và thải lọc của thận ở nhóm đối tượng này đã suy giảm nghiêm trọng, rất dễ biến chứng thành phù phổi cấp hoặc suy tim xung huyết do quá tải thể tích [2], [3].
Thứ hai, bệnh nhân có tiền sử tăng huyết áp khó kiểm soát hoặc đang điều trị bệnh tim mạch [2], [3]. Việc tích tụ natri do cam thảo sẽ triệt tiêu tác dụng của các loại thuốc hạ áp, gây tăng huyết áp kịch phát [3], [4].
Thứ ba, người đang có biểu hiện rối loạn nhịp tim hoặc đang sử dụng các thuốc ảnh hưởng đến dẫn truyền tim mạch. Tình trạng hạ kali máu do cam thảo sẽ kéo dài khoảng QT, dẫn đến những cơn loạn nhịp thất chết người như xoắn đỉnh [3].
Thứ tư, người cao tuổi mắc nhiều bệnh lý nền kết hợp như vừa suy thận vừa đái tháo đường [2], [3]. Quá trình thoái hóa sinh lý cùng sự suy giảm dự trữ chức năng khiến người già trở thành đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước độc tính của cam thảo [3].
Hướng dẫn dùng an toàn và lời khuyên y khoa cân bằng
Để bảo vệ sức khỏe và tính mạng, người có bệnh lý về thận cần chủ động xây dựng lối sống khoa học và tuân thủ các nguyên tắc sau:
Đọc kỹ nhãn thực phẩm và đồ uống: Acid glycyrrhizic không chỉ có trong các lát cam thảo khô mua ở hiệu thuốc đông y mà còn hiện diện trong trà túi lọc, nước tăng lực, kẹo thảo mộc, siro ho và một số thực phẩm chế biến sẵn đóng vai trò như chất tạo ngọt [3]. Người bệnh thận cần tập thói quen kiểm tra bảng thành phần trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm nào.
Không tự ý phối hợp thuốc đông - tây y: Nếu muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc y học cổ truyền nào có chứa vị cam thảo làm chất điều vị, người bệnh bắt buộc phải thông báo trung thực cho bác sĩ điều trị biết rõ tiền sử bệnh thận của mình để được điều chỉnh liều lượng hoặc thay thế bằng dược liệu khác an toàn hơn.
Lắng nghe các dấu hiệu báo động: Nếu vô tình đã sử dụng các sản phẩm có chứa cam thảo và xuất hiện các dấu hiệu như tăng huyết áp đột ngột, hoa mắt, chóng mặt, yếu cơ tiến triển, hồi hộp đánh trống ngực, khó thở hoặc phù chân, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất [1], [3], [4]. Việc chẩn đoán sớm hiện tượng giả cường aldosterone để bù kali kịp thời và dùng thuốc đối kháng là yếu tố sống còn giúp ngăn chặn ngừng tim [3], [4].
Tóm lại, cam thảo có thể là một vị thuốc tốt trong y học cổ truyền, nhưng lại là mối nguy hiểm tiềm tàng đối với người bệnh thận. Sự hiểu biết đúng đắn về cơ chế gây rối loạn điện giải và quá tải thể tích của cam thảo sẽ giúp người bệnh thận chủ động phòng tránh những biến chứng nguy hiểm, giữ vững chất lượng cuộc sống và bảo vệ cơ quan bài tiết quý giá của mình.