Nhiều người khi phát hiện sỏi thận thường tìm kiếm các giải pháp tự nhiên tại nhà với hy vọng loại bỏ sỏi mà không cần can thiệp y tế. Trong đó, kinh nghiệm uống nước cam mỗi ngày để "bào mòn" hoặc làm tan sỏi được lan truyền rất rộng rãi trên mạng xã hội. Tuy nhiên, liệu loại nước trái cây quen thuộc này có thực sự thần kỳ như lời đồn thổi hay không?
Câu trả lời ngắn gọn theo khoa học là nước cam không thể làm tan các viên sỏi thận đã hình thành sẵn. Dù vậy, các thành phần tự nhiên trong nước cam, đặc biệt là muối citrate, lại có tác dụng hỗ trợ kiềm hóa nước tiểu và ức chế sự kết tinh của các tinh thể mới [1], [2]. Điều này có nghĩa là nước cam có giá trị hỗ trợ phòng ngừa tạo sỏi mới hoặc làm chậm sự phát triển của sỏi canxi, chứ hoàn toàn không phải là một phương thuốc làm tiêu biến viên sỏi như nhiều người lầm tưởng [3], [1].
Cơ chế tác động: Citrate bảo vệ hệ tiết niệu như thế nào?
Để hiểu tại sao nước cam lại được các nhà nghiên cứu chú ý, trước hết cần xem xét cơ chế tạo sỏi trong hệ tiết niệu. Sỏi canxi (đặc biệt là canxi oxalat) là dạng sỏi phổ biến nhất, hình thành khi nồng độ canxi và oxalat trong nước tiểu đạt mức bão hòa cao rồi kết tinh lại với nhau [1]. Trong điều kiện bình thường, cơ thể có những chất ức chế tự nhiên để ngăn chặn quá trình này, và citrate niệu đóng vai trò là một chất ức chế then chốt [1], [2].
Khi hiện diện trong nước tiểu, citrate sẽ chủ động liên kết với canxi tự do để tạo thành một phức hợp hòa tan [1]. Nhờ phản ứng cạnh tranh này, citrate làm giảm nồng độ canxi tự do có sẵn để kết hợp với oxalat hoặc photphat, từ đó làm giảm độ bão hòa của canxi oxalat và canxi photphat [1]. Khi độ bão hòa giảm xuống, các tinh thể không thể liên kết với nhau để hình thành mầm sỏi mới hoặc phát triển thành khối lớn hơn [1].
Không dừng lại ở đó, citrate đưa vào cơ thể qua đường uống còn tác động tích cực đến độ toan kiềm của hệ bài tiết. Sau khi được hấp thu qua đường ruột, citrate gần như được chuyển hóa hoàn toàn thành bicarbonate, cung cấp một lượng kiềm nội sinh cho cơ thể [2]. Lượng kiềm này làm tăng pH nước tiểu, chuyển môi trường nước tiểu từ toan sang kiềm nhẹ [2]. Môi trường nước tiểu toan hóa vốn là điều kiện thuận lợi cho sự kết tinh của axit uric và cystine, do đó việc tăng pH niệu sẽ trực tiếp ức chế quá trình này [2]. Hơn thế nữa, sự gia tăng pH niệu do bicarbonate tạo ra còn kích hoạt phản ứng làm chậm chuyển hóa citrate tại thận và làm giảm tái hấp thu citrate ở ống thận, giúp citrate được giữ lại nhiều hơn trong nước tiểu để bảo vệ đường tiết niệu [1].
Trong điều trị y khoa thông thường, bệnh nhân có nồng độ citrate niệu thấp thường được chỉ định dùng hoạt chất kali citrate để dự phòng sỏi tái phát [3], [4]. Tuy nhiên, liệu pháp dùng thuốc này đòi hỏi người bệnh phải tuân thủ lịch uống nghiêm ngặt với nhiều viên thuốc chia làm 3 đến 4 lần mỗi ngày [1]. Khoảng một phần ba số bệnh nhân đã phải bỏ dở điều trị do gặp phải các tác dụng phụ khó chịu trên đường tiêu hóa như ợ hơi, đầy hơi chướng bụng hoặc tiêu chảy [4]. Chính vì sự bất tiện này, các loại quả có múi giàu citrate tự nhiên như cam trở thành đối tượng được nghiên cứu như một giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng thay thế [3], [1].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về nước cam và sỏi thận?
Hiệu quả thực tế của nước cam đối với các chỉ số nước tiểu đã được đánh giá qua nhiều nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học trong những năm qua. Dù kết quả mang lại nhiều triển vọng, các bằng chứng cũng chỉ ra những khía cạnh cần được cân nhắc kỹ lưỡng.
Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ ba nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn [3]. Kết quả theo dõi dài hạn trên các quần thể đông đảo cho thấy việc uống nước cam có vai trò bảo vệ, giúp làm giảm nguy cơ hình thành sỏi tiết niệu [3]. Ngược lại, việc tiêu thụ nước bưởi trong các nghiên cứu đoàn hệ lớn này lại làm tăng nguy cơ tạo sỏi [3]. Tổng quan cũng ghi nhận các thử nghiệm lâm sàng tiến cứu quy mô nhỏ hơn cho thấy nước cam mang lại những cải thiện tích cực trên các thông số sinh hóa nước tiểu [3]. Trong bài tổng quan này, lượng nước cam được khuyến nghị tiêu thụ hợp lý mỗi ngày được đưa ra ở mức 200 mL [3].
Trước đó, các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu đã đi sâu đo lường sự thay đổi của các ion trong nước tiểu. Đáng chú ý, nghiên cứu của hai tác giả Wabner và Pak được trích dẫn trong y văn cho thấy khi đối tượng tiêu thụ 1,2 lít nước cam mỗi ngày, nồng độ pH nước tiểu và lượng citrate bài tiết qua nước tiểu tăng lên tương đương với hiệu quả của một liều thuốc kali citrate tiêu chuẩn [1]. Kết quả này chứng minh tiềm năng cung cấp tải lượng kiềm mạnh mẽ của nước cam tươi vào cơ thể [1], [2].
Tuy nhiên, bức tranh lâm sàng không hoàn toàn chỉ có mặt thuận lợi. Một nghiên cứu khác tiến hành so sánh tác động của nước cam, nước bưởi và nước táo đối với thành phần nước tiểu và nguy cơ kết tinh khoáng chất [1]. Các nhà khoa học nhận thấy mặc dù cả ba loại nước ép này đều làm tăng giá trị pH và tăng bài tiết citrate niệu, nhưng khả năng ức chế sự kết tinh canxi oxalat lại có sự khác biệt rõ rệt [1]. Trong khi nước bưởi và nước táo làm giảm đáng kể sự kết tinh canxi oxalat, thì nước cam trong nghiên cứu này lại không làm giảm được sự kết tinh của loại tinh thể này [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023 về các loại đồ uống giàu citrate cũng đưa ra lưu ý khách quan rằng: dù nước ép trái cây có múi có thể làm tăng hàm lượng citrate và pH trong nước tiểu, nhưng ngoại trừ nước lọc thông thường, chưa có bất kỳ loại đồ uống nào được chứng minh rõ ràng thông qua thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng là có khả năng ngăn ngừa sỏi thận [5].
Hai mặt của nước cam: Lợi ích tăng citrate và nguy cơ tăng oxalate
Khi phân tích sâu hơn về mặt chuyển hóa sinh học, các chuyên gia nhận định nước cam tồn tại hai tác động trái ngược nhau đối với người có nguy cơ tạo sỏi canxi oxalat.
Mặt tích cực là nước cam làm tăng lượng citrate bài tiết trong nước tiểu nhiều hơn so với nước chanh pha loãng [6]. Nước cam hấp thu tốt và chuyển hóa thành bicarbonate để hỗ trợ nâng cao pH nước tiểu [1], [2]. Nước cam cũng bổ sung một lượng dịch đáng kể cho cơ thể, giúp pha loãng nước tiểu và làm giảm độ bão hòa của các muối khoáng lắng đọng [5].
Tuy nhiên, mặt hạn chế rất lớn của nước cam là nó làm tăng lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu [3], [4]. Một nghiên cứu so sánh năm 2021 chỉ ra rằng nước cốt chanh tươi có nồng độ axit citric cao gấp khoảng 5 lần so với nước cam tươi (đạt 49 ± 2 g/kg ở chanh) [4]. Điều quan trọng là nước chanh không làm thay đổi lượng oxalate đào thải qua nước tiểu, trong khi việc bổ sung nước cam lại làm tăng bài tiết oxalate niệu một cách rõ rệt [3], [4]. Sự gia tăng oxalate này được giải thích là do nồng độ axit ascorbic (vitamin C) trong nước cam cao hơn nhiều so với chanh, và khi dung nạp lượng lớn vitamin C, cơ thể sẽ chuyển hóa một phần axit ascorbic ngoại sinh này thành oxalate [4], [7].
Sự gia tăng đồng thời của cả oxalate và citrate tạo ra một trạng thái bù trừ sinh học phức tạp [7]. Nghiên cứu năm 2019 giải thích rằng mặc dù nước cam làm tăng cả bài tiết citrate và oxalat niệu, nhưng sự gia tăng oxalat này không đi kèm với việc làm tăng độ quá bão hòa của canxi-oxalat [6]. Hơn nữa, nước cam không làm biến đổi sự bài tiết canxi qua đường niệu [3]. Dẫu vậy, đối với những người có cơ địa bài tiết quá nhiều oxalate trong nước tiểu (tăng oxalat niệu), việc dung nạp thêm nước cam liều cao vẫn tiềm ẩn những nguy cơ nhất định cần theo dõi chặt chẽ [3], [4].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nước cam phòng sỏi
Hiểu lầm lớn nhất và nguy hiểm nhất của nhiều người bệnh là cho rằng tính axit của quả cam có thể "bào mòn", "hòa tan" sỏi đã nằm trong đài bể thận hoặc niệu quản. Sự thật là sỏi thận, đặc biệt là sỏi canxi oxalat, có cấu trúc tinh thể vô cùng rắn chắc và không thể bị hòa tan bởi nước trái cây uống qua đường tiêu hóa [1]. Toàn bộ lượng axit hữu cơ trong nước cam sau khi uống vào đều được chuyển hóa tại ruột và gan thành bicarbonate mang tính kiềm, sau đó bài tiết qua thận để ngăn tinh thể mới kết tụ, chứ không hề có dòng nước cam nguyên chất nào chảy trực tiếp đến thận để mài mòn viên sỏi [1], [2].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống càng nhiều càng tốt". Một số người đã uống từ 1 đến 2 lít nước cam mỗi ngày nhằm nhanh chóng tống sỏi ra ngoài. Việc uống quá mức này dẫn tới dung nạp lượng lớn đường đơn, đặc biệt là đường fructose có sẵn trong quả [6]. Lượng đường và năng lượng dư thừa từ các loại đồ uống ngọt, kể cả nước ép tự nhiên, đã được các nghiên cứu cảnh báo là có thể dẫn tới những kết quả bất lợi cho sức khỏe chuyển hóa và làm gia tăng gánh nặng đào thải cho thận [8], [6]. Nghiên cứu năm 2002 cũng nhấn mạnh rằng để đạt hiệu quả dự phòng sỏi canxi tốt nhất từ đồ uống họ cam chanh, việc giảm hàm lượng đường là điều rất cần thiết nhằm tránh hiện tượng tăng canxi niệu do bổ sung đường gây ra [8].
Hiểu lầm thứ ba là đánh đồng nước cam tươi nguyên chất với các loại nước cam đóng chai, nước ngọt hương cam hoặc nước giải khát thể thao vị cam. Nghiên cứu năm 2019 khẳng định các loại nước ngọt có gas dường như không có ảnh hưởng tích cực lên việc bài tiết citrate niệu, trong khi tác động của các loại nước uống thể thao có múi lại thay đổi thất thường tùy thuộc vào từng nhãn hiệu [6]. Các loại nước cam đóng hộp công nghiệp thường chứa nhiều đường tinh luyện, hương liệu tổng hợp và có hàm lượng citrate tự nhiên rất thấp, không đem lại lợi ích phòng ngừa sỏi như nước ép tươi [6].
Những ai cần thận trọng khi uống nước cam?
Mặc dù là thức uống bổ dưỡng, nước cam không phải là giải pháp phù hợp cho tất cả mọi người, đặc biệt là các nhóm đối tượng có bệnh lý nền đi kèm:
Người mắc bệnh tiểu đường hoặc rối loạn dung nạp glucose: Nước cam chứa hàm lượng đường fructose tự nhiên tương đối cao [6]. Việc tiêu thụ nước cam thường xuyên, đặc biệt là dạng nước ép đã bỏ bớt chất xơ, có thể làm đường huyết tăng nhanh đột ngột [6]. Những bệnh nhân này cần kiểm soát chặt chẽ tổng lượng carbohydrate nạp vào mỗi ngày [6].
Bệnh nhân suy thận mạn tính hoặc có vấn đề về đào thải kali: Nước cam là nguồn cung cấp kali tự nhiên rất dồi dào [1]. Đối với người có chức năng thận suy giảm, thận không thể lọc bỏ lượng kali dư thừa hiệu quả, dẫn tới nguy cơ tăng kali máu nghiêm trọng, có thể gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm. Nhóm đối tượng này bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thận trước khi sử dụng.
Người có tiền sử tăng oxalate niệu nặng: Vì nước cam làm tăng oxalate bài tiết qua nước tiểu do chuyển hóa từ axit ascorbic [3], [4], những người được chẩn đoán mắc sỏi canxi oxalat do thừa oxalate niệu cần hết sức thận trọng khi dùng nước cam số lượng lớn mỗi ngày [3], [4].
Người mắc bệnh lý dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản: Mặc dù sau chuyển hóa nước cam tạo ra tải kiềm cho cơ thể, nhưng khi tiếp xúc trực tiếp tại đường tiêu hóa trên, axit citric tự nhiên vẫn có thể kích thích niêm mạc dạ dày đang bị viêm loét, gây cồn cào, ợ chua hoặc đau rát thượng vị.
Hướng dẫn sử dụng nước cam an toàn và hiệu quả
Để khai thác tối đa lợi ích tăng citrate niệu mà không gặp phải các tác dụng phụ bất lợi, người có nguy cơ sỏi thận nên tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:
Về liều lượng: Lượng tiêu thụ hợp lý được các tài liệu tổng quan khuyến nghị cho nước cam là khoảng 200 mL mỗi ngày [3]. Tránh việc uống thay nước lọc hoặc uống dồn dập trên 1 lít mỗi ngày [1].
Về cách chế biến: Nên sử dụng cam tươi tự vắt thay vì mua các sản phẩm đóng hộp chế biến sẵn [6]. Tuyệt đối không thêm đường cát, sữa đặc hay siro ngọt vào nước cam, bởi đường bổ sung có thể làm tăng canxi niệu và thúc đẩy nguy cơ tạo sỏi [8], [6]. Tốt nhất là nên pha loãng 200 mL nước cam tươi với nước lọc ấm để vừa dễ uống, vừa bổ sung thêm lượng nước cần thiết cho cơ thể [3], [5].
Về thời điểm sử dụng: Không nên uống nước cam vào lúc bụng đang quá đói để tránh kích ứng dạ dày. Thời điểm thích hợp là uống sau bữa ăn khoảng 1 đến 2 giờ, hoặc uống vào ban ngày để cơ thể kịp chuyển hóa và bài tiết lượng dịch dư thừa. Tránh uống nước cam ngay trước khi đi ngủ vì có thể gây tiểu đêm và làm tăng nguy cơ tích tụ oxalate niệu trong giấc ngủ kéo dài [3].
Kết hợp lối sống toàn diện: Phòng ngừa sỏi thận tái phát đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chế độ ăn uống, lối sống và quản lý y tế [3]. Uống đủ nước để duy trì thể tích nước tiểu lớn là nền tảng cốt lõi đã được các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng khẳng định hiệu quả làm giảm độ bão hòa của các muối kết tinh [3], [5]. Bên cạnh đó, người bệnh cần áp dụng chế độ ăn lành mạnh: giảm lượng đường đơn, hạn chế chất béo bão hòa, giảm ăn mặn và thực phẩm đóng hộp, ưu tiên thực phẩm tươi sống, tăng cường chất xơ từ rau củ, giảm đạm động vật và duy trì cân nặng hợp lý [6], [4].
Nước cam là một nguồn cung cấp citrate tự nhiên hữu ích giúp hỗ trợ tăng pH nước tiểu và ức chế sự kết tinh sỏi canxi mới [1], [2]. Tuy nhiên, loại thức uống này hoàn toàn không thể làm tan các viên sỏi đã hình thành và vẫn tiềm ẩn nguy cơ tăng oxalate niệu nếu lạm dụng [3], [4]. Người bệnh nên coi nước cam như một phần bổ trợ trong chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống với lượng vừa phải và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ điều trị an toàn, phù hợp nhất.
