Cảm giác nóng rát vùng thượng vị, đầy trướng bụng và những cơn đau âm ỉ sau bữa ăn là nỗi ám ảnh dai dẳng của rất nhiều người bệnh đau dạ dày. Trong dân gian, cam thảo từ lâu đã được truyền tai nhau như một vị thảo dược lành tính giúp làm dịu nhanh các cơn khó chịu đường tiêu hóa. Tuy nhiên, việc tùy tiện hãm trà rễ cam thảo uống mỗi ngày có thể tiềm ẩn những hiểm họa khôn lường cho tim mạch và huyết áp nếu người bệnh không hiểu đúng bản chất dược lý của loại cây này.

Để hỗ trợ điều trị đau dạ dày một cách an toàn và khoa học, y học hiện đại khuyến cáo người bệnh nên lựa chọn chiết xuất cam thảo đã khử glycyrrhizin (thường gọi tắt là DGL). Đây là dạng bào chế đã loại bỏ thành phần gây tăng huyết áp, chỉ giữ lại các hoạt chất có lợi nhằm tăng cường lớp màng nhầy bảo vệ niêm mạc và hỗ trợ tiêu diệt vi khuẩn gây hại. Việc nắm rõ cơ chế, liều lượng và đối tượng sử dụng sẽ giúp người bệnh phát huy tối đa lợi ích mà không gặp phải các tác dụng phụ nguy hiểm.

Nguy cơ tiềm ẩn từ thói quen dùng cam thảo thô kéo dài

Rễ cam thảo tự nhiên và các dẫn xuất truyền thống đã được con người sử dụng suốt nhiều thế kỷ trong thực phẩm và y học cổ truyền [1]. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) công nhận cam thảo là chất phụ gia thực phẩm ở những nồng độ nhất định, nhưng cơ quan này cũng đưa ra cảnh báo nghiêm ngặt đối với nhóm đối tượng có nguy cơ cao và khi tiêu thụ với số lượng lớn [1]. Mối nguy hiểm lớn nhất đến từ axit glycyrrhizic (hoặc glycyrrhizin), một thành phần tạo ngọt tự nhiên có hoạt tính sinh học rất mạnh trong rễ cây cam thảo [1].

Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa với lượng lớn hoặc dùng liên tục trong thời gian dài, axit glycyrrhizic có thể gây ra hội chứng chuyển hóa gọi là giả tăng aldosteron (pseudohyperaldosteronism) [1]. Tình trạng này dẫn đến việc giữ muối, giữ nước và đào thải kali qua thận một cách quá mức [1]. Hậu quả lâm sàng trực tiếp là người dùng đối mặt với nguy cơ bị tăng huyết áp mạn tính, nhiễm kiềm chuyển hóa và hạ kali máu nghiêm trọng [1].

Một báo cáo y khoa công bố năm 2021 đã ghi nhận trường hợp bệnh nhân phải nhập viện cấp cứu do xuất hiện các cơn ngừng xoang trên điện tâm đồ theo dõi và bị ngất xỉu sau khi xuất hiện tăng huyết áp cùng hạ kali máu [1]. Bệnh nhân này đã tự ý sử dụng một lượng đáng kể sản phẩm cam thảo trong nhiều năm liên tục để xoa dịu các cơn đau vùng thượng vị sau khi ăn [1]. Các chuyên gia tim mạch cảnh báo rằng việc tiêu thụ cam thảo kéo dài không kiểm soát có thể dẫn đến hiện tượng ngoại tâm thu trên thất, ngoại tâm thu thất và rối loạn nhịp tim nhanh đe dọa trực tiếp tính mạng như nhịp nhanh thất, rung thất hay xoắn đỉnh [1].

Cơ chế bảo vệ niêm mạc độc đáo của chiết xuất DGL

Nhận thấy những nguy cơ từ glycyrrhizin, các nhà khoa học đã nghiên cứu phương pháp xử lý chiết xuất cam thảo bằng cách loại bỏ phân tử glycyrrhizin để triệt tiêu đặc tính giữ muối nước tương tự mineralocorticoid, từ đó tạo ra chế phẩm DGL (Deglycyrrhizinated Licorice) [2]. DGL được ứng dụng rộng rãi trong hỗ trợ điều trị một số rối loạn tiêu hóa nhờ sở hữu đồng thời các tác dụng dược lý bao gồm kháng viêm, kháng khuẩn và kháng virus [2]. Dạng chiết xuất tinh chế này thường được chỉ định trong tình trạng tăng tiết axit dạ dày và chứng khó tiêu chức năng [2].

Điểm khác biệt căn bản giữa chiết xuất DGL và các loại thuốc kháng axit thông thường nằm ở cơ chế tác động lên dạ dày. Thay vì ức chế quá trình tiết axit dịch vị, DGL kích thích các cơ chế phòng vệ tự nhiên vốn có của cơ thể để ngăn chặn sự hình thành vết loét [2]. Chiết xuất này thúc đẩy quá trình làm lành niêm mạc bị tổn thương thông qua việc tăng cường cung cấp lượng máu tưới đến các mô dạ dày và kích thích tế bào biểu mô sản xuất thêm chất nhầy bảo vệ [2].

Lớp chất nhầy dày dặn đóng vai trò như một tấm lá chắn tự nhiên ngăn không cho axit clohydric và các enzyme tiêu hóa tự bào mòn thành dạ dày. Nhờ vậy, DGL giúp vết trợt hoặc ổ loét có môi trường thuận lợi để phục hồi một cách tự nhiên. Bên cạnh đó, việc không can thiệp sâu vào việc ức chế axit sinh lý cũng giúp hệ tiêu hóa duy trì được môi trường cần thiết để phân cắt thức ăn và tiêu diệt các mầm bệnh ngoại lai từ thức ăn đưa vào.

Bằng chứng lâm sàng về hiệu quả đối với chứng khó tiêu chức năng

Tác dụng cải thiện các triệu chứng đường tiêu hóa của chiết xuất cam thảo đã được chứng minh qua các nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ trên người bệnh. Trong một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi và có đối chứng với giả dược được công bố năm 2011, hiệu quả của chiết xuất cam thảo Glycyrrhiza glabra chuẩn hóa (GutGard) với liều 75 mg dùng hai lần mỗi ngày trong 30 ngày đã được đánh giá trên bệnh nhân mắc chứng khó tiêu chức năng [3]. Kết quả theo dõi cho thấy nhóm sử dụng chiết xuất cam thảo có sự suy giảm đáng kể tổng điểm số triệu chứng vào ngày thứ 15 và ngày thứ 30 so với nhóm dùng giả dược [3].

Nghiên cứu năm 2011 này cũng ghi nhận sự cải thiện rõ rệt trong đánh giá tổng thể về hiệu quả điều trị và giảm đáng kể chỉ số khó tiêu Nepean (Nepean dyspepsia index) ở cả mốc 15 ngày và 30 ngày điều trị [3]. Khi phân tích chi tiết từng triệu chứng riêng lẻ của chứng khó tiêu chức năng, nhóm sử dụng chiết xuất cam thảo đạt được sự cải thiện vượt trội ở hầu hết các dấu hiệu khó chịu so với nhóm đối chứng, ngoại trừ triệu chứng nhanh no sau ăn [3]. Thử nghiệm này là một trong những nghiên cứu mù đôi có đối chứng sớm nhất khẳng định vai trò của chiết xuất cam thảo đơn lẻ đối với chứng khó tiêu chức năng bằng thang đo điểm Likert 7 điểm đã được chuẩn hóa [3].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược khác trên 50 người trưởng thành được chẩn đoán mắc chứng khó tiêu chức năng theo tiêu chuẩn Rome III cũng cho kết quả tương đồng [2]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để sử dụng giả dược hoặc uống 75 mg chiết xuất rễ cam thảo Glycyrrhiza glabra (GutGard) mỗi ngày trong vòng 30 ngày [2]. Kết thúc thử nghiệm, nhóm dùng chiết xuất cam thảo ghi nhận sự sụt giảm có ý nghĩa thống kê về tổng điểm triệu chứng lâm sàng và cải thiện chất lượng cuộc sống rõ rệt so với nhóm dùng giả dược [2].

Vai trò của cam thảo trong phác đồ diệt vi khuẩn Helicobacter pylori

Vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) là tác nhân hình chữ S, Gram âm gây nhiễm trùng dai dẳng trong dạ dày và có thể dẫn tới viêm dạ dày mạn tính, bệnh loét dạ dày tá tràng cũng như ung thư dạ dày [4]. Để đánh giá hiệu quả của cam thảo trong hỗ trợ điều trị diệt trừ loại vi khuẩn này, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2016 đã được tiến hành trên 120 bệnh nhân có kết quả xét nghiệm urease nhanh dương tính [4]. Các bệnh nhân bị khó tiêu kèm loét dạ dày tá tràng hoặc khó tiêu không loét được phân vào hai nhóm: nhóm chứng dùng phác đồ 3 thuốc chuẩn nền clarithromycin trong 2 tuần, còn nhóm can thiệp dùng thêm cam thảo kết hợp cùng phác đồ 3 thuốc này cũng trong 2 tuần [4].

Kết quả đánh giá tình trạng diệt trừ vi khuẩn H. pylori sau 6 tuần kết thúc điều trị cho thấy tỷ lệ đáp ứng ở nhóm có bổ sung cam thảo đạt tới 83,3%, trong khi nhóm chứng dùng phác đồ đơn thuần chỉ đạt 62,5% [4]. Sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê rõ rệt, dẫn đến kết luận rằng việc bổ sung cam thảo vào phác đồ 3 thuốc chứa clarithromycin giúp tăng tỷ lệ tiệt trừ H. pylori thành công, đặc biệt rõ nét ở những bệnh nhân đang có tổn thương loét dạ dày tá tràng [4].

Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi công bố năm 2014 cũng đã tiến hành so sánh vai trò của cam thảo với hợp chất bismuth trên 60 bệnh nhân loét dạ dày tá tràng có xét nghiệm urease nhanh dương tính [5]. Người bệnh được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm bằng nhau: nhóm thứ nhất dùng phác đồ gồm cam thảo kết hợp với amoxicillin, metronidazole và omeprazole; nhóm thứ hai dùng bismuth subsalicylate kết hợp với cùng ba loại thuốc kháng sinh và kháng tiết axit nêu trên [5].

Sau 4 tuần điều trị, xét nghiệm hơi thở ure để đánh giá mức độ sạch khuẩn cho thấy tỷ lệ đáp ứng thành công là 67% (20/30 bệnh nhân) ở nhóm cam thảo và 57% (17/30 bệnh nhân) ở nhóm bismuth [5]. Sự khác biệt giữa hai nhóm không có ý nghĩa thống kê với chỉ số P > 0,05 [5]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng cam thảo có hiệu quả tương đương bismuth trong phác đồ diệt H. pylori, mở ra một giải pháp thay thế an toàn cho những người bệnh có chống chỉ định sử dụng hợp chất bismuth [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cam thảo trị đau dạ dày

Nhiều người bệnh tại Việt Nam thường có thói quen ra hiệu thuốc bắc mua rễ cam thảo khô thái lát về đun nước uống thay trà hàng ngày vì nghĩ thảo mộc tự nhiên thì an toàn tuyệt đối. Đây là một sai lầm phổ biến và nguy hiểm. Rễ thô chưa qua chiết xuất chứa hàm lượng glycyrrhizin rất cao, khi uống liên tục tuần này qua tháng khác sẽ tích lũy trong cơ thể, trực tiếp dẫn đến hiện tượng giữ nước, phù nề, tụt kali máu và tăng huyết áp đột ngột [2], [1]. Bệnh nhân đang bị bệnh tim mạch hoặc huyết áp nếu tự ý uống nước cam thảo đặc có thể đối mặt với nguy cơ biến cố tim mạch cấp [1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng cam thảo có thể thay thế hoàn toàn các thuốc điều trị đặc hiệu do bác sĩ kê đơn như thuốc ức chế tiết axit hay kháng sinh. Thực tế, chiết xuất cam thảo DGL không có khả năng ức chế tiết axit dịch vị như các nhóm thuốc chuyên khoa [2]. Vai trò chính của thảo dược này là tăng sinh chất nhầy, cải thiện vi tuần hoàn và hỗ trợ nâng cao tỷ lệ thành công của phác đồ phối hợp kháng sinh [4], [2]. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý ngưng thuốc kê đơn để chỉ dùng thảo dược.

Bên cạnh đó, một số người lầm tưởng rằng dạng chiết xuất DGL đã loại bỏ độc tính nên có thể uống bao nhiêu tùy thích và dùng quanh năm suốt tháng. Dù DGL an toàn hơn rất nhiều so với dạng thô chứa glycyrrhizin, việc lạm dụng liều lượng quá cao hoặc sử dụng kéo dài nhiều năm mà không có sự theo dõi y tế vẫn có thể dẫn đến nguy cơ rối loạn điện giải và ảnh hưởng nhịp tim [2], [1]. Mọi sản phẩm thảo dược đều cần tuân thủ khoảng liều và thời gian sử dụng cụ thể.

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng cam thảo

Mặc dù mang lại nhiều lợi ích tiềm năng cho dạ dày, không phải ai cũng phù hợp để sử dụng cam thảo hay các chế phẩm chiết xuất từ dược liệu này. Việc sàng lọc đối tượng sử dụng là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.

  • Người có tiền sử tăng huyết áp, suy tim hoặc bệnh lý tim mạch: Tuyệt đối tránh sử dụng các dạng cam thảo thô, trà thảo mộc chứa rễ cam thảo tự nhiên do nguy cơ giữ muối nước và kích thích tăng huyết áp thông qua hoạt tính mineralocorticoid [2], [1]. Nếu có ý định dùng dạng DGL, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để được theo dõi điện giải đồ và huyết áp định kỳ [1].
  • Bệnh nhân có nguy cơ hoặc tiền sử hạ kali máu, rối loạn nhịp tim: Thành phần glycyrrhizic acid gây đào thải kali qua nước tiểu, có thể kích hoạt các rối loạn nhịp tim nguy hiểm như rung thất hay xoắn đỉnh [1]. Nhóm đối tượng này cần tránh xa các sản phẩm cam thảo chưa chuẩn hóa [1].
  • Trẻ em mắc các rối loạn tiêu hóa: Hiện tại hoàn toàn chưa có các nghiên cứu lâm sàng trên đối tượng nhi khoa để xác nhận tính an toàn, khoảng liều hiệu quả hoặc lợi ích điều trị của DGL đối với trẻ em mắc các rối loạn tương tác ruột não hay rối loạn tiêu hóa chức năng [2]. Phụ huynh không được tự ý cho trẻ nhỏ dùng viên nhai hay chiết xuất cam thảo của người lớn khi chưa có chỉ định chuyên môn [2].
  • Người đang sử dụng thuốc điều trị nền: Bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị huyết áp, thuốc chống loạn nhịp tim, thuốc lợi tiểu hoặc các phác đồ tiệt trừ vi khuẩn chuyên sâu cần thông báo cho bác sĩ trước khi phối hợp thêm bất kỳ chế phẩm thảo dược nào để phòng tránh tương tác thuốc bất lợi.

Hướng dẫn sử dụng chiết xuất cam thảo an toàn và hiệu quả

Để chiết xuất cam thảo phát huy tối đa công năng bảo vệ niêm mạc mà không gây ảnh hưởng bất lợi cho sức khỏe tổng thể, người bệnh cần tuân thủ chặt chẽ các nguyên tắc về dạng dùng, liều lượng và thời điểm uống.

  • Lựa chọn đúng dạng bào chế DGL: Người bị đau dạ dày nên tìm kiếm các sản phẩm có ghi rõ thành phần là DGL (chiết xuất cam thảo đã khử glycyrrhizin) hoặc các chiết xuất rễ cam thảo chuẩn hóa đã được nghiên cứu lâm sàng [2], [3]. Dạng viên nhai thường được ưu tiên vì khi nhai kỹ, hoạt chất sẽ hòa quyện cùng nước bọt, tạo thành lớp gel tự nhiên bao phủ đều khắp thực quản và niêm mạc dạ dày ngay khi nuốt xuống.
  • Liều lượng khuyến cáo cho người lớn: Liều dùng tiêu chuẩn cho người trưởng thành đối với viên nhai DGL là từ 2 đến 4 viên (hàm lượng 380 mg mỗi viên) [2]. Đối với các chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa chuyên biệt như GutGard, liều dùng qua các thử nghiệm lâm sàng là 75 mg dùng 2 lần mỗi ngày [3]. Liều dùng lâm sàng của các chế phẩm cam thảo nói chung được xác định dựa trên hàm lượng axit glycyrrhetinic để đảm bảo an toàn [2].
  • Thời điểm sử dụng thích hợp: Thời điểm lý tưởng nhất để dùng viên nhai DGL là khoảng 20 phút trước mỗi bữa ăn chính [2]. Việc dùng trước bữa ăn giúp kích thích lưu lượng máu và thúc đẩy tế bào niêm mạc tiết sẵn một lớp chất nhầy bảo vệ trước khi thức ăn và axit dịch vị tràn vào dạ dày [2].
  • Thời gian liệu trình và cách phối hợp: Trong các nghiên cứu lâm sàng, liệu trình dùng chiết xuất cam thảo thường kéo dài từ 2 tuần (đối với phác đồ hỗ trợ diệt H. pylori) đến 30 ngày (đối với chứng khó tiêu chức năng) [4], [3]. Không nên tự ý kéo dài liệu trình trong nhiều năm mà không có sự thăm khám lại của bác sĩ chuyên khoa [1].

Chiết xuất cam thảo đã khử glycyrrhizin (DGL) thực sự là một giải pháp thảo dược hỗ trợ đắc lực giúp củng cố hàng rào bảo vệ niêm mạc dạ dày và xoa dịu chứng khó tiêu chức năng khi được dùng đúng cách [2], [3]. Tuy nhiên, dược liệu này chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thể thay thế lối sống lành mạnh hay các phác đồ điều trị y khoa tiêu chuẩn [4], [5]. Khi xuất hiện các cơn đau dạ dày kéo dài hoặc triệu chứng bất thường, người bệnh nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và tư vấn phương án điều trị an toàn nhất.