Nhiều người mắc bệnh thận mạn tính thường truyền tai nhau tìm đến các loại thảo dược dân gian như xạ đen với hy vọng "mát gan, giải độc" và phục hồi chức năng thận. Thói quen tự ý sắc nấu các loại lá cây để uống thay nước lọc mỗi ngày diễn ra khá phổ biến trong cộng đồng người bệnh.
Tuy nhiên, người bệnh thận mạn tính tuyệt đối không nên tự ý uống xạ đen hoặc các loại thảo dược trôi nổi để "giải độc". Việc đưa thêm các hoạt chất phức tạp và khoáng chất chưa kiểm soát vào cơ thể khi thận đã suy yếu chỉ khiến tình trạng ứ đọng thêm trầm trọng, tăng nguy cơ suy giảm chức năng lọc cầu thận và thúc đẩy bệnh tiến triển nhanh hơn sang giai đoạn cuối.
Ảo tưởng về khả năng "thanh lọc, giải độc" của thảo dược
Trong quan niệm dân gian, nhiều người mặc định rằng thảo dược tự nhiên thì lành tính và có khả năng rửa sạch các chất độc hại trong cơ thể. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 80% dân số thế giới lựa chọn các biện pháp y học cổ truyền để chăm sóc sức khỏe ban đầu [1]. Tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình, tỷ lệ người dân sử dụng thảo dược và y học cổ truyền thậm chí vượt quá 80%, trong khi ở các nước phát triển con số này ước tính chiếm khoảng một phần ba người trưởng thành [2].
Một trong những lý do khiến các bài thuốc thảo mộc được sử dụng rộng rãi là định kiến cho rằng nguồn gốc tự nhiên đồng nghĩa với việc hoàn toàn an toàn [1]. Tuy nhiên, các chế phẩm thảo dược thực chất chứa rất nhiều thành phần hoạt tính dược lý phức tạp mà một số trong đó có liên quan mật thiết đến các tác dụng bất lợi cho cơ thể [1]. Việc tin rằng uống nước lá đậm đặc như xạ đen sẽ giúp thận "lọc độc" tốt hơn là một ngộ nhận y khoa nguy hiểm.
Trên thực tế, thận không phải là một bộ lọc cơ học có thể cọ rửa bằng nước thảo dược. Khi tế bào thận đã tổn thương mạn tính, mọi hoạt chất ngoại lai đưa vào cơ thể đều buộc các đơn vị thận còn sót lại phải gồng mình chuyển hóa và đào thải, vô tình gây thêm áp lực quá tải cho cơ quan này.
Vì sao thận đặc biệt dễ tổn thương trước các loại nước lá?
Thận là cơ quan tiếp nhận lượng máu tưới vô cùng dồi dào, sở hữu diện tích bề mặt biểu mô rộng lớn và có hoạt động chuyển hóa rất cao [2]. Thận còn đảm nhận việc tái hấp thu chủ động tại các tế bào ống thận, cô đặc dịch ở vùng tủy kẽ và môi trường nước tiểu có độ pH thấp [2]. Những đặc điểm sinh lý này khiến thận trở thành cơ quan đặc biệt nhạy cảm trước các độc chất từ thảo dược [2].
Khi sử dụng các loại cây cỏ không rõ kiểm định, độc tính nội tại của thực vật hoặc các chất pha tạp có thể gây tổn thương thận dưới nhiều hội chứng lâm sàng khác nhau [2]. Các biến chứng ghi nhận được bao gồm tổn thương thận cấp tính, hình thành sỏi thận, xơ hóa mô kẽ mạn tính và ung thư biểu mô đường tiết niệu [2]. Độc chất từ thực vật cũng có thể gây ra tình trạng tiểu tinh thể hoặc làm khởi phát cơn tăng huyết áp [2].
Đặc biệt đối với người bệnh thận, khả năng điều hòa điện giải đã bị suy giảm nghiêm trọng. Việc dung nạp các loại thảo dược có thể làm gia tăng nồng độ kali trong máu ở những bệnh nhân có tổn thương thận từ trước [2]. Khi thận không thể đào thải lượng kali dư thừa, tình trạng tăng kali máu có thể dẫn đến rối loạn nhịp tim nguy hiểm và đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Nguy cơ tổn thương kẽ thận và suy thận cấp từ hoạt chất thực vật
Các nghiên cứu độc học chỉ ra rằng khoảng 20% các trường hợp tổn thương thận cấp tính có nguyên nhân bắt nguồn từ các chất ngoại sinh đưa vào cơ thể [3]. Kiểu tổn thương này diễn ra thông qua tác động độc hại trực tiếp lên mô hoặc các phản ứng miễn dịch trung gian dẫn đến viêm thận kẽ và hoại tử ống thận [3]. Trong viêm thận kẽ cấp do thảo dược, tế bào biểu mô ống thận chính là mục tiêu tổn hại chủ yếu và bệnh hoàn toàn có thể tiến triển thành dạng mạn tính không thể hồi phục [3].
Nhiều thành phần tự nhiên trong thảo mộc đã được chứng minh có khả năng gây độc trực tiếp cho thận. Các nhóm hợp chất nguy hiểm bao gồm axit aristolochic và các ancaloit thực vật khác [4]. Ngoài ra, các hoạt chất phổ biến trong cây cỏ như anthraquinone, flavonoid và glycoside cũng được xác định là những yếu tố gây độc cho thận [4].
Các biểu hiện bệnh lý ở thận liên quan đến thảo dược vô cùng đa dạng, từ suy thận cấp, bệnh thận mạn tính, tiêu cơ vân, hội chứng Fanconi cho đến ung thư biểu mô niệu [4]. Nguy cơ nhiễm độc không chỉ đến từ độc tính nội tại của cây thuốc mà còn do khâu thu hái, bảo quản sai cách, sự nhầm lẫn loài thảo dược, dán nhãn sai lệch, việc trộn tạp chất tân dược hoặc nhiễm độc kim loại nặng [2], [4].
Các bằng chứng khoa học về hậu quả suy thận do dùng thảo mộc
Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu được công bố năm 2023 đã báo cáo trường hợp bệnh nhân bị suy giảm tủy xương, suy giảm chức năng gan và suy thận cấp nghiêm trọng sau khi uống trà thảo mộc hỗn hợp [3]. Sau 4 tháng điều trị, chỉ số creatinin huyết thanh của bệnh nhân vẫn ở mức 2,45 mg/dl và ure máu là 62 mg/dl [3]. Dù chức năng tủy xương và gan hồi phục nhanh chóng, tổn thương thận lại kéo dài dai dẳng và phải mất tới một năm nồng độ creatinin huyết thanh mới cải thiện về mức 1,18 mg/dl [3].
Một báo cáo lâm sàng vào năm 2020 tại Mỹ đã ghi nhận ca bệnh nam giới 49 tuổi có tiền sử 10 năm mắc đái tháo đường và tăng huyết áp, người này đã sử dụng thảo dược truyền thống liên tục trong thời gian dài [5]. Hậu quả là chức năng thận suy giảm nhanh chóng trong vòng một năm, buộc người bệnh phải bắt đầu lọc máu chu kỳ ba lần mỗi tuần [5]. Kết quả sinh thiết thận phát hiện tổn thương ống thận kéo dài với các không bào đồng kích thước và dày đặc tinh thể canxi oxalat trong mô [5]. Tình trạng nhiễm độc này được xác định là tổn thương thận vĩnh viễn không thể hồi phục [5].
Mức độ phổ biến của việc dùng thảo dược độc hại trước khi phải lọc máu đã được chứng minh rõ nét qua một nghiên cứu cắt ngang đa trung tâm thực hiện trong 12 tháng từ tháng 5 năm 2019 đến tháng 5 năm 2020 tại Maroc trên 404 bệnh nhân lọc máu chu kỳ [6]. Kết quả ghi nhận có tới 71,5% bệnh nhân từng sử dụng các loại cây thuốc trước khi bước vào giai đoạn bệnh thận giai đoạn cuối [6]. Trong số đó, có 32,9% trường hợp mắc bệnh thận không xác định rõ nguyên nhân ban đầu [6].
Nghiên cứu đa trung tâm này cũng chỉ ra 27,7% bệnh nhân đã xuất hiện các biến chứng cấp tính ngay sau khi uống thảo dược trước khi thận suy hoàn toàn [6]. Phân tích đa biến khẳng định những người dùng thảo dược để trị rối loạn tiêu hóa có nguy cơ mắc bệnh thận nặng cao gấp 9,57 lần (khoảng tin cậy 95%: 4,49 - 20,37) [6]. Nhóm uống cây thuốc để trị suy nhược kèm thiếu máu có nguy cơ cao gấp 8,59 lần (khoảng tin cậy 95%: 3,92 - 18,81), và việc gặp phải các tác dụng phụ sau khi dùng lá cây làm tăng nguy cơ tổn thương thận nặng lên 4 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,09 - 14,7) [6].
Những hiểu lầm tai hại khi tự ý uống nước lá xạ đen
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người bệnh là cho rằng nước lá cây đun uống thay nước lọc sẽ giúp rửa sạch cặn bã trong thận. Thực tế, khi người bệnh thận uống lượng nước sắc thảo mộc quá nhiều hoặc quá đặc, thể tích tuần hoàn và áp lực thẩm thấu có thể thay đổi đột ngột. Thận đã suy giảm mức lọc cầu thận không thể đào thải kịp thời, dẫn đến ứ nước, phù nề và thúc đẩy tăng huyết áp.
Một sai lầm khác là tự ý bỏ thuốc điều trị theo phác đồ của bác sĩ chuyên khoa để chuyển hẳn sang uống xạ đen. Mặc dù một số cơ chế nghiên cứu lý thuyết cho thấy thảo dược có tiềm năng tác động lên tình trạng xơ hóa cầu thận hoặc giảm protein niệu [7], nhưng việc áp dụng trong thực tế chưa được chuẩn hóa liều lượng và tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc khó lường. Trong một tổng quan hệ thống, tỷ lệ xuất hiện biến cố bất lợi liên quan đến thuốc thảo dược là 3,1%, trong đó triệu chứng tiêu hóa chiếm 44,3% và triệu chứng thần kinh chiếm 17,3% [3].
Nhiều người cũng tin rằng các loại lá khô mua ngoài chợ hoặc thu hái tự nhiên là an toàn tuyệt đối. Tuy nhiên, thảo dược không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ cao bị nấm mốc, chứa độc tố oxalat hoặc tẩm ướp các dung môi hóa chất độc hại như ethylene glycol gây ngộ độc ống thận cấp tính [5]. Các tương tác bất lợi giữa hoạt chất thực vật và thuốc điều trị bệnh thận mạn tính cũng có thể làm mất tác dụng kiểm soát bệnh [2], [4].
Ai cần tuyệt đối tránh xa việc dùng thảo dược tùy tiện?
Người đã được chẩn đoán mắc bệnh thận mạn tính từ giai đoạn 1 đến giai đoạn 5 cần tuyệt đối tránh xa các bài thuốc lá cây tự truyền tai [5]. Tỷ lệ hiện mắc bệnh thận mạn tính trên toàn cầu ước tính lên tới 13,4% cho các giai đoạn 1 đến 5 và 10,6% cho các giai đoạn từ 3 đến 5 [5]. Ở những giai đoạn chức năng lọc cầu thận đã suy giảm, bất kỳ một tác nhân gây độc tế bào thận nào cũng có thể đẩy người bệnh vào tình trạng phải lọc máu chu kỳ vĩnh viễn [5], [6].
Người mắc các bệnh lý nền chuyển hóa mạn tính như đái tháo đường và tăng huyết áp cũng phải hết sức cẩn trọng. Việc dùng thảo mộc bừa bãi trên nền mạch máu thận đã bị tổn thương do đường huyết hoặc huyết áp cao sẽ kích hoạt suy thận tiến triển nhanh chóng chỉ trong vài tháng [5].
Bệnh nhân đang có tình trạng tăng kali máu hoặc tiền sử sỏi thận canxi oxalat không được sử dụng các loại nước sắc cô đặc. Khi thận không còn duy trì được sự cân bằng nội môi, việc nạp thêm các ion khoáng và tinh thể oxalat từ thực vật sẽ trực tiếp gây hủy hoại tế bào ống thận và lắng đọng tinh thể trong mô thận [5], [2].
Lời khuyên áp dụng an toàn để bảo vệ chức năng thận
Đối với bệnh nhân thận mạn tính, nguyên tắc vàng trong điều trị là tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ dùng thuốc do bác sĩ chuyên khoa thận - tiết niệu chỉ định. Tuyệt đối không tự ý bổ sung thêm bất kỳ loại trà thảo mộc, nước lá xạ đen hay bài thuốc gia truyền nào vào chế độ uống hàng ngày khi chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị.
Khi thăm khám định kỳ, người bệnh cần chủ động thông báo đầy đủ và trung thực với bác sĩ về mọi loại thực phẩm bổ sung, vitamin hoặc nước lá dân gian mà bản thân từng sử dụng [5], [2]. Điều này giúp các bác sĩ phát hiện sớm các dấu hiệu ngộ độc thận hoặc tổn thương kẽ thận tiềm ẩn để kịp thời can thiệp bảo tồn chức năng lọc.
Thay vì tìm kiếm các phương thuốc "giải độc" thần kỳ, người bệnh hãy bảo vệ thận bằng cách uống đủ lượng nước lọc tinh khiết theo hướng dẫn của bác sĩ dựa trên thể trạng và lượng nước tiểu mỗi ngày. Duy trì chế độ ăn nhạt, giảm muối, kiểm soát lượng protein dung nạp và hạn chế các thực phẩm giàu kali, phốt pho theo tư vấn dinh dưỡng chuyên biệt.
Việc bảo tồn chức năng thận đòi hỏi sự kiên trì và can thiệp khoa học dựa trên bằng chứng y học vững chắc. Người bệnh không nên đặt cược sức khỏe của mình vào những lời đồn thổi về việc uống lá xạ đen để giải độc, tránh để lại những tổn thương mô thận vĩnh viễn và đẩy nhanh tiến trình phải chạy thận nhân tạo.
