Uống trà xanh mỗi sáng vốn là thói quen quen thuộc của nhiều người Việt. Tuy nhiên, khi nhận chẩn đoán mắc bệnh gút hoặc tăng axit uric máu, nhiều người lo lắng không biết có phải từ bỏ tách trà quen thuộc vì sợ bệnh nặng thêm.
Bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy việc uống trà nói chung không làm tăng nguy cơ mắc bệnh gút hay chứng tăng axit uric máu [1]. Tuy nhiên, riêng với trà xanh, dữ liệu nghiên cứu ghi nhận những tác động phức tạp và có phần trái chiều lên nồng độ axit uric máu cũng như khả năng đào thải chất này qua thận [1], [2]. Người bệnh vẫn có thể uống trà xanh nhưng cần hiểu rõ cơ chế để dùng đúng cách, không lạm dụng.
Catechin và caffeine tác động thế nào đến chuyển hóa purin?
Axit uric là sản phẩm cuối cùng khi cơ thể phân hủy purin (một hợp chất có sẵn trong cơ thể và nhiều loại thực phẩm). Ở người khỏe mạnh, axit uric được tạo ra sẽ hòa tan trong máu, đi qua thận và bài tiết ra ngoài qua nước tiểu. Khi cơ thể tạo ra quá nhiều hoặc thận bài tiết quá ít, nồng độ axit uric trong máu sẽ tăng cao, kết tinh thành muối urat lắng đọng tại khớp gây ra cơn gút cấp.
Trong lá trà xanh chứa hai nhóm hoạt chất nhận được nhiều sự quan tâm là catechin (một dạng polyphenol chống oxy hóa) và caffeine. Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm (in vitro) và trên cơ thể sống (in vivo) ghi nhận trà dường như có khả năng ức chế hoạt động của enzyme xanthine oxidase (XO) [3]. Đây là enzyme đóng vai trò xúc tác chuyển hóa các chất tiền thân purin (như xanthine và hypoxanthine) thành axit uric [4], [3].
Ngoài ra, catechin trong trà xanh còn giúp dọn dẹp các gốc tự do và tăng cường khả năng chống oxy hóa trong máu theo liều lượng sử dụng [3], [2]. Dù vậy, theo một giả thuyết khoa học, thành phần của trà rất phức tạp và các polyphenol có thể mang "tác động kép" lên nồng độ axit uric máu [5]. Một số giả thuyết cho rằng chiết xuất trà có thể làm tăng axit uric ở người khỏe mạnh nhưng lại giúp điều hòa giảm xuống ở người đã bị tăng axit uric máu [5].
Bản thân caffeine cũng là chất được giới khoa học đặt lên bàn cân khi xét đến chuyển hóa axit uric [6]. Tuy nhiên, dữ liệu dịch tễ học lớn cho thấy tổng lượng caffeine nạp vào từ cà phê và các đồ uống khác không có mối liên hệ đáng kể với nồng độ axit uric trong máu [6].
Nghiên cứu tổng quan và dịch tễ học nói gì?
Để trả lời câu hỏi uống trà có gây bệnh gút hay không, một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2017 đã rà soát các dữ liệu tính đến tháng 6/2016 [1]. Nhóm nghiên cứu thu thập 15 nghiên cứu quan sát và trích xuất 9 nghiên cứu để phân tích gộp [1]. Kết quả trên 7 nghiên cứu về nồng độ axit uric máu cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm uống nhiều trà nhất và nhóm uống ít nhất, với mức chênh lệch trung bình (WMD) là 7,41 micromol/L (P = 0,136) [1].
Khi xét tỷ lệ mắc chứng tăng axit uric máu qua 5 nghiên cứu, tỷ số chênh (OR) giữa nhóm uống nhiều và ít trà nhất là 0,98 (P = 0,839), tức không có mối liên hệ [1]. Hai nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu trong phân tích này cũng xác nhận việc uống trà không liên quan đến nguy cơ mắc bệnh gút ở cả nam và nữ [1]. Tuy nhiên, khi phân tích nhóm nhỏ gồm 3 nghiên cứu riêng về trà xanh, việc tiêu thụ trà xanh lại có liên quan thuận với sự gia tăng nồng độ axit uric máu, với mức chênh lệch trung bình 17,20 micromol/L (P = 0,01) [1]. Các tác giả lưu ý số lượng nghiên cứu còn hạn chế nên cần thêm các nghiên cứu đoàn hệ thiết kế tốt hơn để làm rõ [1].
Một nghiên cứu lớn khác công bố năm 2007 đã phân tích dữ liệu từ Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia lần thứ ba của Mỹ (NHANES III, giai đoạn 1988-1994) trên 14.758 người từ 20 tuổi trở lên [6]. Chứng tăng axit uric máu được định nghĩa khi nồng độ chất này trên 7,0 mg/dl ở nam và trên 5,7 mg/dl ở nữ [6]. Kết quả cho thấy tổng lượng caffeine và việc uống trà không liên quan đến nồng độ axit uric máu (P = 0,15) cũng như tỷ lệ tăng axit uric máu [6].
Các khảo sát dịch tễ tại châu Á cũng cho kết quả tương tự nhưng vẫn có điểm khác biệt. Một nghiên cứu dịch tễ tại Hàn Quốc trên 9.400 người và một nghiên cứu cắt ngang đa trung tâm trên 2.240 người trưởng thành tuổi trung niên đều ghi nhận trà xanh không làm giảm cũng không làm tăng nguy cơ tăng axit uric máu [3]. Một nghiên cứu cắt ngang khác công bố năm 2021 cũng kết luận uống trà xanh không liên quan đáng kể đến nguy cơ tăng axit uric máu, dù nghiên cứu này có giới hạn là chỉ khảo sát tần suất uống chứ chưa đo lường chính xác thể tích tiêu thụ [7]. Ngược lại, trong một khảo sát trên 483 người trong cộng đồng, những người uống trà xanh hàng ngày có nguy cơ tăng axit uric máu gấp hai lần và phụ thuộc vào liều lượng so với người không uống [3].
Thử nghiệm lâm sàng về đào thải axit uric qua thận
Không chỉ dừng ở khảo sát thói quen, các nhà khoa học đã thực hiện thử nghiệm lâm sàng để đo trực tiếp lượng axit uric bài tiết qua thận khi dùng trà xanh. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã thử nghiệm tác dụng của chiết xuất trà xanh (GTE) trên 30 người khỏe mạnh [3], [2]. Nghiên cứu kéo dài 4 tuần: 1 tuần đối chứng, 2 tuần can thiệp và 1 tuần theo dõi [3], [2]. Người tham gia được chia ngẫu nhiên uống chiết xuất trà xanh ở các mức liều 2 g/ngày (11 người), 4 g/ngày (11 người) hoặc 6 g/ngày (8 người) [2].
Sau 2 tuần dùng trà, nồng độ axit uric máu trung bình có xu hướng giảm nhẹ ở cả ba nhóm nhưng không đạt ý nghĩa thống kê [2]. Mức giảm nhiều nhất ghi nhận ở nhóm dùng 2 g/ngày, từ 4,81 mg/dL xuống 4,64 mg/dL (giảm 3,53%) [2]. Đáng chú ý, độ thanh thải axit uric qua thận lại giảm có ý nghĩa thống kê ở nhóm dùng 2 g/ngày (giảm từ 11,37 xuống 7,44 mL/phút/1,73 m2, tương đương 34,56%, P < 0,05) và nhóm dùng 4 g/ngày (giảm từ 8,36 xuống 5,78 mL/phút/1,73 m2, tương đương 30,86%, P < 0,05) [2]. Đổi lại, nhóm dùng liều cao 6 g/ngày tăng đáng kể khả năng chống oxy hóa trong huyết thanh từ 32,77 lên 35,41 mg/mL (tăng 8,06%, P < 0,05) [2]. Độ thanh thải creatinine (chỉ số đánh giá chức năng lọc của thận) không thay đổi đáng kể [2]. Nghiên cứu kết luận tác động của chiết xuất trà xanh ở người khỏe mạnh chỉ mang tính ngắn hạn và cần xác định thêm cơ chế xử lý urat ở bệnh nhân gút thực sự [2].
Một thử nghiệm bắt chéo ngẫu nhiên khác công bố năm 2021 tại Nhật Bản lại đánh giá tác động cấp tính của catechin trà xanh lên việc bài tiết axit uric sau khi uống rượu [4]. Uống rượu vốn là yếu tố làm tăng axit uric máu và khởi phát bệnh gút [4]. Trong nghiên cứu, 10 nam giới Nhật Bản khỏe mạnh dùng bữa ăn thử nghiệm kèm rượu chưng cất Shochu pha nước lọc (nhóm SW) hoặc rượu Shochu pha trà xanh giàu catechin (nhóm SC) [4]. Mỗi phần đều chứa 20 g cồn, riêng phần trà xanh chứa tổng cộng 617 mg catechin [4]. Mẫu máu được lấy sau 2,5 giờ và mẫu nước tiểu được thu thập từ 0 đến 5 giờ sau bữa ăn [4].
Kết quả cho thấy lượng axit uric bài tiết qua nước tiểu ở nhóm uống kèm trà xanh giàu catechin cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm uống nước lọc (0,52 so với 0,45 mg/kg/giờ) [4]. Lượng chất tiền thân purin là xanthine và hypoxanthine thải qua nước tiểu cũng tăng gấp đôi ở nhóm dùng trà xanh (0,16 so với 0,08 mg/kg/giờ) [4]. Độ thanh thải axit uric (8,75 so với 7,76 mL/phút/1,73 m2) và phân suất bài tiết axit uric (6,64% so với 6,08%) đều có xu hướng tăng cao hơn ở nhóm dùng catechin trà xanh, dù nồng độ axit uric trong máu chưa khác biệt đáng kể giữa hai nhóm [4]. Nhóm tác giả nhận định catechin trà xanh giúp thúc đẩy thận đào thải axit uric và các chất tiền thân ngay cả khi có mặt rượu bia [4].
Khác biệt giữa các loại trà và cà phê
Nhiều người thường đánh đồng tác dụng của trà xanh, các loại trà chế biến khác và cà phê đối với bệnh gút. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học chỉ ra sự khác biệt rõ rệt giữa các thức uống này.
Trong nghiên cứu NHANES III trên 14.758 người Mỹ, trong khi trà không làm thay đổi axit uric máu, việc uống cà phê lại giúp giảm nồng độ chất này [6], [3]. Người uống từ 4 đến 5 cốc cà phê mỗi ngày giảm 0,26 mg/dl axit uric máu, và người uống từ 6 cốc trở lên giảm 0,43 mg/dl so với người không uống (P < 0,001) [6]. Uống từ 6 cốc cà phê mỗi ngày cũng gắn liền với việc giảm nguy cơ tăng axit uric máu (tỷ số chênh OR là 0,57; P = 0,001) [6]. Ngay cả cà phê đã tách caffeine cũng có mối liên hệ nghịch nhẹ với nồng độ axit uric máu (P = 0,035), cho thấy lợi ích giảm axit uric của cà phê đến từ các hợp chất khác chứ không phải nhờ caffeine [6]. Tuy vậy, một nghiên cứu cắt ngang năm 2021 và một phân tích gộp gần đó lại lưu ý bằng chứng về việc cà phê giảm axit uric vẫn chưa hoàn toàn nhất quán ở mọi nhóm dân số [7].
Giữa các loại trà với nhau cũng có sự khác biệt về hoạt tính sinh học. Một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2022 đã so sánh tác dụng của 6 loại trà (trà xanh, trà vàng, trà đen, trà trắng, hồng trà và trà thanh/ô long) trên chuột bị gây tăng axit uric máu trong 21 ngày [8]. Kết quả cho thấy trà xanh không làm giảm được nồng độ axit uric máu ở chuột bị bệnh [8]. Trong khi đó, trà vàng lại làm giảm đáng kể nồng độ axit uric, creatinine và nitơ urê máu (BUN), đồng thời ức chế hoạt động của enzyme tạo axit uric là xanthine oxidase (XOD) và giảm tổn thương gan, thận [8]. Với trà đen, một nghiên cứu trên người ghi nhận việc uống trà đen giúp giảm đáng kể nồng độ axit uric máu và chỉ số viêm CRP ở những bệnh nhân có nguy cơ mắc bệnh tim mạch [3].
Ai nên thận trọng khi uống trà xanh?
Dù trà xanh mang lại khả năng chống oxy hóa rõ rệt [3], [2], thức uống này không phải là thuốc điều trị gút và một số nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng.
Trước hết là những người có tiền sử sỏi thận hoặc suy giảm chức năng thận. Một nghiên cứu công bố năm 2023 chỉ ra rằng những tác động bất lợi khi uống trà thường xuyên ở người trung niên và cao tuổi có thể bắt nguồn từ việc làm tăng bài tiết axit oxalic qua nước tiểu [5]. Lượng axit oxalic trong nước tiểu cao dễ dẫn đến hình thành sỏi thận và tạo gánh nặng lên hệ tuần hoàn [5]. Người bệnh gút vốn đã có nguy cơ lắng đọng tinh thể urat tại thận, nếu cộng thêm nguy cơ sỏi oxalat sẽ làm tăng gánh nặng cho cơ quan bài tiết này.
Người có dạ dày nhạy cảm cũng cần lưu ý không dùng trà xanh quá đặc hoặc dùng dạng chiết xuất liều cao. Trong thử nghiệm lâm sàng cho người tình nguyện uống từ 2 đến 6 g chiết xuất trà xanh mỗi ngày, các tác dụng phụ trên đường tiêu hóa xảy ra khá phổ biến, dù hầu hết ở mức độ nhẹ và tự khỏi không cần can thiệp y tế [2].
Ngoài ra, một nghiên cứu tại Anh ghi nhận việc dùng trà xanh hàng ngày kèm liều cao caffeine trong 12 tuần không mang lại hiệu quả điều trị các rối loạn chuyển hóa [5]. Khảo sát trên nhóm người trung niên và cao tuổi uống trà từ 1 đến 2 lần mỗi ngày thậm chí ghi nhận mối liên hệ với nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa, đặc biệt ở người lớn tuổi thường xuyên uống trà xanh [5]. Do đó, người lớn tuổi có kèm các bệnh lý nền như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hoặc bệnh thận mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng các chế phẩm trà xanh đậm đặc.
Lưu ý uống trà xanh đúng cách cho người bệnh gút
Từ các dữ liệu nghiên cứu trên, người bị bệnh gút hoặc tăng axit uric máu không cần kiêng tuyệt đối nước trà xanh pha loãng thông thường, bởi thức uống này không làm tăng nguy cơ khởi phát bệnh gút [1]. Tuy nhiên, người bệnh không nên uống trà xanh quá đặc hoặc tự ý dùng các viên uống chiết xuất trà xanh liều cao với mục đích "hạ axit uric", vì hiệu quả hạ axit uric máu trên người chưa rõ ràng và còn có thể làm giảm độ thanh thải axit uric ở thận ở một số mức liều [1], [2].
Trong những trường hợp bất khả kháng phải giao tiếp và uống rượu bia, việc dùng kèm trà xanh giàu catechin có thể là một giải pháp hỗ trợ trong chế độ ăn, giúp cơ thể tăng cường đào thải axit uric và các chất tiền thân purin qua nước tiểu [4]. Tuy nhiên, đây chỉ là biện pháp giảm nhẹ tác hại cấp tính, không thể thay thế việc kiêng cử đồ uống có cồn [4].
Người bệnh cũng nên tránh chuyển sang các loại nước ngọt đóng chai để thay thế trà, vì dữ liệu nghiên cứu cho thấy tiêu thụ nước ngọt có liên quan đáng kể đến nguy cơ tăng axit uric máu, đặc biệt ở nam giới dưới 53 tuổi hoặc người ăn nhiều đường fructose [7]. Bên cạnh tách trà loãng, việc uống đủ nước lọc mỗi ngày, hạn chế thực phẩm giàu đạm purin và tuân thủ phác đồ thuốc của bác sĩ vẫn là nền tảng quan trọng nhất để kiểm soát axit uric máu an toàn.
