Tăng huyết áp là bệnh lý phổ biến hàng đầu tại các phòng khám chăm sóc sức khỏe ban đầu [1]. Nhiều người bệnh ngần ngại dùng thuốc do lo ngại tác dụng phụ hoặc hay quên lịch uống, nên thường tìm kiếm các giải pháp tự nhiên từ thực phẩm như nước ép lựu để kiểm soát chỉ số huyết áp [1].
Uống nước ép lựu hàng ngày có giúp hạ huyết áp không? Câu trả lời là có hỗ trợ giảm huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương ở mức độ vừa phải nhờ hàm lượng polyphenol dồi dào [2]. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào liều lượng, thời gian sử dụng và một số bằng chứng lâm sàng vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất [3].
Cơ chế polyphenol trong lựu tác động lên mạch máu và huyết áp
Lựu (tên khoa học: Punica granatum L.) là loại trái cây giàu hợp chất thực vật (phytochemical) và polyphenol, đặc biệt là tannin [4]. Các hoạt chất này mang lại khả năng chống oxy hóa mạnh, chống viêm và chống xơ vữa động mạch [2].
Cơ chế hạ áp đầu tiên của nước ép lựu liên quan đến việc ức chế enzyme chuyển đổi angiotensin (ACE) trong huyết thanh [5]. ACE là chất xúc tác tạo ra angiotensin II gây co mạch và làm tăng huyết áp, đặc biệt ở người mắc bệnh tiểu đường [4]. Khi hoạt động của ACE bị kìm hãm, mạch máu giảm co thắt, giúp hạ áp lực máu lên thành động mạch và làm chậm quá trình xơ vữa mạch [5].
Cơ chế thứ hai tác động trực tiếp lên chức năng nội mô mạch máu và oxit nitric (NO) [6]. Nước ép lựu giúp tăng cường tác dụng của NO trong việc ức chế sự tăng sinh tế bào cơ trơn mạch máu [6]. Sự tăng sinh quá mức của các tế bào cơ trơn này vốn là nguyên nhân chính gây ra xơ vữa động mạch và tái hẹp lòng mạch [6]. Nhờ giảm căng thẳng oxy hóa và bảo vệ tế bào nội mô, lựu giúp hệ mạch máu duy trì độ đàn hồi tốt hơn [6].
Các nghiên cứu lâm sàng và phân tích gộp nói gì?
Nghiên cứu tiên phong công bố năm 2001 đã đánh giá tác động của nước ép lựu trên các bệnh nhân tăng huyết áp [5]. Người tham gia uống 50 ml nước ép lựu mỗi ngày (cung cấp 1,5 mmol tổng lượng polyphenol) trong 2 tuần [5]. Kết quả ghi nhận hoạt tính enzyme ACE trong huyết thanh giảm 36% và huyết áp tâm thu giảm 5% [5]. Thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) cũng cho thấy mức ức chế ACE tương tự đạt 31% phụ thuộc vào liều lượng [5].
Một nghiên cứu khác trích dẫn trong tổng quan năm 2016 thực hiện trên 13 nam giới bị tăng huyết áp ở độ tuổi 39-68 [4]. Những người này uống 150 ml nước ép lựu tự nhiên mỗi ngày [4]. Kết quả cho thấy huyết áp tâm thu giảm đáng kể 7% (từ 125,38 xuống 116,15 mmHg) và huyết áp tâm trương giảm 6% (từ 82,69 xuống 78,08 mmHg) [4]. Trên mô hình động vật, việc cho chuột Wistar mắc tiểu đường dùng chiết xuất nước ép lựu liều 100 mg/kg và 300 mg/kg mỗi ngày trong 4 tuần cũng làm giảm huyết áp động mạch trung bình và đảo ngược các biến đổi sinh hóa do angiotensin II gây ra [4].
Để có cái nhìn rộng hơn, một phân tích gộp công bố năm 2017 đã tổng hợp dữ liệu từ 8 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) [2]. Kết quả cho thấy uống nước ép lựu giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình 4,96 mmHg và giảm huyết áp tâm trương trung bình 2,01 mmHg [2]. Đáng chú ý, huyết áp tâm thu giảm bất kể thời gian dùng trên 12 tuần (giảm 4,36 mmHg) hay dưới 12 tuần (giảm 5,83 mmHg) [2]. Về liều lượng, dùng dưới 240 cc (tương đương 240 ml) mỗi ngày giúp giảm tới 11,01 mmHg huyết áp tâm thu, trong khi dùng trên 240 cc giảm 3,62 mmHg huyết áp tâm thu và chỉ mang lại hiệu quả sát ngưỡng (borderline) đối với huyết áp tâm trương [2].
Đến năm 2023, một phân tích gộp lớn hơn trên 14 thử nghiệm lâm sàng với tổng cộng 573 người tham gia tiếp tục xác nhận lợi ích này [3]. Nước ép lựu giúp giảm trung bình 5,02 mmHg huyết áp tâm thu [3]. Khi phân tích chi tiết, việc uống từ 300 ml trở xuống mỗi ngày giúp giảm 6,11 mmHg huyết áp tâm thu [3]. Ngược lại, uống trên 300 ml mỗi ngày không làm giảm huyết áp tâm thu một cách có ý nghĩa thống kê, nhưng lại giúp giảm 3,10 mmHg huyết áp tâm trương [3]. Về thời gian, dùng nước ép lựu từ 2 tháng trở xuống giúp giảm 4,59 mmHg huyết áp tâm thu và 2,94 mmHg huyết áp tâm trương, nhưng lợi ích này mất đi sau mốc 2 tháng [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học
Các bằng chứng hiện tại cho thấy không chỉ nước ép lựu mà cả dầu hạt lựu cũng có tác dụng hỗ trợ hạ huyết áp tâm thu và tâm trương [7]. Lợi ích này đi kèm với khả năng chống oxy hóa và ngăn ngừa mảng bám động mạch, giúp bảo vệ sức khỏe tim mạch tổng thể trong cả ngắn hạn và dài hạn [7].
Tuy nhiên, giới khoa học vẫn chỉ ra những khoảng trống về mặt bằng chứng. Một tổng quan hệ thống năm 2017 đánh giá 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 619 người tham gia sử dụng nước ép hoặc viên nang lựu [8]. Trong số này, chỉ có 2 nghiên cứu ghi nhận giảm đáng kể huyết áp tâm thu, 3 nghiên cứu không thấy sự khác biệt giữa nhóm dùng lựu và nhóm đối chứng, và 3 nghiên cứu không báo cáo sự khác biệt giữa các nhóm [8]. Đối với huyết áp tâm trương, chỉ có 2 nghiên cứu cho thấy mức giảm có ý nghĩa thống kê [8].
Ngoài ra, chất lượng báo cáo giữa các nghiên cứu không đồng đều và nhiều thử nghiệm có cỡ mẫu nhỏ [8], [1]. Một phân tích cũng chỉ ra rằng việc tiêu thụ lựu không làm thay đổi đáng kể nồng độ protein phản ứng C (CRP - một chỉ dấu viêm trong máu) [6]. Do đó, nước ép lựu chỉ đóng vai trò hỗ trợ thông qua chế độ ăn uống, không thể xem là phương pháp điều trị độc lập có hiệu quả tuyệt đối cho mọi bệnh nhân [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước ép lựu
Hiểu lầm phổ biến nhất là "uống càng nhiều huyết áp giảm càng mạnh". Dữ liệu từ các phân tích gộp năm 2017 và 2023 cho thấy điều ngược lại [2], [3]. Mức giảm huyết áp tâm thu rõ rệt nhất nằm ở ngưỡng dưới 240 ml hoặc dưới 300 ml mỗi ngày [2], [3]. Việc uống vượt quá 300 ml mỗi ngày không mang lại thêm lợi ích hạ huyết áp tâm thu [3].
Hiểu lầm thứ hai là tự ý bỏ thuốc điều trị tăng huyết áp để chuyển sang uống nước ép lựu. Tăng huyết áp thường đi kèm với tiểu đường, bệnh mạch vành và là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong sớm nếu không được kiểm soát đúng cách [8], [1]. Khi thay đổi lối sống không đủ sức đưa huyết áp về mức an toàn, việc dùng thuốc theo chỉ định là bắt buộc [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Mặc dù tổng quan trên 619 người tham gia không ghi nhận biến cố bất lợi nào từ việc dùng các chế phẩm từ lựu [8], một số nhóm đối tượng vẫn cần lưu ý.
Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp, đặc biệt là nhóm thuốc ức chế men chuyển (ACE inhibitors), cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Do nước ép lựu cũng có cơ chế ức chế hoạt tính ACE trong huyết thanh tới 36% [5], việc dùng kết hợp cần được theo dõi để tránh hạ huyết áp quá mức.
Người mắc bệnh tiểu đường hoặc có bệnh lý nền tim mạch phức tạp cần kiểm soát lượng đường tự nhiên nạp vào từ nước ép trái cây [4], [1]. Dù nghiên cứu cho thấy chiết xuất lựu có lợi trên mô hình tiểu đường [4], người bệnh vẫn nên hỏi bác sĩ về liều lượng phù hợp với phác đồ điều trị hiện tại.
Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ huyết áp
Về liều lượng, độc giả có thể bắt đầu từ mức nhỏ 50 ml đến 150 ml nước ép lựu nguyên chất mỗi ngày theo các thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh hiệu quả [4], [5]. Lượng dùng tối đa không nên vượt quá 240 ml đến 300 ml mỗi ngày để tối ưu hóa tác dụng giảm huyết áp tâm thu [2], [3].
Về thời gian sử dụng, các đợt bổ sung kéo dài từ 2 tuần đến 2 tháng (hoặc dưới 12 tuần) cho thấy hiệu quả hạ áp rõ rệt nhất [2], [3], [5]. Sau mỗi đợt 2 tháng, người dùng có thể đánh giá lại chỉ số huyết áp của mình vì nghiên cứu năm 2023 cho thấy tác dụng hạ áp có xu hướng chững lại sau mốc thời gian này [3].
Về cách chế biến và lựa chọn, nên ưu tiên nước ép lựu tự nhiên, nguyên chất để giữ trọn vẹn hàm lượng polyphenol và tannin [4], [5]. Tránh thêm đường tinh luyện vào nước ép. Bên cạnh lựu, người dùng có thể luân phiên bổ sung các loại trái cây giàu polyphenol khác như bưởi để đa dạng hóa chế độ ăn tốt cho mạch máu [4].
Nước ép lựu là thức uống giàu chất chống oxy hóa, giúp giảm nhẹ huyết áp tâm thu và bảo vệ nội mô mạch máu khi dùng đúng liều lượng từ 50 đến dưới 300 ml mỗi ngày [3], [5]. Tuy nhiên, thức uống này chỉ đóng vai trò hỗ trợ trong chế độ ăn lành mạnh, người bệnh tuyệt đối không dùng thay thế thuốc điều trị và cần tham vấn bác sĩ khi có bệnh nền [2], [1].