Nước ép củ dền đang trở thành thức uống phổ biến trong thực đơn của nhiều gia đình, đặc biệt là những người quan tâm đến việc cải thiện huyết áp và sức khỏe tim mạch. Màu đỏ thẫm bắt mắt cùng vị ngọt tự nhiên khiến loại củ này thường xuyên được truyền tai như một "thần dược" giúp hạ áp tức thì. Tuy nhiên, liệu người đã được chẩn đoán mắc bệnh cao huyết áp có nên uống nước ép củ dền mỗi ngày hay không?

Câu trả lời là người bị cao huyết áp có thể uống nước ép củ dền, nhưng không nên xem đây là biện pháp thay thế thuốc và cần hết sức cẩn trọng với tần suất cũng như liều lượng sử dụng. Mặc dù các hợp chất tự nhiên trong củ dền có khả năng hỗ trợ giãn mạch, việc lạm dụng hàng ngày hoặc phối hợp sai cách với thuốc điều trị có thể dẫn đến nguy cơ hạ huyết áp quá mức và gây ra nhiều tác dụng không mong muốn.

Cơ chế hạ áp của oxit nitric: Mạch máu giãn nở như thế nào?

Cơ chế sinh học giúp củ dền hạ huyết áp chủ yếu xoay quanh hàm lượng nitrate vô cơ dồi dào có trong loại thực vật này [1]. Khi đi vào cơ thể, nitrate trong nước ép củ dền sẽ bắt đầu chu trình chuyển hóa ngay tại khoang miệng nhờ hoạt tính của các vi khuẩn khử nitrate cư trú trên bề mặt lưỡi [1]. Quá trình này khử nitrate thành nitrite, sau đó khi đi vào dạ dày và tuần hoàn máu, nitrite tiếp tục được chuyển hóa thành oxit nitric (NO) [1].

Tổn thương chức năng nội mô thường dẫn đến sự suy giảm các phân tử hoạt mạch quan trọng như oxit nitric, từ đó làm khởi phát hoặc trầm trọng thêm tình trạng tăng huyết áp [2]. Oxit nitric đóng vai trò như một chất truyền tín hiệu tự nhiên, tác động trực tiếp lên các tế bào cơ trơn của thành mạch máu. Khi NO được kích hoạt, các cơ trơn này sẽ giãn ra, làm tăng đường kính lòng mạch và giảm sức cản của dòng máu ngoại vi [1].

Nhờ sự gia tăng các chất chuyển hóa của oxit nitric như nitrate và nitrite trong dịch sinh học, nước ép củ dền có thể hỗ trợ cải thiện độ đàn hồi của động mạch và tăng cường lưu lượng tuần hoàn [1], [2]. Tuy nhiên, chính vì cơ chế làm giãn mạch chủ động này, việc nạp một lượng lớn nitrate trong thời gian ngắn có thể làm tụt huyết áp nhanh chóng, đặc biệt nguy hiểm ở những người có thành mạch nhạy cảm hoặc đang dùng thuốc giãn mạch khác.

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu thực tế ghi nhận điều gì?

Hiệu quả hạ áp của củ dền đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng với các nhóm đối tượng và liều lượng khác nhau:

Một phân tích tổng hợp quy mô lớn công bố năm 2017 đã thu thập dữ liệu từ 22 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên từ năm 2009 đến 2017, bao gồm 47 nhóm can thiệp với 650 người và 43 nhóm đối chứng với 598 người [3]. Kết quả cho thấy nhóm bổ sung nước ép củ dền giảm trung bình 3,55 mmHg huyết áp tâm thu và 1,32 mmHg huyết áp tâm trương so với nhóm đối chứng [3]. Mức giảm huyết áp tâm thu rõ rệt hơn ở các nghiên cứu kéo dài từ 14 ngày trở lên so với dưới 14 ngày (-5,11 mmHg so với -2,67 mmHg), đồng thời liều cao 500 mL/ngày mang lại mức giảm lớn hơn liều thấp 70–140 mL/ngày (-4,78 mmHg so với -2,37 mmHg) [3].

Năm 2017, một nghiên cứu đánh giá hiệu quả của nước ép củ dền đậm đặc chứa 12,9 mmol nitrate trên bệnh nhân tăng huyết áp dùng liên tục trong 14 ngày [4]. Kết quả theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ cho thấy, ở 11 bệnh nhân đã kiểm soát tốt huyết áp từ trước, nước ép củ dền hầu như không làm thay đổi các chỉ số [4]. Ngược lại, ở 8 bệnh nhân chưa kiểm soát được huyết áp, việc uống nước ép đã giúp giảm đáng kể huyết áp tâm trương ban đêm (-6 ± 4,8 mmHg), giảm chỉ số cứng thành mạch (-0,08 ± 0,03) và giảm cholesterol LDL (-0,36 ± 0,42 mmol/L) [4].

Năm 2015, một nghiên cứu chéo mù đôi ngẫu nhiên trên 27 người đang điều trị tăng huyết áp đã so sánh việc uống nước ép củ dền giàu nitrate với nước ép đã rút bớt nitrate trong 1 tuần [5]. Mặc dù nồng độ nitrite và nitrate trong huyết tương tăng gấp 3 lần, trong nước bọt tăng gấp 7 đến 8 lần và trong nước tiểu tăng gấp 4 lần, nghiên cứu lại không ghi nhận bất kỳ sự khác biệt nào về huyết áp đo tại nhà cũng như huyết áp lưu động 24 giờ giữa hai nhóm [5]. Điều này chỉ ra rằng việc bổ sung nitrate ngắn hạn không mang lại hiệu quả hạ áp cộng thêm ở người đã dùng thuốc điều trị ổn định [5].

Năm 2018, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi có đối chứng giả dược trên 40 phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp mạn tính đã cho can thiệp 70 mL nước ép củ dền mỗi ngày hoặc giả dược trong 8 ngày [1]. Kết quả không ghi nhận sự suy giảm huyết áp tổng thể giữa hai nhóm, nhưng có mối tương quan nghịch chặt chẽ giữa sự thay đổi nồng độ nitrite huyết tương và mức giảm huyết áp tâm trương ở nhóm uống nước ép củ dền [1]. Can thiệp này được 97% phụ nữ mang thai chấp nhận và không gây ra biến cố nghiêm trọng [1].

Năm 2019, một thử nghiệm chéo trên 14 nam giới béo phì không tăng huyết áp đã so sánh phiên can thiệp uống 200 mL nước ép củ dền chứa 800 mg nitrate kết hợp 40 phút tập aerobic vừa phải với các phiên đối chứng [6]. Nồng độ nitrite và nitrate toàn phần trong huyết tương tăng vọt từ 9,9 ± 8,4 µM lên 47,0 ± 16,9 µM và duy trì ở mức cao sau 1 giờ [6]. Phiên kết hợp củ dền và tập luyện đã làm giảm huyết áp tâm thu lưu động 5,3 mmHg trong khoảng thời gian từ 1 đến 6 giờ sau tập so với nhóm chỉ uống nước lọc [6].

Năm 2017, nghiên cứu trên người cao tuổi khỏe mạnh ghi nhận mức giảm huyết áp trung bình, huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương sau 3 giờ uống nước ép củ dền giàu nitrate [7]. Nghiên cứu cũng trích dẫn dữ liệu cho thấy bổ sung củ dền trong 2,5 ngày giúp hạ huyết áp ở người cao tuổi, trong khi can thiệp 3 tuần giúp giảm huyết áp tâm thu hàng ngày ở người cao tuổi thừa cân [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu của Gilchrist và cộng sự được nhắc đến cho thấy việc bổ sung suốt 14 ngày không mang lại hiệu quả trên huyết áp lưu động 24 giờ ở người cao tuổi mắc đái tháo đường týp 2, có thể do tổn thương phản ứng mạch và suy giảm đáp ứng với oxit nitric [7].

Năm 2012, một số thử nghiệm quy mô nhỏ cũng chỉ ra tác động hạ áp cấp tính: nghiên cứu của Kapil và cộng sự trên 9 tình nguyện viên dùng 250 mL nước ép củ dền ghi nhận mức giảm huyết áp tâm thu cao nhất là 5,4 ± 1,5 mmHg [8]. Một thử nghiệm khác của Vanhatalo và cộng sự trên 8 người dùng 0,5 lít nước ép mỗi ngày chia làm hai lần sáng tối trong 5 ngày đã giúp giảm khoảng 4% cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương so với giả dược [8]. Đáng chú ý, người có huyết áp nền càng cao thì mức giảm ghi nhận được sau khi uống nước ép củ dền càng lớn [8].

Ngoài huyết áp, các nghiên cứu tổng hợp năm 2020 cho thấy nước ép củ dền còn làm giảm cholesterol toàn phần và LDL-C ở bệnh nhân tăng huyết áp, đồng thời tăng HDL-C và giảm đường huyết ở người khỏe mạnh nhờ vai trò của oxit nitric trong chuyển hóa lipid và glucose [2].

Hiệu quả phân hóa: Vì sao kết quả không giống nhau ở mỗi người?

Từ các bằng chứng khoa học, có thể thấy tác động của củ dền không đồng đều giữa các nhóm đối tượng. Ở những người có huyết áp chưa được kiểm soát tốt hoặc người có huyết áp nền cao, mức độ cải thiện huyết áp tâm thu và tâm trương thường rõ rệt hơn [4], [8]. Trong khi đó, ở những bệnh nhân đang duy trì thuốc hạ áp đều đặn và chỉ số huyết áp đã ổn định, việc bổ sung thêm nitrate từ củ dền hầu như không tạo ra sự sụt giảm huyết áp cộng thêm nào đáng kể [4], [5].

Sự khác biệt này còn phụ thuộc vào sức khỏe mạch máu nền tảng của từng cá nhân. Chẳng hạn, ở những bệnh nhân mắc đái tháo đường týp 2 lâu năm, tình trạng xơ vữa và tổn thương nội mô có thể làm suy giảm tính phản ứng của mạch máu trước oxit nitric, khiến củ dền mất đi tác dụng giãn mạch vốn có [7].

Ngoài ra, chu trình chuyển hóa nitrate thành oxit nitric phụ thuộc hoàn toàn vào hệ vi khuẩn miệng có men khử nitrate [1]. Nếu môi trường vi khuẩn khoang miệng bị xáo trộn do thói quen sinh hoạt hoặc dùng chất diệt khuẩn, lượng nitrate chuyển hóa thành nitrite sẽ giảm mạnh, làm mất đi tác dụng sinh học mong muốn [1].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nước ép củ dền

Nhiều người lầm tưởng nước ép củ dền là thảo dược tự nhiên nên có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị cao huyết áp theo đơn của bác sĩ. Đây là quan niệm cực kỳ sai lầm, bởi hiệu quả của củ dền chỉ mang tính bổ trợ và mức độ hạ áp ghi nhận được trong các phân tích tổng hợp chỉ dao động ở mức vừa phải từ 3 đến 5 mmHg [3]. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị có thể khiến huyết áp tăng vọt trở lại, đe dọa trực tiếp tính mạng.

Một hiểu lầm khác là uống càng nhiều củ dền thì huyết áp càng nhanh về mức an toàn. Mặc dù liều lượng nước ép có mối tương quan thuận với mức độ giảm huyết áp [3], việc dung nạp quá nhiều nước ép củ dền đậm đặc trong ngày dễ dẫn đến hiện tượng tụt huyết áp tư thế, gây chóng mặt, choáng váng hoặc ngất xỉu.

Nhiều người cũng cho rằng củ dền để trong môi trường nào cũng giữ nguyên tác dụng. Thực tế, hợp chất nitrate có hoạt tính sinh học trong nước ép củ dền chỉ ổn định được khoảng 4 ngày khi bảo quản ở nhiệt độ 4 độ C và kéo dài tới 30 ngày nếu cấp đông ở -20 độ C [2]. Nếu để nước ép ở nhiệt độ phòng quá lâu, các hoạt chất này sẽ nhanh chóng bị biến tính và suy giảm tác dụng [2].

Nguy cơ tụt huyết áp quá mức và ai cần thận trọng?

Tụt huyết áp quá mức là rủi ro lớn nhất đối với người bệnh tim mạch khi sử dụng nước ép củ dền không đúng cách. Nếu người bệnh đang dùng các nhóm thuốc hạ áp có cơ chế giãn mạch, việc nạp thêm lượng lớn nitrate có thể tạo ra tác động cộng hưởng, khiến huyết áp giảm sâu đột ngột, dẫn đến tình trạng thiếu máu não thoáng qua.

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng bao gồm:

  • Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp theo đơn: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bổ sung củ dền đều đặn để tránh tương tác bất lợi [5].
  • Phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp: Dù nghiên cứu cho thấy sự chấp nhận cao lên tới 97% khi dùng 70 mL mỗi ngày, huyết áp và chức năng mạch máu vẫn cần được chuyên gia y tế theo dõi sát sao [1].
  • Người cao tuổi mắc kèm bệnh đái tháo đường týp 2: Khả năng đáp ứng mạch máu với oxit nitric ở nhóm này có thể bị trơ hoặc suy giảm, khiến củ dền không đem lại hiệu quả hạ áp như kỳ vọng [7].
  • Người có tiền sử sỏi thận: Củ dền chứa hàm lượng oxalat tự nhiên tương đối cao, việc tiêu thụ nước ép đậm đặc mỗi ngày có thể làm tăng nguy cơ kết tinh sỏi đường tiết niệu.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và đúng cách

Để tận dụng lợi ích giãn mạch của củ dền mà không gặp phải rủi ro cho sức khỏe, người bệnh có thể áp dụng các hướng dẫn thực tế sau:

Về liều lượng, nghiên cứu lâm sàng cho thấy liều dùng khoảng 70 mL đến 140 mL nước ép mỗi ngày là mức an toàn, dung nạp tốt và có thể đem lại chuyển biến tích cực cho hệ tuần hoàn [1], [3]. Không nên lạm dụng các mức liều quá cao như 500 mL/ngày liên tục nếu không có sự giám sát chuyên môn [3].

Về thời điểm, việc uống nước ép củ dền trước khi thực hiện các bài tập thể dục nhịp điệu vừa phải có thể tối ưu hóa khả năng kiểm soát huyết áp tâm thu lưu động trong suốt 6 giờ sau đó [6]. Ngoài ra, có thể dùng nước ép vào buổi sáng hoặc chia đôi liều sáng và tối [8].

Về cách bảo quản và chế biến, nên bảo quản nước ép tươi trong ngăn mát tủ lạnh ở 4 độ C và dùng hết trong vòng 4 ngày, hoặc chia nhỏ trữ đông ở -20 độ C để dùng tối đa trong 30 ngày [2]. Đặc biệt, vì hoạt động chuyển hóa nitrate đòi hỏi sự tham gia của vi khuẩn miệng [1], người dùng không nên sử dụng nước súc miệng kháng khuẩn ngay trước hoặc sau khi uống nước ép củ dền, tránh làm tiêu diệt các chủng vi khuẩn có lợi này.

Nước ép củ dền thực sự là một nguồn bổ sung nitrate tự nhiên giàu tiềm năng, giúp tăng cường sản sinh oxit nitric và cải thiện độ đàn hồi của mạch máu [1], [2]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp dinh dưỡng bổ trợ, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Người bệnh cao huyết áp cần duy trì chế độ ăn uống khoa học, vận động điều độ, đo huyết áp thường xuyên và luôn tham vấn bác sĩ trước khi đưa nước ép củ dền vào thực đơn mỗi ngày.