Nhiều người khi được chẩn đoán có túi thừa trong đại tràng thường truyền tai nhau nỗi sợ mang tên "hạt cứng", từ hạt ổi, hạt cà chua đến các loại đậu phộng, ngô hay bỏng ngô. Không ít người lập tức cắt bỏ toàn bộ thực phẩm thô ráp và kiêng khem chất xơ vì sợ hạt lọt vào túi thừa gây mưng mủ, thủng ruột.

Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện đại đã chỉ ra rằng quan niệm kiêng khem này hoàn toàn sai lầm. Trong giai đoạn ổn định không viêm, người có túi thừa không những không phải kiêng hạt hay bã thức ăn mà trái lại, việc bổ sung đầy đủ chất xơ là chìa khóa quan trọng để bảo vệ đại tràng và hạn chế nguy cơ tiến triển thành viêm túi thừa cấp.

Nỗi sợ hạt vụn và lời giải oan từ khoa học

Trong nhiều thập kỷ trước, chế độ ăn ít bã (low-residue diet) thường xuyên được khuyến cáo cho người phát hiện có túi thừa đại tràng [1]. Khái niệm "bã" ở đây chỉ những phần thức ăn không tiêu hóa được còn sót lại trong ống tiêu hóa và tạo nên khối lượng phân [1]. Các bác sĩ thời kỳ đó lo ngại rằng các loại hạt nhỏ, ngô hoặc bỏng ngô khi đi qua đường ruột có thể rơi vào miệng túi thừa, gây tắc nghẽn, cọ xát dẫn đến viêm túi thừa hoặc thậm chí làm tăng nguy cơ thủng ruột [1].

Tuy nhiên, y học thực chứng ngày nay khẳng định chưa từng có bằng chứng khoa học xác thực nào ủng hộ việc kiêng cữ hạt và thực phẩm nhiều bã [1]. Lời đồn đoán về việc hạt vụn gây kẹt túi thừa đã tạo ra một làn sóng kiêng khem không cần thiết trong cộng đồng suốt thời gian dài [2].

Để làm sáng tỏ mối nghi ngại này, một nghiên cứu quy mô lớn do nhóm tác giả Strate thực hiện đã theo dõi chi tiết mối liên quan giữa việc tiêu thụ các loại hạt, ngô, bỏng ngô với nguy cơ khởi phát viêm túi thừa cấp và xuất huyết túi thừa [3]. Kết quả nghiên cứu đã làm thay đổi hoàn toàn quan niệm truyền thống ăn sâu bám rễ nhiều năm [3]. Trái ngược với những lời khuyên kiêng khem trước đây, các nhà khoa học nhận thấy việc ăn các loại hạt và bỏng ngô thậm chí còn có mối liên hệ nghịch với nguy cơ mắc viêm túi thừa, tức là người ăn thường xuyên lại có tỷ lệ mắc bệnh thấp hơn [3].

Nghiên cứu cũng ghi nhận việc ăn ngô không hề làm tăng nguy cơ viêm túi thừa [3]. Đồng thời, hoàn toàn không có mối liên hệ nào giữa việc ăn hạt, ngô hoặc bỏng ngô với tình trạng xuất huyết túi thừa đại tràng [3]. Dù nhóm nghiên cứu không thể xác định tình trạng túi thừa ban đầu ở toàn bộ đối tượng, nhưng tỷ lệ có túi thừa ẩn không triệu chứng ở nam giới trung niên và cao tuổi tham gia nghiên cứu là khá lớn, do đó kết quả này hoàn toàn có giá trị thực tiễn đối với người đã có túi thừa [4].

Vì sao chất xơ giúp bảo vệ đại tràng có túi thừa?

Khi gạt bỏ được nỗi sợ hạt cứng vô căn cứ, câu hỏi đặt ra là chất xơ đóng vai trò gì đối với sức khỏe đại tràng? Theo các chuyên gia tiêu hóa, chế độ ăn giàu chất xơ, đặc biệt là chất xơ không hòa tan từ cám lúa mì hoặc ngũ cốc nguyên hạt, giúp làm giảm rõ rệt triệu chứng khó chịu và giảm tỷ lệ phải nhập viện vì bệnh túi thừa [2].

Lợi ích của chất xơ đối với người bệnh túi thừa được giải thích qua ba cơ chế sinh học then chốt [2]:

Thứ nhất, chất xơ làm tăng thể tích phân, giữ nước tốt hơn, từ đó làm giảm áp lực co bóp bên trong lòng đại tràng và rút ngắn thời gian thức ăn di chuyển qua đường ruột [2]. Khi áp lực trong lòng ruột giảm xuống, thành đại tràng ít bị căng phồng và giảm thiểu kích ứng lên các hốc túi thừa vốn mỏng manh [2].

Thứ hai, chế độ ăn giàu chất xơ tác động tích cực đến thành phần và quá trình chuyển hóa của hệ vi sinh vật đường ruột [2]. Thông qua sự tương tác giữa dinh dưỡng và hệ vi khuẩn, quá trình lên men chất xơ sẽ làm gia tăng sản sinh các axit béo chuỗi ngắn (SCFA) [2]. Các axit béo chuỗi ngắn này đóng vai trò thiết yếu trong việc nuôi dưỡng, duy trì tính toàn vẹn của lớp biểu mô niêm mạc đại tràng, đồng thời góp phần làm giảm tình trạng viêm toàn thân [2].

Thứ ba, lượng chất xơ nạp vào cơ thể có mối tương quan nghịch với tình trạng béo phì [2]. Việc duy trì cân nặng hợp lý nhờ ăn nhiều chất xơ gián tiếp loại bỏ một trong những yếu tố thúc đẩy biến chứng viêm túi thừa [2].

Nghịch lý khoa học: Chất xơ có ngăn tạo túi thừa mới?

Mặc dù chất xơ mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe đường tiêu hóa, các nghiên cứu gần đây đã làm sáng tỏ thêm một khía cạnh bất ngờ: chất xơ có thể không ngăn chặn được quá trình hình thành túi thừa ban đầu [5]. Trước đây, người ta thường mặc định rằng chế độ ăn thiếu xơ gây táo bón và chính táo bón đẩy áp lực ruột lên cao, tạo ra các túi thừa [5].

Nghiên cứu cắt ngang dựa trên nội soi đại tràng công bố năm 2014 của Peery và cộng sự đã đem đến một góc nhìn chấn động [6]. Nghiên cứu tiến hành trên 2.104 đối tượng được nội soi toàn bộ đại tràng từ năm 1998 đến năm 2010, kết hợp phỏng vấn tỉ mỉ về khẩu phần ăn, tần suất đại tiện và thói quen vận động [6]. Ngược lại với kỳ vọng ban đầu, kết quả cho thấy chế độ ăn nhiều chất xơ lại đi kèm với tỷ lệ hiện mắc túi thừa cao hơn chứ không hề thấp hơn [6]. Mối liên quan này phụ thuộc vào liều lượng và thể hiện rõ nhất ở những người có nhiều túi thừa [6].

Nghiên cứu trên cũng chỉ ra táo bón không phải là yếu tố nguy cơ hình thành túi thừa [6]. Đáng chú ý, những người đại tiện đều đặn 7 lần mỗi tuần lại có nguy cơ có túi thừa cao hơn 34% so với những người đi đại tiện ít hơn 7 lần mỗi tuần [6]. Để loại trừ sai số hồi tưởng do người bệnh đã biết kết quả nội soi, một nghiên cứu thứ hai đã được tiến hành trên nhóm người hoàn toàn chưa biết tình trạng túi thừa của mình và cũng ghi nhận kết quả tương tự [6].

Điều này giúp các nhà chuyên môn phân định rõ ràng giữa hai khái niệm: "sự hiện diện của túi thừa" (diverticulosis) và "bệnh túi thừa có triệu chứng hoặc biến chứng viêm" (diverticular disease/diverticulitis) [7]. Dù chất xơ không giúp đảo ngược hay ngăn chặn các túi thừa xuất hiện trên thành ruột, một chế độ ăn giàu chất xơ vẫn đóng vai trò bảo vệ mạnh mẽ, ngăn không cho các túi thừa đó bùng phát thành đợt viêm cấp [7].

Phòng ngừa đợt viêm đầu tiên và nguy cơ tái phát

Nghiên cứu Triệu phụ nữ (Million Women Study - MWS) tại Vương quốc Anh trên 1,3 triệu phụ nữ trong độ tuổi 50-65 kết hợp theo dõi hồ sơ xuất nhập viện đã chỉ ra rằng khẩu phần ăn giàu chất xơ giúp ngăn chặn túi thừa tiến triển thành thể bệnh có triệu chứng [7]. Tương tự, nghiên cứu EPIC cũng củng cố bằng chứng về việc chất xơ bảo vệ cơ thể khỏi đợt bùng phát viêm đầu tiên [7].

Tuy nhiên, người bệnh cần lưu ý một giới hạn quan trọng của các bằng chứng y khoa hiện tại. Mặc dù chất xơ chứng minh được hiệu quả trong việc ngăn ngừa đợt viêm túi thừa đầu tiên, tác dụng của nó trong việc ngăn ngừa tái phát lại chưa thực sự rõ ràng [3].

Theo hướng dẫn từ Hiệp hội Phẫu thuật Đại trực tràng Châu Âu, chế độ ăn nhiều chất xơ rất đáng khuyến khích cho sức khỏe tổng thể, nhưng có rất ít bằng chứng khẳng định việc ăn nhiều xơ có thể ngăn chặn các đợt viêm tái phát ở người đã từng bị viêm túi thừa trước đó [3]. Bên cạnh đó, các dữ liệu nghiên cứu chủ yếu tập trung vào biến cố viêm túi thừa cấp tính, còn tác động của chất xơ đối với biến chứng chảy máu túi thừa vẫn chưa chắc chắn [3].

Thay đổi mô hình ăn uống: Vượt ra ngoài từng món ăn đơn lẻ

Nghiên cứu theo dõi đoàn hệ nam giới kéo dài suốt 26 năm của Strate và cộng sự đã rút ra kết luận: thay vì chỉ tập trung vào một loại thực phẩm đơn lẻ, điều quan trọng nhất là toàn bộ mô hình ăn uống và lối sống [3].

Nghiên cứu cho thấy mô hình ăn uống kiểu phương Tây (Western diet) với đặc trưng tiêu thụ nhiều thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, ngũ cốc tinh chế, đồ ngọt, khoai tây chiên và sản phẩm từ sữa giàu béo làm tăng rõ rệt nguy cơ viêm túi thừa [3]. Thịt đỏ được xác định là tác nhân thúc đẩy tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp và có mối liên hệ mật thiết với bệnh túi thừa có triệu chứng [2].

Ngược lại, mô hình "chế độ ăn thận trọng" (prudent diet) - tập trung nhiều vào trái cây, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, thịt gia cầm và cá - giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc viêm túi thừa [2], [3]. Các phân tích dịch tễ cũng chỉ ra chế độ ăn hiện tại có mối liên hệ tác động mạnh mẽ hơn so với thói quen ăn uống trong quá khứ xa xôi [2].

Ngoài ăn uống, các yếu tố lối sống khác đóng vai trò không nhỏ. Béo phì, đặc biệt là béo bụng, làm gia tăng nguy cơ biến chứng túi thừa [5]. Lối sống ít vận động, hút thuốc lá cũng là các yếu tố thúc đẩy bệnh tiến triển, trong đó người hút thuốc lá có nguy cơ gặp biến chứng thủng ruột cao hơn [8], [5]. Ngược lại, hoạt động thể lực cường độ mạnh giúp giảm nguy cơ viêm túi thừa và xuất huyết túi thừa [5]. Đồ uống chứa cồn có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh túi thừa không triệu chứng và viêm túi thừa [5].

Ai nên thận trọng và lưu ý phân biệt các giai đoạn bệnh

Mặc dù chất xơ rất tốt cho người có túi thừa, việc áp dụng chế độ ăn này cần phải linh hoạt theo từng giai đoạn bệnh lý:

  • Giai đoạn viêm túi thừa cấp tính: Khi túi thừa đang sưng viêm, người bệnh thường sốt, đau bụng dữ dội và rối loạn tiêu hóa. Trong giai đoạn này, đại tràng cần được nghỉ ngơi. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý ăn nhiều chất xơ thô hay uống bổ sung chất xơ mà cần đến bệnh viện thăm khám ngay. Bác sĩ thường chỉ định chế độ ăn lỏng hoặc nhịn ăn tạm thời kết hợp điều trị y khoa.
  • Giai đoạn thuyên giảm và ổn định: Khi đợt viêm đã được kiểm soát hoàn toàn, người bệnh cần dần dần quay lại với chế độ ăn giàu chất xơ (khoảng 25-40 g/ngày) để phục hồi chức năng đường ruột và hỗ trợ điều trị không dùng thuốc [8]. Việc bổ sung men vi sinh (probiotics) trong giai đoạn thuyên giảm cũng đã được ghi nhận mang lại hiệu quả hỗ trợ kiểm soát đường ruột [8].
  • Người có bệnh lý nền: Những người đang có hẹp lòng ruột, rối loạn nhu động tiêu hóa nặng hoặc đang dùng các loại thuốc ảnh hưởng đến nhu động ruột cần tham khảo ý kiến bác sĩ tiêu hóa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi đột ngột lượng xơ nạp vào.

Hướng dẫn áp dụng chất xơ đúng cách trong bữa ăn hàng ngày

Để nhận trọn vẹn lợi ích từ chất xơ mà không gây đầy hơi, chướng bụng, người có túi thừa đại tràng nên tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:

  • Đạt lượng xơ tiêu chuẩn: Hướng dẫn Dinh dưỡng cho người Mỹ khuyến nghị lượng chất xơ là 14 gam cho mỗi 1.000 calo tiêu thụ, tương đương khoảng 28 gam chất xơ mỗi ngày cho một khẩu phần ăn 2.000 calo [7]. Mức bổ sung 25-40 gam/ngày cũng là mục tiêu lý tưởng cho người có bệnh túi thừa không biến chứng [8].
  • Tăng từ từ và đa dạng nguồn xơ: Không nên tăng lượng chất xơ một cách đột ngột. Hãy tăng dần từng chút một sau mỗi vài ngày qua việc ăn thêm rau xanh, trái cây tươi, yến mạch, bánh mì nguyên cám và các loại đậu [2]. Đừng ngần ngại thưởng thức các loại quả có hạt nhỏ, các loại hạt dinh dưỡng hay ngô vì chúng an toàn cho túi thừa [3].
  • Bổ sung đủ nước: Ăn nhiều chất xơ bắt buộc phải đi kèm với việc uống đủ lượng nước cần thiết mỗi ngày [8]. Chất xơ cần hút nước để trương nở và làm mềm phân; nếu ăn nhiều xơ mà thiếu nước, tình trạng táo bón có thể trầm trọng hơn.
  • Cân nhắc dùng sản phẩm bổ sung xơ: Nếu chế độ ăn hàng ngày không cung cấp đủ lượng xơ cần thiết, các sản phẩm bổ sung chất xơ hòa tan là một giải pháp can thiệp có rủi ro thấp và thuận tiện để bù đắp lượng xơ thiếu hụt [7].
  • Cắt giảm thịt đỏ và thực phẩm chế biến: Hạn chế ăn thịt bò, thịt cừu, thịt xông khói, xúc xích, đồ chiên rán nhiều dầu mỡ để giảm gánh nặng viêm nhiễm cho biểu mô đại tràng [2], [3].

Chất xơ không phải là "kẻ thù" gây tắc nghẽn túi thừa, và các loại hạt nhỏ cũng đã được khoa học gỡ bỏ định kiến kéo dài nhiều năm. Một chế độ ăn uống cân bằng giàu rau quả, ngũ cốc nguyên hạt kết hợp uống đủ nước và vận động thể chất chính là lá chắn tự nhiên, bền vững nhất giúp bảo vệ đại tràng khỏe mạnh.