Hạt chia từ lâu đã trở thành một loại thực phẩm quen thuộc trong thực đơn ăn kiêng, giảm cân nhờ nguồn dưỡng chất phong phú và đặc biệt là lượng chất xơ dồi dào. Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn nhiều loại hạt này sẽ giúp hệ tiêu hóa khỏe mạnh hơn, cải thiện tình trạng táo bón hay thanh lọc đường ruột. Tuy nhiên, đối với những người đang phải đối mặt với hội chứng ruột kích thích (IBS), một câu hỏi lớn thường được đặt ra là liệu bổ sung nguồn chất xơ đậm đặc như hạt chia có thực sự an toàn hay lại khiến bụng dạ cồn cào hơn.
Câu trả lời ngắn gọn là người mắc hội chứng ruột kích thích hoàn toàn có thể ăn hạt chia, nhưng cần phải hết sức thận trọng và phụ thuộc chặt chẽ vào thể bệnh cũng như phản ứng của từng cơ thể. Nếu bổ sung sai cách, lượng chất xơ dồi dào cùng quá trình lên men trong ống tiêu hóa có thể trở thành "con dao hai lưỡi", khiến các cơn co thắt bụng trở nên dữ dội và tình trạng đầy hơi thêm trầm trọng [1].
Nỗi băn khoăn về chất xơ ở người mắc hội chứng ruột kích thích
Hội chứng ruột kích thích là một tình trạng rối loạn tiêu hóa mạn tính vô cùng phổ biến với tỷ lệ mắc ước tính từ 10% đến 20% ở người trưởng thành trên toàn thế giới [1]. Người bệnh thường xuyên phải trải qua cảm giác khó chịu, đau thắt từng cơn ở bụng kèm theo sự thay đổi về thói quen đại tiện, từ táo bón dai dẳng đến tiêu chảy kéo dài [1]. Do đó, người bệnh luôn loay hoay tìm kiếm các giải pháp dinh dưỡng an toàn nhằm làm dịu đường tiêu hóa nhạy cảm của mình [2].
Nhiều người thường cho rằng hội chứng ruột kích thích xuất phát từ việc cơ thể bị thiếu hụt chất xơ, và giải pháp mặc định của không ít bác sĩ cũng như người bệnh là tăng cường thật nhiều chất xơ [1]. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng hội chứng này là một bài toán lâm sàng phức tạp và không hề có một liệu pháp điều trị duy nhất nào áp dụng chung cho mọi ca bệnh [3]. Việc đột ngột nạp vào cơ thể những thực phẩm giàu chất xơ như hạt chia có thể khiến đường ruột vốn đang tổn thương phản ứng dữ dội hơn [3].
Cơ chế tác động của chất xơ lên triệu chứng co thắt và chướng bụng
Chất xơ khi đi vào cơ thể sẽ tác động lên ống tiêu hóa thông qua nhiều con đường sinh học khác nhau [1]. Một mặt, chất xơ làm tăng thể tích khối phân, từ đó kích thích cơ học lên niêm mạc đại tràng, thúc đẩy niêm mạc tăng tiết dịch và gia tăng nhu động ruột để đẩy phân ra ngoài [1]. Mặt khác, các sản phẩm phụ sinh ra từ quá trình vi khuẩn đường ruột lên men chất xơ, đặc biệt là các axit béo chuỗi ngắn, sẽ tác động trực tiếp lên hệ vi sinh đường ruột, hệ miễn dịch và hệ thống thần kinh - nội tiết của toàn bộ đường tiêu hóa [1].
Tuy nhiên, các loại chất xơ khác nhau lại sở hữu các đặc tính vật lý và hóa học rất khác nhau, dẫn tới những lợi ích sức khỏe và phản ứng tiêu hóa hoàn toàn riêng biệt [1]. Chẳng hạn, các loại chất xơ hòa tan chuỗi ngắn và có khả năng lên men cao thường bị vi khuẩn phân giải cực kỳ nhanh chóng, sinh ra một lượng khí lớn trong lòng ruột [1]. Sự tăng sinh khí ồ ạt này chính là thủ phạm gây chướng bụng, căng tức bụng, xì hơi nhiều và kích hoạt các cơn đau quặn do co thắt đại tràng ở bệnh nhân ruột kích thích [1]. Ngược lại, những loại chất xơ hòa tan chuỗi dài, có độ nhớt trung bình và lên men vừa phải như psyllium lại sinh ra rất ít khí, nhờ đó không làm bùng phát các triệu chứng khó chịu [1].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về chất xơ và hội chứng ruột kích thích?
Mối liên hệ giữa hàm lượng chất xơ trong khẩu phần ăn và các triệu chứng đường ruột đã được giới y khoa quan sát và nghiên cứu từ nhiều thập kỷ trước [4]. Việc tăng chất xơ có thể làm tăng tần suất đi ngoài, tăng thể tích phân, làm thay đổi hệ vi khuẩn đường ruột và dường như có khả năng làm giảm áp lực bên trong lòng đại tràng sigma [4]. Mặc dù vậy, khối lượng phân lớn hơn đôi khi chỉ giải tỏa được nhu cầu tâm lý muốn "đi ngoài nhiều" của bệnh nhân, chứ chưa thể khẳng định chắc chắn sẽ mang lại sức khỏe đường ruột tốt hơn [4].
Vấn đề thiếu hụt chất xơ có thực sự là nguyên nhân cốt lõi gây ra hội chứng ruột kích thích hay không cũng từng được đưa ra mổ xẻ [5]. Trong một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 1982, các nhà khoa học đã thu thập nhật ký ăn uống chi tiết của 30 phụ nữ mắc hội chứng ruột kích thích và 25 phụ nữ khỏe mạnh không có triệu chứng [5]. Kết quả phân tích cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tổng lượng chất xơ tiêu thụ giữa hai nhóm, với nhóm bệnh nhân nạp 17 g/ngày và nhóm đối chứng nạp 18 g/ngày [5]. Đáng chú ý, lượng chất xơ từ rau củ ở nhóm bệnh nhân thấp hơn có ý nghĩa (6,6 g/ngày) so với nhóm đối chứng (8,2 g/ngày), trong khi chất xơ từ ngũ cốc, hoa quả cũng như thời gian lưu chuyển phân và trọng lượng phân ướt đều tương đương nhau [5]. Những số liệu này không ủng hộ giả thuyết cho rằng các triệu chứng ruột kích thích bắt nguồn trực tiếp từ việc cơ thể bị thiếu hụt tổng lượng chất xơ hay thiếu chất xơ ngũ cốc [5].
Bên cạnh đó, việc áp dụng chế độ ăn thật nhiều chất xơ để trị bệnh cũng gặp phải những kết quả trái ngược [6]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đơn công bố năm 2004 đã theo dõi 56 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích được phân ngẫu nhiên vào hai nhóm: nhóm 1 dùng chế độ ăn chứa 10,4 g chất xơ/ngày và nhóm 2 dùng 30,5 g chất xơ/ngày [6]. Sau 3 tháng đánh giá bằng nhật ký ăn uống 3 ngày và thang điểm triệu chứng, nhóm 2 thực tế tiêu thụ được 25,95 g chất xơ/ngày, cao hơn đáng kể so với mức 6,06 g chất xơ/ngày của nhóm 1 [6]. Mặc dù điểm số cơn đau, điểm số đại tiện và điểm số chung đều cải thiện ở cả hai nhóm sau 3 tháng, nhưng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào giữa nhóm ăn nhiều chất xơ và nhóm ăn ít chất xơ [6]. Các tác giả kết luận rằng việc nạp một lượng chất xơ vừa phải có thể giúp giảm nhẹ triệu chứng, nhưng lợi ích điều trị này rất có thể chỉ đến từ hiệu ứng giả dược [6].
Mặc dù vậy, việc bổ sung chất xơ vẫn cho thấy giá trị rõ rệt ở những người bệnh thuộc thể táo bón [7]. Một nghiên cứu can thiệp vào năm 2017 trên 100 phụ nữ khỏe mạnh và 98 phụ nữ mắc hội chứng ruột kích thích thể táo bón (IBS-C) theo tiêu chuẩn Rome III đã kiểm chứng điều này [7]. Nghiên cứu phát hiện lượng chất xơ nạp vào hàng ngày của bệnh nhân IBS-C thấp hơn đáng kể so với người khỏe mạnh [7]. Khi nhóm bệnh nhân được can thiệp bổ sung thực phẩm giàu chất xơ gồm bánh mì và ngũ cốc muesli vào bữa sáng trong vòng 14 ngày, chức năng ruột và các phàn nàn liên quan đến kích ứng đường tiêu hóa đã được cải thiện rõ rệt, đồng thời cảm giác khỏe khoắn chung của người bệnh cũng tăng lên đáng kể [7].
Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng y khoa hiện tại
Tổng hợp các bằng chứng lâm sàng hiện đại cho thấy lời khuyên về chế độ ăn uống cho bệnh nhân ruột kích thích bắt buộc phải được cá nhân hóa tùy theo tình trạng bệnh lý nền, mức độ nặng của bệnh, gánh nặng triệu chứng và tình trạng dinh dưỡng của mỗi cá nhân [8]. Dữ liệu từ các thử nghiệm khẳng định rằng chất xơ hòa tan thực sự có hiệu quả đối với người bị táo bón mạn tính và hội chứng ruột kích thích [8]. Ngược lại, một chế độ ăn cắt giảm các loại đường có thể lên men gồm oligo-, di-, monosaccharide và polyol (FODMAP) có thể mang lại nhiều lợi ích trong việc kiểm soát triệu chứng cho nhóm bệnh nhân này [8].
Bên cạnh những điểm sáng, việc dùng chất xơ đơn thuần để chữa trị vẫn bộc lộ nhiều hạn chế lớn [3]. Các đánh giá hệ thống từ những thử nghiệm lâm sàng nhìn chung chỉ ra rằng chất xơ không mang lại hiệu quả vượt trội hơn giả dược trong việc giảm nhẹ toàn bộ các triệu chứng của hội chứng ruột kích thích [3]. Đặc biệt, tác dụng phụ phổ biến khi sử dụng chất xơ chính là gây cảm giác khó chịu ở vùng bụng và dẫn tới tình trạng chướng bụng [3]. Do đó, chất xơ hay các chất tạo khối phân không thể đóng vai trò là phương pháp điều trị duy nhất, mà chỉ có vị trí hạn chế trong điều trị kinh nghiệm, chủ yếu thích hợp nhất khi táo bón là triệu chứng nổi trội hàng đầu của người bệnh [3]. Hiện nay, các hướng dẫn điều trị quốc gia cũng chỉ khuyến cáo can thiệp chất xơ đối với các trường hợp bệnh nhân ruột kích thích có biểu hiện táo bón [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng chất xơ
Một hiểu lầm hết sức phổ biến là cứ mắc hội chứng ruột kích thích thì phải ăn thật nhiều thực phẩm giàu chất xơ thô để "thông suốt đường ruột" [1]. Trên thực tế, có sự khác biệt rất lớn giữa kết quả điều trị thu được từ chất xơ hòa tan và chất xơ không hòa tan [3]. Nếu bệnh nhân đang bị tiêu chảy hoặc đang trong đợt đau quặn bụng mà lại nạp thêm lượng lớn chất xơ không hòa tan hoặc các loại chất xơ dễ lên men sinh khí thì các cơn co thắt sẽ càng trở nên dữ dội hơn [2, 5].
Một sai lầm khác là thay đổi khẩu phần ăn quá đột ngột, ví dụ như từ chỗ ăn rất ít rau củ bỗng nhiên chuyển sang uống các loại sinh tố hay nước ngâm hạt chia với liều lượng cao [3]. Nguyên tắc căn bản khi áp dụng liệu pháp chất xơ luôn là phải bắt đầu từ liều lượng thật thấp rồi mới tăng dần từng bước một cách chậm rãi, đồng thời cần duy trì thử nghiệm trong thời gian đủ dài và đánh giá kết quả định kỳ để tránh gây sốc cho hệ tiêu hóa [3].
Ai nên thận trọng khi muốn dùng hạt chia?
Những người mắc hội chứng ruột kích thích có triệu chứng chủ đạo là đau bụng quặn thắt từng cơn hoặc chướng bụng đầy hơi liên tục cần phải đặc biệt cẩn trọng trước khi đưa hạt chia vào khẩu phần [2, 8]. Các thành phần chất xơ lên men nhanh có thể thúc đẩy sự sinh khí trong ống tiêu hóa, khiến tình trạng căng tức bụng và các cơn đau co rút cơ trơn ruột bùng phát dữ dội [1].
Ngoài ra, những bệnh nhân mắc thể tiêu chảy hoặc đang trong giai đoạn rối loạn tiêu hóa cấp tính cũng không nên tùy tiện tăng lượng chất xơ một cách đột ngột [2]. Chế độ ăn uống cần phải được điều chỉnh tương ứng với từng triệu chứng cụ thể như táo bón, tiêu chảy hay đầy bụng đau thắt [2]. Người bệnh có các bệnh lý nền phức tạp khác nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng được chứng nhận trước khi thực hiện bất kỳ thay đổi lớn nào trong thói quen ăn uống hàng ngày [8].
Gợi ý áp dụng thực tế và cách dùng an toàn
Để việc sử dụng các thực phẩm bổ sung chất xơ như hạt chia mang lại lợi ích tốt nhất mà không gây bùng phát các tác dụng phụ khó chịu, người bệnh cần tuân thủ những nguyên tắc khoa học cơ bản [3]. Điều cốt lõi là phải lắng nghe cơ thể và theo dõi sát sao biểu hiện của hệ tiêu hóa sau mỗi lần dùng [3].
- Bắt đầu với liều thật nhỏ: Không nên vội vã dùng lượng lớn ngay từ đầu [3]. Hãy thử nghiệm với một lượng rất nhỏ để đường ruột làm quen và thích nghi dần dần [3].
- Tăng liều từ từ và theo dõi định kỳ: Bệnh nhân cần tăng dần lượng chất xơ một cách chậm rãi qua từng tuần, dành thời gian thử nghiệm đầy đủ và đánh giá sớm các phản ứng của bụng xem có bị căng trướng hay co thắt hay không [3].
- Điều chỉnh theo triệu chứng nổi trội: Nếu bạn thuộc nhóm ruột kích thích thể táo bón, việc bổ sung thêm nguồn chất xơ thích hợp có thể hỗ trợ cải thiện chức năng đi ngoài rõ rệt [2, 4]. Ngược lại, nếu triệu chứng chủ yếu là đau quặn hoặc đầy hơi, cần hạn chế các loại thực phẩm dễ sinh khí và cân nhắc chế độ ăn ít chất xơ lên men [5, 7].
- Kết hợp với lối sống và hướng dẫn chuyên môn: Bệnh nhân ruột kích thích nên tìm kiếm sự hướng dẫn từ chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn thực tế, mang lại kỳ vọng điều trị phù hợp và bền vững [8].
Tóm lại, hạt chia hay các nguồn bổ sung chất xơ nói chung có thể mang lại những tác động tích cực nhất định cho chức năng ruột, đặc biệt là ở những bệnh nhân ruột kích thích chiếm ưu thế táo bón [2, 4]. Tuy nhiên, chất xơ không phải là phương thuốc vạn năng có thể giải quyết dứt điểm căn bệnh này [3]. Người bệnh cần lắng nghe cơ thể, điều chỉnh dinh dưỡng dựa trên triệu chứng cụ thể của bản thân và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi thực hiện những thay đổi lớn trong chế độ ăn hàng ngày [2, 7].
