Người bị huyết áp thấp có nên uống trà hoa cúc thường xuyên?

Thói quen uống trà hoa cúc và nỗi lo tụt huyết áp

Trà hoa cúc từ lâu đã trở thành thức uống thanh nhã quen thuộc trong đời sống hàng ngày của người Việt. Nhiều người có thói quen hãm một ấm trà hoa cúc vàng rực rỡ sau bữa ăn hoặc nhâm nhi vào buổi tối để tìm kiếm cảm giác thư thái, giải tỏa căng thẳng sau một ngày làm việc mệt mỏi. Không ít người còn coi đây là một loại nước giải nhiệt lành tính, có thể dùng thay nước lọc suốt cả ngày để thanh lọc cơ thể.

Tuy nhiên, đối với những người có cơ địa huyết áp thấp hoặc tiền sử thường xuyên hoa mắt, chóng mặt khi đứng lên ngồi xuống, việc sử dụng loại trà này lại tiềm ẩn những nguy cơ sức khỏe đáng lưu tâm. Rất nhiều độc giả gửi thắc mắc về việc liệu một loại thảo mộc dịu nhẹ như hoa cúc có thực sự tác động đến chỉ số huyết áp hay không, và việc uống đều đặn mỗi ngày có khiến tình trạng tụt huyết áp trở nên trầm trọng hơn.

Thực tế, ranh giới giữa một thức uống thảo mộc bồi bổ và một yếu tố gây bất lợi cho tuần hoàn đôi khi chỉ nằm ở cách dùng và thể trạng của từng người. Việc hiểu đúng bản chất dược tính của hoa cúc sẽ giúp chúng ta tránh được những phản ứng không mong muốn đối với hệ tim mạch.

Người huyết áp thấp có nên uống thường xuyên không?

Câu trả lời ngắn gọn là người có bệnh nền huyết áp thấp không nên uống trà hoa cúc thường xuyên hoặc dùng với lượng đậm đặc hàng ngày. Các bằng chứng thực nghiệm và y học cổ truyền đều chỉ ra rằng hoa cúc chứa nhiều hoạt chất sinh học có tác dụng làm giãn mạch và hỗ trợ hạ huyết áp ^[1], ^[2].

Nếu một người vốn có huyết áp bình thường hoặc huyết áp cao sử dụng trà hoa cúc, tác dụng làm dịu mạch máu có thể mang lại lợi ích nhất định cho hệ tuần hoàn ^[1]. Ngược lại, ở những người có trị số huyết áp vốn đã nằm ở ngưỡng thấp, tác động hạ áp liên tục từ thảo dược này có thể kích hoạt các đợt tụt huyết áp đột ngột.

Khi áp lực máu giảm xuống dưới ngưỡng an toàn, lưu lượng máu nuôi dưỡng não bộ và các cơ quan quan trọng sẽ suy giảm nhanh chóng. Hậu quả là người uống có thể xuất hiện các triệu chứng khó chịu như hoa mắt, xây xẩm mặt mày, choáng váng, tim đập nhanh hồi hộp, vã mồ hôi lạnh, thậm chí ngất xỉu nếu đứng dậy đột ngột. Do đó, việc duy trì thói quen uống trà hoa cúc đậm đặc mỗi ngày hoàn toàn không phù hợp với người bị huyết áp thấp.

Vì sao hoa cúc có thể làm giảm huyết áp?

Để hiểu tại sao hoa cúc có thể gây bất lợi cho người huyết áp thấp, cần xem xét các hợp chất tự nhiên có trong loài thảo mộc này. Trong y học cổ truyền, loài cúc hoa vàng (Chrysanthemum indicum L.) vốn là vị thuốc quen thuộc thường được chỉ định cho các trường hợp hạ sốt, giải độc và hạ huyết áp ^[2].

Các phân tích hóa thực vật hiện đại đã phân lập được nhiều thành phần quan trọng trong cây hoa cúc. Điển hình là hợp chất sesquiterpene mới có tên gọi chrysanthetriol, được các nhà khoa học xác định công thức phân tử là C15H26O3 thông qua các kỹ thuật cộng hưởng từ hạt nhân hai chiều ^[2]. Bên cạnh đó, hoa cúc còn chứa lượng lớn các hợp chất nhóm flavonoid, polysaccharide và saponin ^[1].

Trong số các flavonoid dồi dào của hoa cúc, buddleoside được xác định là một hoạt chất nổi bật sở hữu đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm mạnh mẽ ^[1]. Các nhà nghiên cứu phát hiện chiết xuất giàu buddleoside từ Chrysanthemum indicum L. có khả năng ức chế tổn thương tế bào nội mô mạch máu do độc tố LPS gây ra trong ống nghiệm ^[1].

Khi tế bào nội mô mạch máu được điều hòa và bảo vệ, tình trạng căng thẳng của thành mạch giảm xuống, dẫn tới hiệu ứng giãn mạch và làm giảm áp lực tuần hoàn ^[1]. Thêm vào đó, chiết xuất giàu buddleoside còn thể hiện khả năng giảm bớt các chất trung gian gây viêm và điều hòa phản ứng của đại thực bào ^[3]. Chính các cơ chế sinh học phân tử này đã tạo nên đặc tính hạ huyết áp rõ rệt của hoa cúc, biến nó thành thức uống cần thận trọng đối với người huyết áp thấp.

Các nghiên cứu khoa học phát hiện điều gì về tác dụng hạ áp?

Tác động hạ huyết áp của hoa cúc đã được ghi nhận cụ thể qua nhiều công trình nghiên cứu tiền lâm sàng được công bố trong những năm qua. Ngay từ năm 1992, tài liệu khoa học đã ghi nhận Chrysanthemum indicum L. là vị thuốc cổ truyền được ứng dụng với mục đích hạ sốt, thanh độc và hạ huyết áp, đồng thời tách chiết thành công hợp chất chrysanthetriol từ phân đoạn phân cực của loài thực vật này ^[2].

Đến năm 2021, một nghiên cứu chuyên sâu đã kiểm chứng tác động của chiết xuất hoa cúc giàu hoạt chất buddleoside trên mô hình động vật ^[1]. Các nhà khoa học đã sử dụng chuột cống trắng dòng Sprague Dawley, cho ăn chế độ ăn giàu chất béo và đường (ACHSFD) nhằm mô phỏng thói quen ăn uống không lành mạnh ở người để gây hội chứng tăng huyết áp chuyển hóa ^[1].

Trước đó, nhóm nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất giàu buddleoside từ cúc hoa vàng có khả năng làm hạ huyết áp ở chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) ^[1]. Khi tiến hành thử nghiệm trên chuột cống mắc tăng huyết áp chuyển hóa, kết quả cho thấy chiết xuất giàu buddleoside đã cải thiện rõ rệt chỉ số huyết áp và các chỉ số lipid huyết thanh ^[1]. Cơ chế tác động được phát hiện là có liên quan đến việc điều hòa chức năng nội mô mạch máu thông qua con đường thụ thể LPS/TLR4 bắt nguồn từ đường ruột ^[1].

Tiếp tục hướng nghiên cứu này, một công bố khoa học vào năm 2024 đã đánh giá vai trò của chiết xuất hoa cúc giàu buddleoside đối với hội chứng chuyển hóa ^[3]. Hội chứng chuyển hóa đặc trưng bởi sự rối loạn chuyển hóa glucose, mỡ máu kèm theo tăng huyết áp và phản ứng viêm ^[3].

Nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng chiết xuất giàu buddleoside từ hoa cúc thể hiện đồng thời ba tác dụng: hạ huyết áp, hạ đường huyết và hạ lipid máu ^[3]. Hoạt chất này giúp tái lập cân bằng các phân nhóm đại thực bào, ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB, giảm tiết các yếu tố gây viêm, đồng thời cải thiện tình trạng kháng insulin và bảo vệ các cơ quan như gan và tuyến tụy ^[3]. Các dữ liệu này khẳng định đặc tính hạ áp của hoa cúc là có cơ sở khoa học thực nghiệm vững chắc ^[1], ^[3].

Giới hạn của bằng chứng khoa học và những hiểu lầm phổ biến

Mặc dù các dữ liệu khoa học đã làm sáng tỏ nhiều tác dụng sinh học của hoa cúc, người tiêu dùng cần nhìn nhận bằng chứng này một cách khách quan. Đa phần các thử nghiệm chi tiết về cơ chế điều hòa huyết áp và chuyển hóa của hoa cúc hiện nay đều được thực hiện trên mô hình chuột hoặc tế bào thực nghiệm cô lập ^[1], ^[3]. Các nghiên cứu này sử dụng chiết xuất chuẩn hóa với nồng độ buddleoside tinh khiết cao, khác với việc hãm vài bông cúc khô vào ấm nước uống thông thường tại nhà.

Chính vì vậy, một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "trà hoa thảo mộc hoàn toàn lành tính, uống bao nhiêu cũng không có hại". Nhiều người cho rằng thảo dược tự nhiên thì không thể gây tác dụng phụ như thuốc tây. Tuy nhiên, bất kỳ loại thực vật nào có dược tính sinh học đều có khả năng tương tác với cơ thể.

Việc nạp đều đặn các hợp chất có hoạt tính hạ áp từ hoa cúc mỗi ngày có thể tạo ra tác động tích lũy ^[1], ^[2]. Đối với người có huyết áp bình thường, cơ thể có cơ chế tự bù trừ tốt để giữ huyết áp ổn định. Nhưng ở người có trương lực mạch máu yếu hoặc thể trạng suy nhược, lượng hoạt chất này đủ sức làm suy giảm thêm áp lực dòng máu, dẫn đến tình trạng thiếu máu não thoáng qua.

Một hiểu lầm khác là cho rằng trà hoa cúc có thể dùng để điều trị dứt điểm các bệnh lý huyết áp hay chuyển hóa. Mặc dù các nghiên cứu cho thấy chiết xuất này hỗ trợ hạ áp và hạ mỡ máu trên động vật, trà hoa cúc không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa và cũng không phải là thần dược chữa bách bệnh ^[1], ^[3].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi dùng hoa cúc

Dựa trên các đặc tính dược lý đã được nghiên cứu, một số nhóm đối tượng nhất định cần hết sức cẩn trọng trước khi quyết định đưa trà hoa cúc vào thực đơn đồ uống thường nhật.

Trước hết là nhóm người được chẩn đoán huyết áp thấp hoặc những người thường xuyên gặp tình trạng tụt huyết áp tư thế. Tác dụng làm giãn mạch và hỗ trợ hạ áp của các hoạt chất trong hoa cúc có thể khiến chỉ số huyết áp của nhóm đối tượng này giảm sâu hơn, gia tăng nguy cơ chóng mặt và té ngã ^[1], ^[2].

Thứ hai là những người đang gặp tình trạng đường huyết thấp hoặc thường xuyên bị hạ đường huyết lúc đói. Nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận chiết xuất hoa cúc giàu buddleoside có tác dụng hạ đường huyết đồng thời với hạ huyết áp ^[3]. Do đó, việc uống trà hoa cúc khi bụng rỗng có thể cùng lúc làm tụt cả đường huyết lẫn huyết áp, khiến cơ thể rơi vào trạng thái mệt lả, run rẩy và kiệt sức.

Thứ ba là những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc hạ đường huyết. Do hoa cúc có đặc tính hạ áp và hạ đường máu, việc sử dụng kết hợp trà hoa cúc đậm đặc với các loại thuốc này có thể gây ra hiện tượng hiệp đồng tác dụng, khiến huyết áp hoặc đường huyết tụt xuống mức nguy hiểm ^[1], ^[3]. Những bệnh nhân có bệnh nền chuyển hóa hoặc tim mạch cần trao đổi kỹ với bác sĩ điều trị trước khi sử dụng các sản phẩm từ hoa cúc thường xuyên.

Ngoài ra, những người có cơ địa thể hàn, hay bị lạnh tay chân, dễ tiêu chảy, đầy bụng cũng không nên uống nhiều trà hoa cúc, vì theo kinh nghiệm dân gian và dược lý cổ truyền, vị thuốc này có tính mát, thanh nhiệt giải độc, dễ làm nặng thêm tình trạng lạnh bụng ^[2].

Hướng dẫn sử dụng an toàn cho người thích uống trà thảo mộc

Nếu bạn là người có chỉ số huyết áp hơi thấp nhưng vẫn yêu thích hương thơm dịu nhẹ của hoa cúc, bạn không nhất thiết phải kiêng kỵ hoàn toàn thức uống này. Vấn đề cốt lõi là điều chỉnh tần suất, liều lượng và cách dùng sao cho an toàn với sức khỏe.

Về liều lượng, chỉ nên dùng một lượng nhỏ hoa cúc khô, khoảng từ 3 đến 5 bông cho một ấm nước lớn, pha thật loãng thay vì hãm đặc. Nước trà chỉ nên có màu vàng nhạt và thoang thoảng hương thơm. Thay vì uống hàng ngày như một thói quen cố định, bạn chỉ nên thưởng thức 1 đến 2 lần mỗi tuần để cơ thể không bị tích lũy dược tính hạ áp ^[1], ^[2].

Về thời điểm sử dụng, tuyệt đối không uống trà hoa cúc vào lúc sáng sớm khi chưa ăn gì hoặc khi đang đói bụng. Thời điểm uống thích hợp nhất là sau bữa ăn chính khoảng 30 đến 45 phút, khi cơ thể đã được nạp đủ năng lượng và đường huyết đang ở mức ổn định ^[3]. Tránh uống trà quá muộn sát giờ đi ngủ nếu bạn là người hay bị tiểu đêm hoặc dễ lạnh bụng.

Về cách kết hợp nguyên liệu, để cân bằng bớt tính mát và đặc tính hạ áp của hoa cúc, bạn có thể bổ sung vào ấm trà vài lát gừng tươi thái mỏng, vài quả táo đỏ hoặc một chút kỷ tử. Gừng có tính ấm, giúp kích thích tuần hoàn máu và làm ấm cơ thể, từ đó hạn chế phần nào cảm giác lạnh bụng hay xây xẩm do hoa cúc mang lại. Đồng thời, hãy luôn lắng nghe phản ứng của cơ thể; nếu cảm thấy hơi choáng váng sau khi uống, cần dừng lại ngay lập tức và chuyển sang dùng một cốc nước ấm hoặc trà gừng ấm.

Lời khuyên giúp kiểm soát huyết áp ổn định

Duy trì chỉ số huyết áp ổn định đòi hỏi sự phối hợp hài hòa giữa chế độ ăn uống, vận động thể lực và thói quen sinh hoạt khoa học hàng ngày. Một thức uống thảo mộc tuy nhỏ bé nhưng nếu dùng không đúng cách vẫn có thể gây xáo trộn cho hệ tuần hoàn.

Người có bệnh nền huyết áp thấp nên xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước mỗi ngày, ăn đủ bữa và không bỏ bữa sáng để duy trì mức huyết áp và đường huyết ổn định. Khi muốn sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc nào có dược tính sinh học như hoa cúc, hãy luôn tìm hiểu kỹ tác động của chúng đối với hệ tim mạch.

Trong mọi trường hợp có bệnh nền tim mạch, huyết áp hoặc đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính, việc tham khảo ý kiến tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa luôn là bước đi cần thiết và an toàn nhất trước khi thay đổi thói quen ăn uống thường nhật.