Người bị huyết áp thấp có nên uống trà lá kinh giới thường xuyên?

Thói quen uống trà kinh giới và nỗi băn khoăn của người huyết áp thấp

Trong đời sống thường nhật của người Việt, kinh giới không chỉ là loại rau gia vị quen thuộc trên mâm cơm mà còn được dân gian sử dụng như một vị thuốc giải cảm, thanh nhiệt. Nhiều gia đình có thói quen phơi khô lá kinh giới hoặc hãm lá tươi uống hằng ngày như một loại trà dưỡng sinh giúp thư giãn và phòng ngừa cảm mạo. Hương thơm thảo mộc tự nhiên cùng cảm giác sảng khoái sau khi thưởng thức khiến thức uống này được nhiều người ưa chuộng.

Tuy nhiên, với những người có cơ địa huyết áp thấp hoặc tiền sử hay bị hoa mắt, chóng mặt khi thay đổi tư thế, việc sử dụng các loại trà thảo dược không thể tùy tiện. Huyết áp vốn là áp lực của dòng máu tác động lên thành động mạch nhằm đưa oxy và chất dinh dưỡng nuôi dưỡng các cơ quan, đặc biệt là não bộ. Khi áp lực này giảm xuống dưới mức bình thường, cơ thể rất dễ rơi vào trạng thái thiếu máu não cục bộ gây choáng váng.

Mối băn khoăn phổ biến hiện nay là liệu uống trà lá kinh giới thường xuyên có an toàn cho người huyết áp thấp hay không. Việc một loại thảo mộc có tác dụng làm dịu thần kinh, giãn cơ liệu có vô tình kích hoạt các phản ứng hạ huyết áp sâu, gây nguy hiểm cho người dùng hay không là vấn đề cần được soi chiếu dưới góc độ sinh lý học và nghiên cứu khoa học.

Uống thường xuyên: Người huyết áp thấp có nên dùng?

Câu trả lời ngắn gọn và rõ ràng là: Người bị huyết áp thấp không nên uống trà lá kinh giới một cách thường xuyên hoặc dùng với lượng đậm đặc mỗi ngày. Mặc dù kinh giới là thảo dược lành tính trong ẩm thực dân gian, các dữ liệu dược lý hiện đại cho thấy loại cây này có hoạt tính sinh học tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn mạch máu, có xu hướng làm giãn mạch và dẫn tới hạ huyết áp.

Nếu người có huyết áp bình thường hoặc huyết áp cao có thể cảm thấy dễ chịu nhờ tác dụng hạ áp nhẹ, thì người huyết áp thấp lại đối diện với nguy cơ tụt huyết áp quá mức. Việc nạp đều đặn các hoạt chất gây giãn mạch từ trà lá kinh giới mỗi ngày có thể làm trầm trọng thêm các đợt hạ huyết áp tư thế, khiến người bệnh dễ mệt mỏi, choáng váng hoặc thậm chí ngất xỉu.

Thay vì uống thay nước lọc cả ngày, người có huyết áp thấp chỉ nên xem kinh giới là gia vị món ăn hoặc dùng từng đợt ngắn khi cần giải cảm. Việc lắng nghe phản ứng của cơ thể và kiểm soát tần suất sử dụng là nguyên tắc cốt lõi giúp phòng tránh những biến cố huyết động không mong muốn.

Cơ chế giãn mạch: Vì sao kinh giới có thể làm hạ huyết áp?

Để hiểu tại sao kinh giới có thể gây bất lợi cho người huyết áp thấp, cần xem xét cơ chế điều hòa đường kính mạch máu trong cơ thể. Huyết áp được quyết định bởi cung lượng tim và sức cản của mạng lưới mạch máu ngoại vi. Khi các tế bào cơ trơn bao quanh thành mạch co lại, lòng mạch hẹp dần và huyết áp tăng lên; ngược lại, khi cơ trơn thư giãn, lòng mạch mở rộng sẽ làm huyết áp giảm xuống.

Trong thành mạch máu có các thụ thể alpha-1 adrenergic đóng vai trò tiếp nhận tín hiệu co mạch từ hệ thần kinh giao cảm. Khi các thụ thể này bị ức chế hoặc đối kháng, các chất truyền tín hiệu co mạch tự nhiên của cơ thể sẽ không thể phát huy tác dụng. Kết quả là các sợi cơ trơn thành mạch giãn nở tự do, lòng mạch giãn rộng khiến áp lực tống máu sụt giảm rõ rệt.

Các hoạt chất bay hơi tự nhiên và tinh dầu chứa trong lá kinh giới có khả năng tác động tương tự như một chất chẹn thụ thể cơ trơn. Sự hiện diện của các nhóm hợp chất đặc thù trong kinh giới giúp làm giảm trương lực cơ trơn mạch máu, gián tiếp tạo ra đáp ứng hạ huyết áp toàn thân. Đối với người vốn đã có trương lực mạch máu yếu và huyết áp thấp, tác động giãn cơ trơn này sẽ khiến huyết áp càng tụt sâu hơn.

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì về tác động huyết động?

Tác động hạ áp và giãn cơ của kinh giới đã được ghi nhận trong các thử nghiệm tiền lâm sàng gần đây. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã nhắc lại rằng thử nghiệm in vivo trên loài lợn trước đó đã chứng minh đặc tính hạ huyết áp rõ rệt của tinh dầu chiết xuất từ cây kinh giới đang nở hoa (Elsholtzia ciliata) ^[1]. Để làm sáng tỏ cơ chế co giãn cơ trơn, nhóm nghiên cứu đã tiến hành đo lường sức căng trên các dải cơ trơn tuyến tiền liệt và vòng động mạch chủ cô lập từ chuột cống ^[1].

Kết quả thử nghiệm cho thấy tinh dầu kinh giới gây ức chế và làm giảm sự co thắt do phenylephrine gây ra trên cả mô động mạch chủ và tuyến tiền liệt theo cơ chế phụ thuộc nồng độ ^[1]. Nồng độ ức chế một nửa (IC50) của tinh dầu kinh giới đối với cơ trơn động mạch chủ chuột được xác định là 0,72 +- 0,11 microL/mL trên 4 mẫu thử (p < 0,05 so với mô tuyến tiền liệt có IC50 là 0,24 +- 0,03 microL/mL trên 10 mẫu thử) ^[1]. Phân tích sắc ký xác định thành phần chính chiếm ưu thế trong tinh dầu kinh giới là dehydroelsholtzia ketone với 86,23% và elsholtzia ketone chiếm 10,64% ^[1].

Cả hai hợp chất chủ đạo này đều có cấu trúc vòng furan, vì vậy các nhà nghiên cứu đã khảo sát thêm hai chất chứa vòng furan khác là 2-acetylfuran (2AF) và 5-methylfurfural (5MFF) ^[1]. Lần đầu tiên, nghiên cứu chứng minh 2AF và 5MFF cũng thể hiện tác dụng làm giãn cơ trơn ^[1]. Hơn nữa, sự hiện diện của tinh dầu kinh giới, 2AF và 5MFF đã làm thay đổi đáng kể độ nhạy cảm của tế bào cơ trơn với phenylephrine ^[1].

Cụ thể, ở điều kiện đối chứng, nồng độ hiệu quả một nửa (EC50) của phenylephrine kích thích co cơ là 0,18 +- 0,03 microM trên 5 mẫu thử ^[1]. Tuy nhiên, khi có mặt tinh dầu kinh giới, giá trị EC50 của phenylephrine đã tăng vọt lên 0,81 +- 0,3 microM trên 5 mẫu thử ^[1]. Tương tự, khi có mặt 2AF hoặc 5MFF, giá trị EC50 lần lượt tăng lên 0,89 +- 0,11 microM trên 5 mẫu thử và 0,69 +- 0,23 microM trên 4 mẫu thử (đều đạt p < 0,05 so với đối chứng) ^[1]. Phân tích ái lực cho thấy tinh dầu kinh giới ở nồng độ nhất định thể hiện tác dụng đối kháng cạnh tranh trên thụ thể alpha-1 adrenergic ^[1]. Các tác giả kết luận rằng tinh dầu kinh giới tạo ra hiệu ứng giãn cơ trơn mạch máu thông qua việc ức chế các thụ thể alpha-1 adrenergic ^[1].

Độ an toàn sinh học và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người thường lầm tưởng rằng một loại thảo dược hằng ngày nếu có khả năng làm hạ huyết áp thì có thể chứa độc tố gây hại cho nội tạng. Tuy nhiên, các nghiên cứu sinh học hiện đại khẳng định chiết xuất kinh giới có hồ sơ an toàn rất tốt khi dùng đúng cách. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã tiến hành đánh giá độc tính cấp tính và bán mạn tính của chiết xuất thảo mộc kinh giới (Elsholtzia ciliata) trên chuột nhắt trắng đực dòng Balb/c qua đường tiêm màng bụng ^[2].

Trong thử nghiệm độc tính cấp, chuột được tiêm một liều duy nhất và theo dõi trong 24 giờ, còn thử nghiệm bán mạn tính theo dõi chuột được tiêm liều lặp lại hằng ngày trong suốt 60 ngày liên tục ^[2]. Các nhà khoa học đã phân tích toàn diện các chỉ số huyết học, hóa sinh máu, chức năng ty thể và đánh giá biến đổi mô bệnh học các cơ quan nội tạng quan trọng ^[2]. Ngoài ra, thử nghiệm độc tính tế bào in vitro còn được thực hiện trên tế bào thận linh trưởng cố định (MARC-145, Vero) và tế bào gan chuột (WBF344) ^[2].

Kết quả nghiên cứu ghi nhận chiết xuất kinh giới không gây ra bất kỳ tác động bất lợi đáng kể nào lên các chỉ số huyết học, hóa sinh, chức năng ty thể hay cấu trúc mô bệnh học của các cơ quan quan trọng sau 60 ngày dùng liên tục ^[2]. Chiết xuất này không biểu hiện dấu hiệu độc tính, đồng thời thể hiện chỉ số điều trị là 90 và chỉ số bảo vệ là 54 trên chuột Balb/c, cho thấy kinh giới là sản phẩm tự nhiên an toàn ^[2].

Thêm vào đó, kinh giới từ lâu đời đã được sử dụng theo đường uống dưới dạng trà truyền thống ^[3]. Một nghiên cứu công bố năm 2025 cũng chỉ ra rằng chiết xuất ethanol từ phần trên mặt đất của cây kinh giới (Elsholtzia ciliata) không thể hiện độc tính tế bào ở nồng độ lên tới 40 microg/mL trong điều kiện in vitro ^[3]. Hợp chất luteolin-7-O-glucoside phân lập từ kinh giới thể hiện hoạt tính ức chế sự nhân lên của virus corona với nồng độ ức chế IC50 ước tính khoảng 2 microM (tương đương 1 microg/mL), so với IC50 của toàn phần chiết xuất là 5 microg/mL ^[3]. Như vậy, kinh giới an toàn về mặt độc chất học tế bào, nhưng đặc tính giãn cơ trơn và hạ áp của nó lại là yếu tố bất lợi riêng đối với người huyết áp thấp ^[1], ^[2].

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng trà kinh giới?

Dựa trên các bằng chứng dược lý về khả năng làm giãn cơ trơn mạch máu và hạ huyết áp, một số nhóm đối tượng cần hết sức cẩn trọng trước khi quyết định uống trà kinh giới ^[1]. Nhóm đầu tiên chính là những người đã được chẩn đoán huyết áp thấp mạn tính hoặc thường xuyên có chỉ số huyết áp tâm thu dưới 90 mmHg. Việc hấp thu đều đặn các hoạt chất đối kháng alpha-1 adrenergic từ kinh giới có thể kích hoạt các cơn tụt huyết áp đột ngột, dẫn đến tình trạng hoa mắt, xây xẩm mặt mày, mất thăng bằng và ngã chấn thương ^[1].

Nhóm đối tượng thứ hai là những người mắc chứng hạ huyết áp tư thế đứng. Đây là tình trạng huyết áp giảm mạnh khi người bệnh chuyển từ tư thế nằm hoặc ngồi sang đứng thẳng, khiến máu dồn xuống chi dưới do phản xạ co mạch không kịp bù trừ. Tác động làm giãn cơ trơn động mạch của các thành phần trong kinh giới sẽ làm suy yếu thêm phản xạ co mạch này, khiến cơn choáng váng khi đứng dậy diễn ra trầm trọng hơn ^[1].

Ngoài ra, những người đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch, đặc biệt là các nhóm thuốc có tác dụng giãn mạch hoặc thuốc ức chế thụ thể giao cảm, cần tuyệt đối không tự ý uống trà lá kinh giới thường xuyên. Sự cộng hưởng giữa hoạt chất trong kinh giới và thuốc điều trị có thể dẫn tới tụt huyết áp quá mức khó kiểm soát ^[1]. Phụ nữ mang thai, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc người đang suy nhược cơ thể nặng cũng nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng trà thảo mộc này.

Hướng dẫn sử dụng kinh giới đúng cách và an toàn trong đời sống

Đối với người có sức khỏe bình thường, trà kinh giới là thức uống thảo mộc tự nhiên thơm ngon và an toàn nhờ truyền thống sử dụng lâu đời ^[3]. Tuy nhiên, để tận dụng lợi ích mà không làm xáo trộn huyết động, người tiêu dùng không nên lạm dụng uống thay thế hoàn toàn nước lọc hằng ngày. Nên sử dụng trà kinh giới theo từng đợt ngắn, mỗi đợt từ 3 đến 5 ngày, đặc biệt là trong những thời điểm giao mùa cần hỗ trợ giải cảm hoặc làm ấm đường hô hấp.

Khi pha trà, chỉ nên dùng một lượng lá kinh giới vừa phải, khoảng một nhúm nhỏ lá tươi rửa sạch hoặc vài gram lá khô hãm với nước sôi trong thời gian ngắn. Không nên sắc quá đặc hoặc đun sôi quá lâu vì nhiệt độ cao kéo dài có thể làm bay hơi lượng tinh dầu quý giá cũng như làm đậm đặc các hoạt chất gây giãn mạch ^[1]. Uống trà khi còn ấm và sau bữa ăn lót dạ là thời điểm thích hợp nhất để tránh kích ứng dạ dày rỗng.

Đối với người có cơ địa huyết áp hơi thấp nhưng vẫn yêu thích hương vị của kinh giới, một giải pháp ẩm thực an toàn là kết hợp kinh giới cùng vài lát gừng tươi đập dập. Gừng có tính ấm, giúp trợ lực tuần hoàn và hỗ trợ ổn định huyết áp, tạo nên sự cân bằng hài hòa cho tách trà thảo mộc. Ngoài ra, việc bổ sung kinh giới dưới dạng rau thơm gia vị trong các món ăn nấu chín như canh hay bún riêu cũng giúp giảm thiểu tác động hạ áp trực tiếp so với việc uống dịch chiết cô đặc.

Lời khuyên cân bằng để bảo vệ sức khỏe tim mạch

Trà lá kinh giới là một nét văn hóa ẩm thực và bài thuốc dân gian giàu giá trị sinh học, nhưng không phải là lựa chọn phù hợp cho mọi thể trạng. Người bị huyết áp thấp cần nhận thức rõ đặc tính giãn mạch và hạ áp tự nhiên của loại thảo mộc này để tránh việc sử dụng thường xuyên gây ảnh hưởng tiêu cực tới sinh hoạt ^[1].

Mỗi loại thảo dược đều chứa đựng các hoạt chất có dược tính mạnh mẽ lên hệ tim mạch. Do đó, việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất, uống đủ nước và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ loại trà thảo mộc dài ngày nào luôn là chìa khóa vàng giúp bảo vệ sức khỏe bền vững.