Mỗi khi thời tiết oi bức hoặc sau những đợt tiệc tùng nhiều rượu bia, đồ cay nóng, nhiều người lại cảm thấy cơ thể bứt rứt, nổi mụn nhọt, mẩn ngứa và tự chẩn đoán mình bị "nóng gan". Để làm dịu cảm giác khó chịu này, phương pháp truyền miệng quen thuộc là tìm các loại cây cỏ quanh vườn để đun nước uống giải nhiệt, trong đó cây cối xay là một trong những lựa chọn phổ biến nhất.
Tuy nhiên, người bị nóng gan không nên uống nước cây cối xay thay thế hoàn toàn nước lọc mỗi ngày. Dù các dữ liệu dược lý hiện đại ghi nhận loài cây này có chứa hoạt chất chống oxy hóa và hỗ trợ bảo vệ tế bào gan trước độc chất, việc lạm dụng kéo dài một loại thảo dược có tính lợi tiểu và chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên người có thể gây ra những tác động không mong muốn đối với sức khỏe.
"Nóng gan" dưới góc nhìn khoa học và tâm lý chuộng thảo dược
Trong quan niệm dân gian, "nóng gan" là cụm từ thường dùng để mô tả hàng loạt biểu hiện như mẩn ngứa, mề đay, mụn nhọt, nhiệt miệng, hơi thở nóng hoặc vàng da nhẹ. Mọi người thường quy chụp tất cả các triệu chứng này cho việc suy giảm chức năng gan do chế độ ăn uống thiếu lành mạnh hoặc sinh hoạt thất thường.
Thực tế dưới lăng kính y học hiện đại, gan không có dây thần kinh cảm giác nên không phát ra tín hiệu "nóng" hay "đau" ở giai đoạn sớm. Những biểu hiện ngứa ngáy hay nổi mụn có thể xuất phát từ dị ứng thời tiết, viêm da cơ địa, rối loạn nội tiết hoặc chế độ ăn quá nhiều đường và chất béo. Dẫu vậy, tâm lý muốn "lọc rửa" và "thanh nhiệt" cho gan khiến nhiều người tìm đến các bài thuốc nam, đặc biệt là cây cối xay, với niềm tin rằng thảo dược thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng vô hại.
Cây cối xay (tên khoa học là Abutilon indicum) thuộc họ Bông (Malvaceae), từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền ở nhiều nước châu Á. Loài cây này thường mọc hoang ở bờ rào, bãi đất trống và được đồng bào thu hái toàn cây hoặc lá, thân, rễ để phơi khô sắc nước uống nhằm mục đích tiêu thũng, giải độc và thanh nhiệt.
Cây cối xay tác động đến tế bào gan như thế nào?
Để hiểu vì sao cối xay được dân gian tin dùng cho các vấn đề về gan, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học và thử nghiệm các chiết xuất từ loài thực vật này. Tế bào gan thường xuyên phải đối mặt với các tổn thương do quá trình chuyển hóa độc chất sinh ra các gốc tự do, gây hiện tượng stress oxy hóa và phá hủy màng tế bào.
Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy cơ chế bảo vệ gan tiềm năng của cối xay chủ yếu đến từ khả năng can thiệp vào quá trình hình thành gốc tự do và dọn dẹp các gốc tự do này [1]. Khi các gốc tự do bị vô hiệu hóa, màng tế bào gan ít bị phá hủy hơn, từ đó ngăn chặn tình trạng rò rỉ các enzyme nội bào vào máu [1].
Bên cạnh đó, các hợp chất tự nhiên trong thân, lá và rễ của cây còn thể hiện đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ [2]. Hoạt động thu dọn gốc tự do diễn ra theo cơ chế phụ thuộc vào liều lượng, giúp giảm bớt gánh nặng oxy hóa mà các tế bào nhu mô gan phải gánh chịu khi đối mặt với tác nhân gây độc [2].
Bằng chứng khoa học về khả năng bảo vệ gan của cối xay
Khả năng bảo vệ tế bào gan của cây cối xay đã được chứng minh qua một số nghiên cứu tiền lâm sàng có giá trị trên mô hình động vật thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết nước của cây cối xay (Abutilon indicum) trên mô hình chuột cống bị tổn thương gan do carbon tetrachloride (CCl4) và paracetamol [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất cối xay thể hiện hoạt tính bảo vệ gan rõ rệt thông qua việc làm giảm các biến đổi chỉ số sinh hóa do CCl4 và paracetamol gây ra, được xác nhận cụ thể qua xét nghiệm enzyme [1]. Các nhà nghiên cứu nhận định chiết xuất thực vật này có thể can thiệp vào quá trình hình thành gốc tự do để mang lại hiệu quả bảo vệ gan [1]. Đáng chú ý, thử nghiệm độc tính cấp tính trong nghiên cứu này ghi nhận giá trị liều gây chết một nửa (LD50) của dịch chiết nước cối xay đạt mức trên 4 g/kg trọng lượng cơ thể chuột, cho thấy khoảng an toàn cấp tính tương đối rộng ở động vật thí nghiệm [1].
Đến năm 2016, một nghiên cứu khác tập trung phát triển dạng bào chế phytosome kết hợp giữa chiết xuất cồn của cây cối xay (Abutilon indicum) và tiêu lốt (Piper longum) nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ gan [3]. Nghiên cứu được tiến hành trên chuột cống trưởng thành dòng Charles foster có trọng lượng 150 ± 10 g, bị gây tổn thương gan bằng CCl4 pha trong dầu ô liu tỷ lệ 1:1 với liều 1 ml/kg tiêm màng bụng mỗi ngày một lần trong 7 ngày liên tiếp [3].
Trong thử nghiệm này, các nhóm chuột được cho uống thuốc đối chứng LIV 52 (liều 1 ml/kg), chiết xuất cồn kết hợp cối xay và tiêu lốt ở ba mức liều gồm 100, 200 và 400 mg/kg, hoặc công thức phytosome ở mức liều 100 mg/kg trong 3 ngày trước khi tiêm CCl4 [3]. Kết quả đánh giá men gan và giải phẫu bệnh mô học cho thấy chiết xuất thô kết hợp đã thể hiện tác dụng bảo vệ gan rõ rệt [3]. Đặc biệt, công thức phytosome cho hiệu quả bảo vệ gan vượt trội hơn trước độc tính của CCl4 ở mức liều rất thấp so với mức liều cao của chiết xuất thô, nhờ cải thiện sinh khả dụng của các hoạt chất phân cực [3].
Tiềm năng chống oxy hóa qua các thử nghiệm chuyên sâu
Để làm rõ hơn nguồn gốc hoạt tính sinh học của cối xay, một nghiên cứu thực hiện vào năm 2010 đã đánh giá toàn diện tiềm năng chống oxy hóa và khả năng dọn gốc tự do của các phân đoạn chiết xuất từ bộ phận trên mặt đất và rễ của Abutilon indicum cùng loài họ hàng Abutilon muticum [2]. Các tác giả đã tiến hành định lượng tổng năng lực chống oxy hóa (TAC), hàm lượng phenolic tổng và flavonoid tổng của các phân đoạn dung môi hữu cơ [2].
Sử dụng phép thử ABTS, năng lực chống oxy hóa tương đương Trolox (TEAC) của các phân đoạn chiết từ cây cối xay (Abutilon indicum) dao động trong khoảng từ 3,019 đến 10,5 µM đối với phân đoạn n-hexane và butanol [2]. Khi thử nghiệm bằng phương pháp FRAP để đo năng lực khử, thứ tự hoạt tính khử của các phân đoạn chiết xuất từ Abutilon indicum được xác định giảm dần theo thứ bậc: butanol > ethyl acetate > chloroform > n-hexane [2].
Ngoài ra, thử nghiệm quét gốc tự do DPPH cũng xác định được các giá trị nồng độ hiệu quả 50% (EC50) và thời gian đạt EC50 (T(EC50)) của các mẫu chiết [2]. Động học phản ứng với gốc tự do DPPH chỉ ra rằng trong chiết xuất của cây cối xay có chứa cả những thành phần chống oxy hóa phản ứng nhanh lẫn phản ứng chậm [2]. Hoạt tính quét gốc tự do và chống oxy hóa này được chứng minh là gia tăng tương ứng theo nồng độ liều lượng của dịch chiết, củng cố nhận định cối xay là nguồn nguyên liệu tự nhiên giàu chất chống oxy hóa [2].
Những giới hạn then chốt của các bằng chứng hiện có
Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm đem lại tín hiệu rất tích cực, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của những nghiên cứu này trước khi quyết định uống nước cối xay hàng ngày.
Thứ nhất, toàn bộ các bằng chứng bảo vệ gan trực tiếp của cây cối xay hiện nay mới dừng lại ở mô hình chuột thí nghiệm [1] [3]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, enzym gan và cơ chế hấp thu phức tạp hơn loài gặm nhấm rất nhiều. Cho đến nay, vẫn còn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người để xác định chính xác liều lượng tối ưu, hiệu quả lâm sàng và độ an toàn khi sử dụng kéo dài.
Thứ hai, trong các nghiên cứu khoa học, các nhà nghiên cứu sử dụng dịch chiết chuẩn hóa bằng dung môi nước hoặc cồn với quy trình kiểm soát nồng độ nghiêm ngặt, thậm chí áp dụng công nghệ phytosome hiện đại để tăng hấp thu [3]. Nước sắc cối xay tự nấu tại nhà bằng phương pháp đun sôi truyền thống có sự dao động rất lớn về hàm lượng hoạt chất, phụ thuộc vào nguồn gốc cây, thổ nhưỡng, độ già của lá và thời gian đun. Do đó, người dùng không thể tự quy đổi kết quả từ phòng thí nghiệm sang nồi nước uống thường nhật.
Cuối cùng, các thử nghiệm độc tính cấp tính chỉ cho thấy dịch chiết nước có LD50 trên 4 g/kg ở chuột [1], nghĩa là không gây tử vong ngay trong thời gian ngắn ở mức liều này. Dữ liệu này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống liên tục ngày này qua tháng khác ở người là an toàn tuyệt đối.
Có nên uống mỗi ngày và ai cần phải thận trọng?
Câu trả lời cho việc người bị nóng gan có nên uống nước cối xay mỗi ngày là: Không nên dùng liên tục hàng ngày như nước lọc sinh hoạt.
Cây cối xay theo kinh nghiệm dân gian có tính hàn và tác dụng lợi tiểu mạnh. Khi uống quá thường xuyên với lượng lớn, người dùng có thể gặp phải tình trạng đi tiểu quá nhiều, gây mất cân bằng nước và điện giải trong cơ thể, vô tình tạo thêm áp lực bài tiết cho hệ thống thận. Hơn nữa, việc đưa vào cơ thể một lượng lớn các hợp chất thực vật chưa qua tinh chế mỗi ngày buộc gan và thận phải làm việc liên tục để chuyển hóa và đào thải.
Những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và tránh tự ý dùng nước cây cối xay:
- Người có chức năng tiêu hóa kém: Những người hay bị lạnh bụng, đi ngoài phân lỏng, đầy trướng bụng không nên uống vì tính mát của cối xay có thể khiến tình trạng tiêu chảy nặng thêm.
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ về tác động của các hợp chất trong cối xay lên thai nhi và trẻ sơ sinh.
- Người mắc bệnh lý thận mạn tính: Tác dụng lợi tiểu của thảo dược có thể làm rối loạn chức năng điều hòa nước và chất điện giải của thận đang bị suy yếu.
- Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính: Thảo dược có thể tương tác với các men gan, làm thay đổi nồng độ hoặc tốc độ chuyển hóa của các thuốc kê đơn trong máu, dẫn đến giảm tác dụng điều trị hoặc tăng nguy cơ ngộ độc thuốc.
Hướng dẫn sử dụng cây cối xay đúng cách trong đời sống
Nếu bạn cảm thấy cơ thể khó chịu, nổi mụn do ăn uống thất thường và muốn tận dụng các đặc tính chống oxy hóa của cối xay [2], bạn nên tuân thủ các nguyên tắc sử dụng an toàn sau:
- Dùng theo từng đợt ngắn: Chỉ nên uống nước sắc cối xay theo từng đợt từ 5 đến 7 ngày, sau đó dừng ít nhất 1 đến 2 tuần để cơ thể tự cân bằng và theo dõi đáp ứng. Tuyệt đối không nấu cả ấm to uống thay nước lọc từ tuần này qua tháng khác.
- Liều lượng vừa phải: Nếu dùng dược liệu khô đã qua sao vàng hạ thổ, chỉ nên dùng khoảng 10 đến 15 gram mỗi ngày; nếu dùng tươi thì khoảng 30 đến 40 gram. Rửa sạch bụi bẩn và nấm mốc trước khi đun hãm.
- Thời điểm sử dụng: Nên uống nước sắc sau bữa ăn khoảng 30 phút, chia làm 2-3 lần trong ngày, tránh uống vào buổi tối muộn để không gây mất ngủ do phải đi tiểu đêm nhiều lần.
- Không bỏ qua việc thăm khám: Nếu các biểu hiện "nóng gan" như vàng da, ngứa ngáy dữ dội kéo dài hoặc nước tiểu sẫm màu, cần đến cơ sở y tế làm xét nghiệm men gan và siêu âm gan. Thảo dược không thể thay thế cho các phác đồ điều trị bệnh gan chuyên khoa.
Thay vì phụ thuộc vào nước lá thảo dược, cách tốt nhất để bảo vệ tế bào gan là duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, uống đủ nước lọc, hạn chế rượu bia, đồ chiên xào nhiều dầu mỡ và kiểm soát căng thẳng trong cuộc sống. Thảo dược tự nhiên chỉ phát huy giá trị tốt nhất khi được sử dụng đúng cách, đúng liều và đúng thời điểm.