Uống các loại nước sắc thảo dược như rễ cỏ tranh, bông mã đề hay râu ngô là thói quen truyền miệng quen thuộc của nhiều người khi phát hiện sỏi thận. Không ít người tin rằng các loại nước mát này có thể làm tan sỏi, giúp sỏi tự đào thải ra ngoài mà không cần can thiệp y khoa.
Tuy nhiên, người mắc sỏi thận không nên tự ý dùng rễ cỏ tranh thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ. Nước sắc này có tác dụng lợi tiểu nhẹ hỗ trợ cơ chế bài tiết tự nhiên, nhưng hoàn toàn không thể làm tan các viên sỏi đã hình thành, thậm chí gây nguy cơ biến chứng tắc nghẽn đường tiểu nếu dùng sai cách.
Hiểu lầm về khả năng tán sỏi của thảo dược
Cơ chế tạo sỏi là một chuỗi quá trình hóa lý phức tạp diễn ra tại thận, bắt đầu từ sự siêu bão hòa khoáng chất, tạo nhân, phát triển mảng tinh thể và tích tụ lâu ngày [1]. Canxi oxalat hiện là thành phần khoáng chất chiếm đa số trong cấu tạo sỏi thận [1], chiếm khoảng 80% trường hợp [2]. Tinh thể tích tụ tại các mảng Randall cùng sự mất cân bằng giữa các chất kích thích và ức chế tạo sỏi là nguyên nhân then chốt [3].
Khi sỏi đã hình thành thành cấu trúc rắn, việc uống nước rễ cỏ tranh chỉ gia tăng lượng nước tiểu nhất thời chứ không chứa hoạt chất hòa tan canxi oxalat. Người bệnh nhầm tưởng uống nước thảo mộc giúp "bào mòn" sỏi, nhưng thực chất tác dụng lợi tiểu chỉ hỗ trợ tăng lưu lượng dòng chảy cơ học của hệ tiết niệu.
Nguy cơ tiềm ẩn khi tự ý dùng rễ cỏ tranh đẩy sỏi
Sỏi tiết niệu có nguy cơ gây tắc nghẽn nghiêm trọng khi di chuyển qua các đoạn hẹp. Các viên sỏi kích thước lớn hơn 5 mm rất khó có thể tự đào thải qua đường tiểu một cách tự nhiên [2]. Khi sỏi di chuyển xuống và gây tắc nghẽn niệu quản, người bệnh thường đối mặt với cơn đau quặn thận cấp tính dữ dội, tiểu buốt rát và tiểu ra máu, đòi hỏi can thiệp y tế khẩn cấp [2].
Nếu người bệnh tự uống một lượng lớn nước rễ cỏ tranh nhằm "tống sỏi", lượng nước tiểu tăng vọt có thể đẩy viên sỏi lớn dịch chuyển đột ngột. Khi viên sỏi mắc kẹt tại niệu quản, tình trạng ứ nước tại thận diễn ra nhanh chóng, dẫn đến biến chứng suy thận cấp hoặc nhiễm khuẩn huyết nguy hiểm.
Sỏi thận và nguy cơ suy giảm chức năng thận
Các tổng quan y khoa chỉ ra rằng người bị sỏi thận có nguy cơ mắc bệnh thận mạn tính hoặc bệnh thận giai đoạn cuối cao gấp hai lần so với người bình thường [4]. Nguy cơ suy giảm chức năng thận này còn gia tăng cao hơn nữa ở phụ nữ và những người thừa cân [4].
Chức năng thận suy giảm thường xảy ra ở những người đã có sẵn bệnh thận mạn hoặc có tải lượng sỏi lớn đòi hỏi phải phẫu thuật phức tạp nhiều lần [4]. Tình trạng sỏi tái phát nhiều lần cũng là gánh nặng lớn; tại các nước phát triển, tỷ lệ người dân mắc sỏi tiết niệu dao động từ 10% đến 12%, với tỷ lệ tái phát lên tới khoảng 50% [1]. Khi sỏi đã tái phát, khoảng thời gian giữa các đợt phát bệnh tiếp theo sẽ ngày càng ngắn lại [1].
Giới hạn của các bằng chứng y khoa hiện tại
Mặc dù y học ghi nhận các liệu pháp thảo dược có thể mở ra tiềm năng điều trị thay thế hoặc hỗ trợ trong kiểm soát sỏi thận qua các thử nghiệm in vitro, in vivo và một số nghiên cứu lâm sàng [1], các bằng chứng cho riêng rễ cỏ tranh vẫn chưa được chuẩn hóa về liều lượng cũng như hiệu quả hòa tan sỏi.
Phương pháp can thiệp Tây y như tán sỏi ngoài cơ thể (ESWL) tuy hiệu quả nhưng đôi khi vẫn có thể gây tổn thương thận cấp tính, giảm chức năng thận tạm thời, sót mảnh sỏi hoặc tái phát [1]. Dẫu vậy, việc quản lý bằng ngoại khoa chuẩn hóa vẫn là biện pháp kiểm soát triệt để khi sỏi gây bế tắc hoặc có kích thước lớn, điều mà các phương thuốc truyền miệng không thể giải quyết an toàn.
Yếu tố thúc đẩy sỏi hình thành trong đời sống
Sự hình thành sỏi liên quan chặt chẽ đến thói quen sinh hoạt và cơ địa. Khảo sát cộng đồng cho thấy chỉ 72,5% người dân nhận biết được việc "uống ít nước" là yếu tố nguy cơ hàng đầu tạo sỏi, 34,4% nhận diện thói quen tiêu thụ caffeine hàng ngày, và chỉ khoảng 20% biết rằng tiền sử gia đình hay béo phì có liên quan đến bệnh [5].
Nghiên cứu cũng ghi nhận tỷ lệ mắc sỏi ở nam giới cao gần gấp đôi nữ giới, và những người có người thân trực hệ từng mắc sỏi thì nguy cơ mắc bệnh tăng gấp 2 lần [5]. Ngoài ra, chế độ ăn nhiều đạm động vật cùng khí hậu nắng nóng làm tăng mất nước cũng là yếu tố thúc đẩy tạo sỏi canxi oxalat và axit uric [6].
Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người đã được chẩn đoán sỏi có kích thước trên 5 mm tuyệt đối không tự ý uống nước rễ cỏ tranh đậm đặc để đẩy sỏi ra ngoài [2]. Người bệnh đang xuất hiện các triệu chứng như đau quặn hông lưng dữ dội, tiểu buốt rát kèm tiểu máu cần được đưa đến cơ sở y tế ngay để xử trí cấp cứu [2].
Bệnh nhân có bệnh nền thận mạn tính, người ghép thận hoặc người thường xuyên bị nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn cũng phải tránh xa việc tự điều trị [4]. Ở bệnh nhân ghép thận, sự xuất hiện của sỏi niệu là một cấp cứu có thể gây tổn thương thận ghép cấp tính [7]. Các can thiệp nội soi niệu đạt tỷ lệ thành công 70% đối với sỏi thận và 78% đối với sỏi niệu quản ở nhóm ghép thận [7], chứng minh tầm quan trọng của can thiệp chuẩn mực thay vì thử nghiệm thảo dược.
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Nếu muốn sử dụng rễ cỏ tranh như một thức uống giải nhiệt mùa hè, người bình thường hoặc người có nguy cơ sỏi chỉ nên dùng với lượng nhỏ, nấu loãng và xen kẽ với nước lọc. Không dùng nước cỏ tranh liên tục nhiều ngày hoặc uống thay thế hoàn toàn nước uống hàng ngày.
Để phòng ngừa sỏi tái phát một cách khoa học, việc giữ lượng nước tiểu bài tiết ổn định thông qua việc uống đủ nước lọc rải đều trong ngày là quan trọng nhất [5]. Người bệnh cần đi khám chuyên khoa niệu định kỳ, siêu âm và chụp chiếu kiểm tra kích thước, vị trí sỏi trước khi đưa ra bất kỳ quyết định can thiệp hỗ trợ nào.
Sỏi thận là một bệnh lý có cơ chế hình thành phức tạp và liên quan mật thiết đến nguy cơ suy thận dài hạn [4]. Thay vì kỳ vọng vào tác dụng thần kỳ của rễ cỏ tranh, việc tuân thủ chỉ định của bác sĩ và duy trì lối sống lành mạnh mới là giải pháp bền vững nhất.
