Bỏ đường kính trắng ra khỏi thực đơn là thử thách lớn với nhiều người mắc bệnh tiểu đường tuýp 2 vốn quen khẩu vị ngọt. Nhiều gia đình chuyển sang hãm lá cỏ ngọt lấy nước uống hoặc nêm nấu hàng ngày vì tin rằng thảo dược này vừa tạo vị ngọt tự nhiên, vừa giúp hạ đường huyết.
Thực tế, người bệnh tiểu đường có thể dùng cỏ ngọt thay thế đường kính một cách an toàn vì thảo dược này không làm tăng đường huyết hay ảnh hưởng xấu đến mỡ máu [1]. Ở cấp độ tế bào và trên động vật, chiết xuất cỏ ngọt cho thấy khả năng hỗ trợ độ nhạy insulin và giảm đường máu [2]. Tuy nhiên, ở người bệnh tiểu đường tuýp 2, việc dùng cỏ ngọt liều lượng nhỏ làm chất tạo ngọt hàng ngày chủ yếu đóng vai trò giữ đường huyết ổn định (không tăng thêm) chứ không thay thế được thuốc điều trị [1].
Vị ngọt gấp hàng trăm lần đường nhưng không sinh năng lượng
Cỏ ngọt (tên khoa học là Stevia rebaudiana Bertoni) là cây bụi lâu năm thuộc họ Cúc, có nguồn gốc từ vùng cận nhiệt đới Nam Mỹ như Brazil và Paraguay [3]. Từ hàng thế kỷ qua, lá cây này đã được dùng làm chất tạo ngọt tự nhiên và thảo dược hỗ trợ các bệnh rối loạn chuyển hóa [4].
Điểm đặc biệt của cỏ ngọt nằm ở nhóm hoạt chất mang tên steviol glycoside [4]. Các hợp chất này tạo ra vị ngọt gấp 100 đến 300 lần so với đường kính thông thường (sucrose) nhưng lại hoàn toàn không chứa calo [4]. Nhờ đặc tính ngọt đậm mà không cung cấp năng lượng, chiết xuất cỏ ngọt trở thành lựa chọn thay thế đường lý tưởng cho người béo phì và bệnh nhân tiểu đường [5].
Cơ chế cỏ ngọt tác động lên đường huyết và insulin
Bệnh tiểu đường tuýp 2 hình thành khi cơ thể gặp khiếm khuyết trong việc tiết insulin tại tuyến tụy, hoặc các mô ngoại vi bị kháng insulin (tế bào không nhận diện hiệu quả hormone này để đưa đường từ máu vào trong), hoặc kết hợp cả hai yếu tố [4]. Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy hoạt chất trong cỏ ngọt tác động vào cả hai khâu này.
Một nghiên cứu công bố năm 2013 trên các dòng tế bào người (tế bào HL-60 và SH-SY5Y) đã làm rõ cơ chế ở cấp độ phân tử [3]. Khi đưa bốn loại chiết xuất cỏ ngọt thương mại vào môi trường nuôi cấy, các tế bào đã tăng cường thu nhận đường glucose hiệu quả tương đương như khi có mặt insulin [3]. Hoạt chất steviol glycoside hoạt động bằng cách kích hoạt con đường tín hiệu nội bào PI3K/Akt, giúp điều hòa các kênh vận chuyển đường (GLUT) di chuyển ra màng tế bào để đón nhận glucose [3]. Đáng chú ý, chiết xuất cỏ ngọt còn đảo ngược được tình trạng suy giảm hấp thu đường do chất ức chế thụ thể insulin (methylglyoxal) gây ra, từ đó bắt chước tác dụng của insulin tại tế bào [3].
Ở cấp độ cơ quan trong cơ thể sống, nghiên cứu trên động vật ghi nhận hoạt chất stevioside trong cỏ ngọt giúp điều hòa đường huyết thông qua việc tăng tiết insulin, tăng độ nhạy của thụ thể với insulin và nâng cao hiệu quả sử dụng hormone này [6]. Cơ chế này gắn liền với việc giảm biểu hiện một loại gen tại gan có tên là PEPCK, đồng thời phục hồi tế bào beta của đảo tụy — nơi sản xuất insulin [6]. Khi tế bào beta hoạt động tốt hơn, hệ thống enzyme tổng hợp glycogen tại gan được tái kích hoạt, giúp chuyển hóa đường dư thừa trong máu thành dạng dự trữ tại gan và đưa đường huyết về mức cân bằng [6]. Ngoài ra, đặc tính giảm căng thẳng oxy hóa của cỏ ngọt cũng góp phần bảo vệ tế bào trước nguy cơ tiểu đường [4].
Bằng chứng khoa học từ thực nghiệm đến thử nghiệm trên người
Các dữ liệu khoa học hiện có phân tách rõ hai khía cạnh: tác dụng dược lý liều cao trên động vật và tác dụng làm chất tạo ngọt thực phẩm trên bệnh nhân thực tế.
Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi công bố năm 2020, các nhà khoa học đã đánh giá trực tiếp tác động của cỏ ngọt trên 34 bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 [1]. Người tham gia được chia làm hai nhóm dùng chất tạo ngọt hàng ngày trong 8 tuần: nhóm cỏ ngọt gồm 15 người uống 1 cốc trà pha dịch chiết cỏ ngọt 2% trong ba bữa ăn mỗi ngày; nhóm đối chứng gồm 19 người dùng 1 viên đường nhân tạo sucralose mỗi ngày [1]. Các chỉ số cân nặng, khối cơ thể (BMI), khẩu phần ăn, đường huyết và mỡ máu được đo lường kỹ lưỡng [1].
Kết quả sau 8 tuần cho thấy không có sự khác biệt đáng kể nào về mức đường huyết lúc đói cũng như đường huyết sau 2 giờ giữa thời điểm bắt đầu và kết thúc nghiên cứu [1]. Nồng độ insulin, chỉ số đường huyết trung bình 3 tháng (HbA1C) và các chỉ số mỡ máu giữa nhóm dùng cỏ ngọt và nhóm dùng sucralose cũng không chênh lệch [1]. Thử nghiệm kết luận việc dùng trà pha cỏ ngọt ở liều lượng làm ngọt hàng ngày là giải pháp thay thế an toàn cho đường nhân tạo mà không gây xáo trộn đường máu, insulin hay mỡ máu của người bệnh [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là cỡ mẫu còn nhỏ (34 người) và chỉ khảo sát ở liều uống trà thông thường trong 8 tuần [1].
Ở mảng tiền lâm sàng, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 đã tập hợp dữ liệu từ các nghiên cứu trên động vật trước tháng 9/2020 để đánh giá hiệu quả hạ đường huyết của lá cỏ ngọt [2]. Nhóm nghiên cứu lọc được 16 công trình để phân tích định tính và đưa 9 nghiên cứu vào phân tích định lượng [2]. Kết quả chứng minh lá cỏ ngọt làm giảm đáng kể chỉ số đường huyết ở các mức liều 200, 300 và 400 mg trên mỗi kg trọng lượng cơ thể (mg/kg) [2]. Thời gian can thiệp khác nhau cũng tạo ra sự khác biệt rõ rệt giữa nhóm dùng cỏ ngọt và nhóm chứng [2]. Tuy vậy, giới hạn đáng chú ý là khi tăng liều lên mức cao 500 mg/kg, hiệu quả giảm đường huyết lại không còn đạt ý nghĩa thống kê [2]. Các tác giả nhấn mạnh cần có thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người để xác nhận liều lượng điều trị và độ an toàn lâu dài [2].
Các nghiên cứu đơn lẻ trên chuột mắc tiểu đường cũng củng cố nhận định về khả năng bảo vệ tụy của dịch chiết toàn phần từ lá cỏ ngọt. Năm 2011, một thí nghiệm trên chuột bạch Wistar bị gây tiểu đường bằng hóa chất alloxan (liều 180 mg/kg) đã cho chuột uống dịch chiết lá cỏ ngọt liều 200 và 400 mg/kg mỗi ngày trong 10 ngày, so sánh với nhóm dùng nước muối sinh lý 0,9% và nhóm dùng thuốc điều trị tiểu đường glibenclamide [7]. Dịch chiết cỏ ngọt giúp giảm đường huyết có ý nghĩa thống kê mà không gây ra biến chứng hạ đường huyết quá mức, đồng thời hạn chế sụt cân tốt hơn so với thuốc glibenclamide [7]. Hoạt chất trong lá đã chống lại tác động gây hoại tử của hóa chất, giúp hồi phục tế bào beta tuyến tụy [7]. Tương tự, một nghiên cứu năm 2018 trên chuột bạch dùng dịch chiết nước lá cỏ ngọt trong 8 tuần cũng ghi nhận mức đường huyết lúc đói và đường huyết ngẫu nhiên được kiểm soát tốt, đưa chỉ số HbA1C về gần mức bình thường nhờ tăng tiết insulin và tăng dự trữ glycogen ở gan [6].
Tuy nhiên, không phải hoạt chất đơn lẻ nào tách ra từ cỏ ngọt cũng mang lại hiệu quả hạ đường. Một nghiên cứu năm 2005 trên giống chuột mắc tiểu đường tuýp 2 (chuột Goto-Kakizaki) đã thử nghiệm bổ sung hoạt chất tinh khiết rebaudioside A (một loại glycoside khác từ cỏ ngọt, khác với stevioside) vào thức ăn với liều 0,025 g/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong 8 tuần [8]. Khi tiến hành nghiệm pháp dung nạp glucose đường động mạch ở tuần thứ 8, các nhà khoa học nhận thấy nồng độ glucose, hormone glucagon, insulin, mỡ máu, huyết áp và cân nặng đều không có sự khác biệt so với nhóm chuột ăn chế độ tiêu chuẩn [8]. Như vậy, hoạt chất rebaudioside A đơn độc không cải thiện kiểm soát đường huyết hay hạ huyết áp như stevioside hay dịch chiết toàn phần của lá cỏ ngọt [8].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ ngọt trị tiểu đường
Từ các bằng chứng trên, ranh giới giữa "chất tạo ngọt thay thế không làm tăng đường huyết" và "thuốc làm hạ đường huyết" cần được hiểu đúng. Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần uống trà cỏ ngọt hàng ngày thì có thể bỏ thuốc tây. Trong thử nghiệm trên người bệnh tiểu đường tuýp 2, việc uống trà pha dịch chiết cỏ ngọt 2% vào ba bữa ăn chỉ giữ cho đường huyết và HbA1C đứng yên chứ không làm giảm các chỉ số này xuống thấp hơn ban đầu [1]. Hiệu quả hạ đường huyết mạnh mẽ mới chỉ ghi nhận ở động vật khi dùng dịch chiết cô đặc ở liều tính theo hàng trăm miligam trên mỗi kilogam cân nặng [2].
Hiểu lầm thứ hai là "càng uống đặc, liều càng cao thì đường càng giảm nhanh". Phân tích gộp năm 2022 đã chỉ ra rằng ngay cả trên động vật, liều 200–400 mg/kg có tác dụng hạ đường huyết nhưng khi đẩy lên liều 500 mg/kg thì hiệu quả này biến mất [2]. Ngoài ra, các chế phẩm đường ăn kiêng tinh chế trên thị trường nếu chỉ chứa hoạt chất đơn lẻ rebaudioside A sẽ chỉ thuần túy tạo vị ngọt mà không mang lại tác động sinh học lên insulin hay huyết áp [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù là thảo dược tự nhiên không chứa calo, người bệnh tiểu đường tuýp 2 vẫn cần lưu ý khi đưa cỏ ngọt vào chế độ ăn hàng ngày [4]. Những người đang sử dụng các thuốc hạ đường huyết nhóm kích thích tiết insulin như sulfonylurea (ví dụ glibenclamide) cần theo dõi đường máu định kỳ, bởi bản thân nhóm thuốc này vốn có nguy cơ gây hạ đường huyết và sụt cân [7]. Nếu dùng kết hợp với các dạng dịch chiết cỏ ngọt đậm đặc có hoạt tính kích thích tế bào beta tuyến tụy, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác bất lợi [7].
Người có bệnh lý nền phức tạp hoặc đang dùng thuốc điều trị huyết áp, mỡ máu cũng không nên tự ý dùng cỏ ngọt liều cao với mục đích chữa bệnh. Các nhà khoa học khẳng định vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để thiết lập chuẩn xác liều lượng điều trị và độ an toàn dài hạn của lá cỏ ngọt [2].
Cách áp dụng thực tế trong bữa ăn hàng ngày
Cách sử dụng an toàn và có cơ sở khoa học nhất cho người tiểu đường là dùng cỏ ngọt như một chất tạo vị ngọt thay thế hoàn toàn đường kính và các loại đường hóa học tổng hợp trong đồ uống, món ăn [1]. Người bệnh có thể tham khảo cách dùng từ thử nghiệm lâm sàng: sử dụng trà pha dịch chiết cỏ ngọt nồng độ nhẹ (khoảng 2%) uống kèm trong 3 bữa ăn hàng ngày để thỏa mãn vị giác mà không làm tăng đường huyết sau ăn [1].
Khi chọn mua sản phẩm từ cỏ ngọt, nên ưu tiên các loại lá khô tự nhiên hoặc dịch chiết từ lá cỏ ngọt nguyên bản thay vì lạm dụng các gói đường tinh luyện pha trộn thêm các chất độn sinh năng lượng [6]. Do steviol glycoside ngọt gấp 100 đến 300 lần đường mía, mỗi lần pha trà hoặc chế biến chỉ cần một lượng rất nhỏ để tránh vị ngọt gắt [4]. Việc dùng cỏ ngọt cần đi đôi với chế độ dinh dưỡng cân bằng, kiểm soát tổng lượng tinh bột và duy trì vận động thể lực theo hướng dẫn của bác sĩ.
Cỏ ngọt là giải pháp thay thế đường kính an toàn, giúp người bệnh tiểu đường tuýp 2 giữ được niềm vui ẩm thực mà không làm tăng đường huyết, insulin hay mỡ máu [1]. Tuy nhiên, thảo dược này ở liều dùng thực phẩm không có tác dụng thay thế thuốc đặc trị. Người bệnh nên dùng cỏ ngọt với lượng vừa phải để cắt giảm đường tinh luyện, đồng thời tuân thủ phác đồ điều trị và hỏi ý kiến bác sĩ khi muốn thay đổi chế độ dinh dưỡng.
