Cảm giác vướng víu, ngứa ngáy ở cổ họng hay giọng nói bỗng dưng rè đặc, hụt hơi là nỗi ám ảnh thường trực của những người thường xuyên phải nói nhiều hoặc mắc bệnh viêm họng mạn tính. Nhiều người tìm đến các loại thảo dược truyền thống với mong muốn giảm nhanh sự khó chịu mà không phải phụ thuộc quá mức vào các loại thuốc xịt hay kháng sinh. Trong số các thảo dược quen thuộc, cát cánh nổi lên như một vị thuốc đầu bảng thường được nhắc tới để thông họng và lấy lại giọng nói.
Đối với người bị viêm họng hạt và khàn tiếng, cát cánh có thể hỗ trợ làm dịu phản ứng viêm tại niêm mạc họng, hỗ trợ phục hồi dây thanh khi được sử dụng đúng cách, đúng liều lượng và kết hợp hợp lý với các thảo dược khác. Tuy nhiên, việc sử dụng sai nồng độ hoặc lạm dụng quá mức có thể mang lại những tác dụng không mong muốn cho hệ tiêu hóa.
Cơ chế tác động của cát cánh đối với niêm mạc họng và thanh quản
Cát cánh, tên khoa học là Platycodon grandiflorus, thuộc họ Hoa chuông (Campanulaceae), là loài cây có lịch sử sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền tại các quốc gia Đông Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Mông Cổ và Hàn Quốc [1]. Phần rễ của loài cây này từ ngàn xưa đã được dùng trong các bài thuốc chủ trị chứng ho, đờm nhiều, đau họng, áp xe phổi, đau tức ngực và một số rối loạn khác [1].
Các phân tích hóa thực vật hiện đại đã làm sáng tỏ rằng rễ cát cánh chứa nhiều hoạt chất sinh học giá trị, nổi bật nhất là saponin steroid, flavonoid, polyacetylene, sterol cùng các hợp chất phenolic [1]. Những chiết xuất thô cũng như các hợp chất tinh khiết được phân lập từ loài thảo dược này đã chứng minh đặc tính kháng viêm rõ rệt và khả năng điều hòa miễn dịch trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [1].
Khi cổ họng bị kích ứng liên tục dẫn tới viêm họng hạt, hoặc khi dây thanh phải hoạt động quá mức gây khàn tiếng, các tế bào niêm mạc tại đây luôn trong trạng thái viêm nhiễm kéo dài. Nghiên cứu tế bào chỉ ra rằng chiết xuất cát cánh có khả năng can thiệp trực tiếp vào các chuỗi tín hiệu gây viêm [2]. Cụ thể, khi các tế bào biểu mô nếp thanh âm của người (PVFE) bị kích thích bởi yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), hoạt chất từ cát cánh đã ức chế sự phosphoryl hóa của tiểu đơn vị NF-kappaB p65 [2]. Đồng thời, chiết xuất này còn gây ức chế đáng kể các con đường truyền tín hiệu p38, ERK và JNK, từ đó làm giảm phản ứng viêm tương tự như cơ chế của một số thuốc chống viêm nhóm corticosteroid mà không cản trở sự phát triển tự nhiên của tế bào thanh âm [2].
Bằng chứng khoa học từ các thử nghiệm lâm sàng
Không chỉ dừng lại ở các thí nghiệm trong ống nghiệm, giá trị hỗ trợ điều trị của cát cánh đối với các tổn thương tại họng và thanh quản đã được ghi nhận qua các dữ liệu thực tế lâm sàng.
Trong một nghiên cứu hồi cứu thu thập bệnh án từ tháng 7/2018 đến tháng 8/2020 trên 22 bệnh nhân có hạt xơ dây thanh (u xơ nếp thanh âm) được chuyển từ chuyên khoa tai mũi họng sang điều trị bằng y học cổ truyền, cát cánh và cam thảo (Glycyrrhiza glabra) là hai vị thuốc có tần suất kê đơn cao nhất và tổng trọng lượng tiêu thụ lớn nhất, với tổng lượng kê đơn vượt trên 2.000 gram [2]. Các nhà nghiên cứu nhận thấy việc phối hợp cát cánh cùng cam thảo theo tỷ lệ 1:1 mang lại lợi ích tiềm năng rõ rệt trong phác đồ hỗ trợ điều trị bảo tồn cho bệnh nhân bị hạt xơ dây thanh [2].
Bên cạnh đó, hiệu quả đối với tình trạng viêm niêm mạc họng mạn tính cũng được kiểm chứng qua một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2024 [3]. Thử nghiệm được thực hiện trên các bệnh nhân viêm họng mạn tính, chia thành nhóm can thiệp (52 người) và nhóm đối chứng (51 người) sử dụng viên ngậm giả dược làm từ tinh bột trong 15 ngày [3]. Viên ngậm thảo dược trong nghiên cứu được bào chế từ chiết xuất của các thảo dược gồm cát cánh (Platycodon grandiflorus), la hán quả (Siraitia grosvenorii), kim ngân hoa (Lonicera japonica) và cam thảo (Glycyrrhiza uralensis) [3].
Kết quả sau 15 ngày can thiệp cho thấy nhóm sử dụng viên ngậm chứa chiết xuất cát cánh có điểm tổng các triệu chứng họng giảm xuống còn 3,33 ± 2,33, thấp hơn đáng kể so với mức 5,20 ± 2,93 ở nhóm giả dược (p < 0,01) [3]. Điểm đánh giá các dấu hiệu tổn thương thực thể ở niêm mạc họng của nhóm dùng thảo dược cũng giảm rõ rệt về mức 2,69 ± 1,59 so với mức 3,43 ± 1,43 của nhóm đối chứng (p < 0,01) [3]. Đáng chú ý, tỷ lệ cải thiện các biểu hiện điển hình của viêm họng mạn tính ở nhóm dùng viên ngậm thảo dược đạt mức rất cao: ngứa họng đạt 73,81%, khô họng đạt 67,50%, cảm giác vướng dị vật trong họng đạt 67,57%, tình trạng tăng nặng triệu chứng do nói nhiều cải thiện 65,22% và tình trạng sung huyết niêm mạc họng giảm được 44% [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Những kết quả nói trên đem lại hy vọng lớn cho những ai đang mệt mỏi vì chứng viêm họng hạt tái đi tái lại hoặc chứng khàn tiếng do nghề nghiệp thường xuyên phải phát âm. Cát cánh thể hiện rõ vai trò hỗ trợ giảm sưng, bớt cảm giác khô rát, ngứa ngáy và làm dịu dây thanh khi bị căng thẳng [2] [3].
Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của y văn hiện hành. Nghiên cứu trên bệnh nhân hạt xơ dây thanh mới chỉ dừng lại ở quy mô mẫu nhỏ gồm 22 người và là thiết kế nghiên cứu hồi cứu [2]. Đối với thử nghiệm viên ngậm thảo dược điều trị viêm họng mạn tính kéo dài 15 ngày, sản phẩm được sử dụng là dạng phối hợp đa thảo dược bao gồm cả cát cánh, la hán quả, kim ngân hoa và cam thảo [3]. Do đó, hiệu quả lâm sàng ghi nhận được là sức mạnh cộng hưởng của toàn bộ bài thuốc, không thể quy hoàn toàn công dụng cho riêng một vị cát cánh đơn độc. Ngoài ra, việc dùng cát cánh không thể thay thế hoàn toàn các chỉ định phẫu thuật hay điều trị chuyên sâu nếu hạt xơ dây thanh quá lớn hoặc niêm mạc họng đã có biến chứng nặng.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cát cánh trị khàn tiếng, đau họng
Nhiều người lầm tưởng rằng vì cát cánh là thảo dược tự nhiên nên dùng càng đặc, càng nhiều thì cổ họng càng nhanh hết hạt và tiếng nói càng nhanh trong trẻo trở lại. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ cho sức khỏe. Thảo dược tự nhiên vẫn chứa các hoạt chất có dược tính mạnh, nếu dùng quá liều sẽ trở thành gánh nặng chuyển hóa.
Một hiểu lầm khác là dùng cát cánh đơn độc để sắc uống thật đậm đặc nhằm đạt kết quả nhanh chóng. Thực tế trong các bài thuốc cổ truyền cũng như nghiên cứu hiện đại, cát cánh rất hiếm khi đứng một mình mà thường đóng vai trò dẫn thuốc hoặc phối ngũ chặt chẽ với cam thảo và các vị thuốc khác nhằm điều hòa tính năng và gia tăng hiệu quả chống viêm [2] [3]. Cát cánh cũng không thể thay thế thuốc kháng sinh trong các đợt nhiễm trùng cấp tính do vi khuẩn có mủ hay sốt cao.
Ai nên thận trọng khi sử dụng cát cánh?
Mặc dù cát cánh được sử dụng như một nguyên liệu thực phẩm bổ sung và vị thuốc hợp pháp trong đời sống thường nhật [1], người dùng không được phép chủ quan về liều lượng sử dụng.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 về độc tính đường tiêu hóa của cát cánh trên chuột đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về việc tiêu thụ quá mức vị thuốc này [4]. Các nhà nghiên cứu phát hiện việc nạp lượng rễ cát cánh vượt mức an toàn (thử nghiệm ở các mức 1,5; 4,5 và 7,5 g/kg/ngày trên chuột) gây ra tình trạng chướng bụng, làm chậm nhu động ruột, dẫn tới tình trạng giả tắc ruột mạn tính kèm theo nhiễm độc tố nội sinh (endotoxemia) và thậm chí gây tử vong ở động vật thí nghiệm [4]. Tình trạng này làm rối loạn nghiêm trọng hệ vi sinh vật đường ruột, làm gia tăng các chủng vi khuẩn như Pseudomonadota, Escherichia-Shigella, Klebsiella, đồng thời làm rối loạn chuyển hóa hàng loạt chất chuyển hóa quan trọng như beta-hydroxybutyrate, uridine, isoleucine, L-cysteine [4].
Chính vì vậy, những người có tiền sử bệnh lý đường tiêu hóa mãn tính, hội chứng ruột kích thích, người thường xuyên đầy hơi, chậm tiêu cần hết sức thận trọng khi dùng cát cánh. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc những bệnh nhân đang mắc các bệnh lý nền mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền trước khi dùng kéo dài. Khi thấy xuất hiện các dấu hiệu đầy bụng, khó tiêu hoặc tiêu chảy sau khi dùng thảo dược, người bệnh cần dừng lại ngay.
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả
Để khai thác tối đa lợi thế của cát cánh trong việc giảm viêm họng hạt và cải thiện chứng khàn tiếng mà vẫn đảm bảo độ an toàn cao nhất, bạn có thể tham khảo các hướng dẫn sau:
Lựa chọn dạng dùng phù hợp: Người bị viêm họng hạt và khàn tiếng có thể ưu tiên sử dụng các dạng viên ngậm thảo dược chuẩn hóa có chứa chiết xuất cát cánh kết hợp với cam thảo, kim ngân hoa hoặc la hán quả [3]. Dạng viên ngậm giúp các hoạt chất kháng viêm tiếp xúc trực tiếp, từ từ thẩm thấu vào niêm mạc vùng họng và thanh quản, kéo dài thời gian tác dụng tại chỗ tốt hơn so với việc uống nước sắc trôi nhanh qua thực quản.
Phối hợp theo tỷ lệ cân bằng: Nếu sắc nước uống từ dược liệu thô khô, nên tuân thủ nguyên tắc phối ngũ truyền thống. Kết quả nghiên cứu gợi ý tỷ lệ kết hợp 1:1 giữa cát cánh và cam thảo đem lại hiệu quả hỗ trợ kháng viêm tối ưu cho niêm mạc thanh quản [2]. Không nên tự ý tăng liều rễ cát cánh vượt quá hướng dẫn của thầy thuốc nhằm tránh nguy cơ gây rối loạn tiêu hóa và hệ vi sinh đường ruột [4].
Thời điểm sử dụng: Nên ngậm viên thảo dược hoặc uống nước sắc thảo dược sau bữa ăn, tránh dùng lúc bụng quá đói để hạn chế saponin trong cát cánh gây cồn cào niêm mạc dạ dày. Khi ngậm, nên giữ viên ngậm tan chậm ở gần cuống họng, hạn chế nhai nuốt vội vàng.
Chăm sóc giọng nói song hành: Bên cạnh việc dùng cát cánh, những người bị khàn tiếng cần thực hiện chế độ nghỉ ngơi giọng nói, tránh la hét hoặc nói liên tục trong nhiều giờ. Uống đủ nước ấm hàng ngày để giữ ẩm cho thanh quản, tránh tiếp xúc với khói bụi, thuốc lá và các chất kích thích để niêm mạc họng hạt có điều kiện phục hồi tốt nhất.
Cát cánh là một vị thuốc quý với tiềm năng kháng viêm niêm mạc họng và bảo vệ nếp thanh âm đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu khoa học [1] [2] [3]. Tuy nhiên, để vị thuốc này phát huy hiệu quả tốt nhất đối với chứng viêm họng hạt và khàn tiếng, việc sử dụng cần dựa trên sự phối hợp thảo dược hợp lý, liều lượng vừa phải và lắng nghe cẩn thận phản ứng của cơ thể. Nếu tình trạng khàn tiếng kéo dài quá hai tuần không đỡ, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tai mũi họng để được soi thanh quản và chẩn đoán chính xác.
