Người cao tuổi đối mặt rủi ro sốc nhiệt cao hơn vì lý do gì?

Mỗi đợt nắng nóng gay gắt tràn qua, các bệnh viện thường ghi nhận số lượng người nhập viện và tử vong tăng đột biến, trong đó chiếm phần lớn là người cao tuổi. Nhiều gia đình thắc mắc vì sao cùng một nền nhiệt độ oi bức, người trẻ chỉ cảm thấy bức bối và đổ mồ hôi, còn ông bà, cha mẹ già lại dễ rơi vào trạng thái kiệt sức, lơ mơ hoặc thậm chí nguy kịch tính mạng. Đây không đơn thuần là sự giảm sút sức đề kháng thông thường mà xuất phát từ những biến đổi bệnh học và sinh lý rất đặc thù của cơ thể khi bước vào giai đoạn lão hóa.

Nguyên nhân cốt lõi khiến người cao tuổi đối mặt với rủi ro sốc nhiệt vượt trội là do sự suy giảm đồng thời của hệ thống điều hòa thân nhiệt tự nhiên và cơ chế nhận biết cơn khát ^[1]. Khi nhiệt độ môi trường tăng cao, cơ thể người già không thể kích hoạt hiệu quả các phản ứng tự làm mát như tiết mồ hôi hay giãn mạch máu ngoại vi ^[2]. Đồng thời, sự suy giảm cảm giác khát khiến họ không chủ động bù nước kịp thời, dẫn đến tình trạng mất nước nghiêm trọng và rối loạn tuần hoàn nhanh chóng ^[1].

Cơ chế sinh học: Vì sao cơ thể người già khó hạ nhiệt?

Để duy trì nhiệt độ cơ thể ổn định, con người dựa vào trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi cùng hai cơ chế giải nhiệt vật lý chủ chốt là tăng lưu lượng máu qua da và tiết mồ hôi để tỏa nhiệt ^[2]. Tuy nhiên, tiến trình lão hóa làm suy giảm đáng kể mật độ cũng như chức năng của các tuyến mồ hôi dưới da ^[2]. Khi khả năng tiết mồ hôi suy giảm, cơ thể mất đi con đường bay hơi nước vốn là phương tiện làm mát hiệu quả nhất trong môi trường khô nóng ^[2].

Song song với việc giảm tiết mồ hôi, lưu lượng dòng máu dưới da ở người lớn tuổi cũng giảm rõ rệt so với người trẻ tuổi ^[2]. Hiện tượng này làm chậm trễ quá trình vận chuyển lượng nhiệt dư thừa từ các cơ quan nội tạng ra ngoài bề mặt da để tán xạ vào không khí ^[2]. Khi cả hai cánh cửa thoát nhiệt này bị thu hẹp, lượng nhiệt hấp thu từ môi trường và sinh ra từ chuyển hóa tế bào sẽ bị giữ lại bên trong, đẩy thân nhiệt trung tâm tăng vọt tới ngưỡng nguy hiểm ^[3].

Nguy cơ này càng trở nên trầm trọng hơn do sự suy giảm cảm giác khát gắn liền với tuổi già ^[1]. Ở người bình thường, sự gia tăng áp suất thẩm thấu máu hoặc giảm thể tích dịch tuần hoàn sẽ kích hoạt tín hiệu khát mạnh mẽ để thôi thúc tìm nước uống. Tuy nhiên, các cung phản xạ sinh lý hướng tâm và ly tâm ở người già hoạt động kém hiệu quả dần theo thời gian ^[2]. Người cao tuổi thường không cảm thấy khát ngay cả khi cơ thể đã rơi vào tình trạng thiếu nước nghiêm trọng ^[1]. Việc không nhận biết được căng thẳng sinh lý gia tăng khiến họ không chủ động bù dịch ^[2]. Hậu quả là máu bị cô đặc, huyết áp tụt giảm và nguy cơ suy đa tạng do sốc nhiệt tăng lên gấp bội ^[1].

Bằng chứng khoa học về nguy cơ sốc nhiệt ở người cao tuổi

Các công trình nghiên cứu trên quy mô toàn cầu đã cung cấp nhiều dữ liệu thực tế rõ ràng về mức độ nhạy cảm của người lớn tuổi trước các đợt sóng nhiệt. Một bài tổng quan công bố năm 2011 đã chỉ ra rằng người cao tuổi là nhóm dân số chịu rủi ro bệnh tật và tử vong cao nhất trong các đợt nắng nóng ^[1]. Nghiên cứu này phân tích y văn dịch tễ học và kết luận rằng sự suy giảm khả năng chịu nhiệt ở người già xuất phát từ nhiều khía cạnh sinh lý, hành vi, bệnh nền đi kèm và việc dùng nhiều loại thuốc ^[1]. Điểm hạn chế của bài viết này là mang tính tổng quan định tính, chưa phân tích định lượng cụ thể mức tăng nguy cơ theo từng phân nhóm bệnh tật ^[1].

Tiếp đó, một bài tổng quan tường thuật năm 2020 nhấn mạnh rằng các đợt nắng nóng đã cướp đi sinh mạng của hàng chục nghìn người tại châu Âu kể từ năm 2000 ^[2]. Tại Mỹ, ước tính mỗi năm có khoảng 1.500 trường hợp tử vong do nguyên nhân liên quan đến nhiệt ^[2]. Điển hình trong đợt sóng nhiệt năm 2003 tại Paris, cơ quan y tế ghi nhận 2.814 trường hợp tử vong, trong đó người trên 75 tuổi chiếm tới 81% ^[2]. Nghiên cứu giải thích rằng việc suy giảm khả năng tiết mồ hôi, giảm lưu lượng máu dưới da và sự suy giảm nhận thức về áp lực sinh lý là các rào cản chính ^[2]. Tuy nhiên, bài viết cũng thừa nhận hạn chế là các dữ liệu về phản ứng đường ruột và nhiễm độc tố nội sinh khi sốc nhiệt ở người cao tuổi vẫn chưa được khám phá đầy đủ như ở người trẻ ^[2].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2018 ghi nhận rằng những người trên 60 tuổi luôn là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước thời tiết nắng nóng cực đoan ^[3]. Điển hình là đợt nắng nóng tại Tây Âu năm 2003 đã khiến khoảng 13.700 người tử vong chỉ riêng tại Pháp ^[3]. Công trình này chỉ ra rằng khả năng tự làm mát sinh lý của cơ thể bị bào mòn bởi tuổi tác, khiến giới hạn chịu đựng sinh lý bị vượt qua nhanh chóng, nhất là khi họ thực hiện các hoạt động thể lực trong môi trường nhiệt độ cao ^[3]. Giới hạn của nghiên cứu là tập trung chủ yếu vào các tình huống vận động thể chất, chưa bao quát toàn bộ các bối cảnh sinh hoạt thụ động hàng ngày ^[3].

Về mặt dịch tễ học phân tích, một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2015 đã khảo sát 61 nghiên cứu từ năm 1980 đến 2014 ^[4]. Kết quả phân tích tỷ số nguy cơ tương đối cho thấy nguy cơ tử vong do nhiệt độ cao ở nhóm người trên 65 tuổi tăng với tỷ số 1,02 (khoảng tin cậy 95%: 1,01 - 1,03) ^[4]. Ở nhóm người trên 75 tuổi, tỷ số này tăng lên mức 1,04 (khoảng tin cậy 95%: 1,02 - 1,07) ^[4]. Nghiên cứu cũng kiểm định tính không đồng nhất và tìm thấy bằng chứng rõ rệt về tính dễ bị tổn thương ở nhóm người cao tuổi trên 85 tuổi ^[4]. Hạn chế của phân tích gộp này là chưa đủ dữ liệu phân tầng chi tiết để làm rõ rủi ro ở một số phân nhóm đặc thù khác như trẻ em hoặc người sống cô lập ^[4].

Nghiên cứu bán thực nghiệm năm 2019 tại Hàn Quốc đã xem xét hiệu quả của hệ thống cảnh báo nắng nóng đối với tỷ lệ tử vong ^[5]. Dữ liệu thống kê quốc gia năm 2017 tại Hàn Quốc cho thấy ở người từ 65 tuổi trở lên, nguyên nhân tử vong hàng đầu là khối u/ung thư (chiếm 26%), tiếp theo là bệnh tim mạch (chiếm 24%), bệnh hô hấp (chiếm 14%) và tuổi già suy kiệt (chiếm 6%) ^[5]. Nghiên cứu ghi nhận hệ thống cảnh báo giúp giảm nguy cơ tử vong do tim mạch và hô hấp ở người từ 75 tuổi trở lên, đặc biệt là nhóm thất nghiệp, sống một mình hoặc có trình độ học vấn thấp ^[5]. Điểm hạn chế là sức mạnh thống kê đối với tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân ở người già còn tương đối yếu do tỷ lệ tử vong nền vì khối u ung thư chiếm phần lớn ^[5].

Mới đây nhất, một nghiên cứu chuỗi thời gian sinh thái giai đoạn 2013-2019 tại Dezful được công bố năm 2025 đã phân tích dữ liệu môi trường và hồ sơ nhập viện vì bệnh tim mạch ^[6]. Áp dụng mô hình phi tuyến trễ phân phối và hồi quy Quasi-Poisson, nghiên cứu khẳng định các đợt nắng nóng làm gia tăng rõ rệt nguy cơ nhập viện do bệnh tim mạch ở những người trên 75 tuổi ^[6]. Giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế sinh thái tại một khu vực địa lý cụ thể, có thể chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố gây nhiễu môi trường cục bộ ^[6].

Giá trị và giới hạn của các bằng chứng y khoa hiện nay

Các bằng chứng khoa học hiện có đã xây dựng một bức tranh rất nhất quán: tuổi tác là một yếu tố điều chỉnh rủi ro quan trọng đối với tỷ lệ tử vong do nhiệt ^[5]. Càng lớn tuổi, sự suy giảm khả năng tản nhiệt sinh lý càng lộ rõ, kéo theo nguy cơ tai biến nhiệt tăng dần theo từng mốc tuổi từ 60, 65, 75 cho đến trên 85 tuổi [4, 6]. Những dữ liệu này cung cấp nền tảng sinh học vững chắc giúp các nhà hoạch định y tế công cộng thiết lập hệ thống cảnh báo sớm và hướng dẫn cộng đồng can thiệp [3, 8].

Tuy vậy, các bằng chứng cũng bộc lộ những khoảng trống nghiên cứu nhất định. Hầu hết các thử nghiệm sinh lý học trước đây thường xem xét đơn lẻ từng yếu tố như công suất tiết mồ hôi hoặc lưu lượng máu tại chỗ mà chưa đánh giá tổng thể mối tương tác đa cơ quan ^[2]. Hơn nữa, việc nghiên cứu các cơ chế chuyên sâu như tính thấm của hàng rào ruột hay tình trạng nội độc tố huyết dưới tác động của nhiệt độ cao ở người già vẫn còn bị bỏ ngỏ, đa phần mới chỉ thực hiện trên người trẻ tuổi ^[2].

Những hiểu lầm phổ biến khi chăm sóc người già mùa nóng

Một trong những sai lầm phổ biến nhất của các gia đình là chờ người cao tuổi kêu khát mới mang nước cho uống. Thực tế sinh lý cho thấy cảm giác khát ở tuổi già bị suy giảm rất nặng, khiến cơ thể không phát tín hiệu đòi hỏi nước dù dịch nội bào và ngoại bào đã hao hụt ^[1]. Nếu chỉ uống nước theo nhu cầu cảm tính, người già gần như chắc chắn sẽ rơi vào tình trạng thiếu nước mạn tính trong suốt mùa hè ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cho rằng người già chỉ cần ở yên trong nhà là an toàn tuyệt đối. Nhiều người cao tuổi sống ở những căn phòng tầng áp mái, không có hệ thống làm mát cơ học hoặc thông gió kém ^[5]. Không gian phòng kín hấp thụ nhiệt từ mái nhà có thể biến thành một lò nhiệt tích tụ nguy hiểm ^[5]. Một nghiên cứu năm 2011 phân tích về việc sử dụng điều hòa nhiệt độ dân dụng chỉ ra rằng việc thiếu khả năng chi trả tiền điện do hạn chế kinh tế khiến nhiều người già đơn thân không dám bật máy lạnh, làm tăng nguy cơ kiệt sức vì nóng ngay trong chính ngôi nhà của mình ^[7].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng người già có thể tự đánh giá được mức độ kiệt sức của bản thân khi làm việc hoặc vận động. Nghiên cứu sinh lý học chỉ ra rằng người cao tuổi thường thiếu khả năng nhận thức thỏa đáng về áp lực sinh lý đang gia tăng bên trong cơ thể khi tiếp xúc với nhiệt ^[2]. Do không cảm nhận được tim đang đập quá nhanh hay thân nhiệt đang tăng cao, họ rất dễ tiếp tục các công việc thường nhật ngoài trời cho đến khi đột ngột ngất xỉu hoặc đột quỵ ^[2].

Những ai cần được theo dõi và bảo vệ đặc biệt?

Nhóm đối tượng đầu tiên có rủi ro cao nhất là những người từ 75 tuổi trở lên, đặc biệt là nhóm trên 85 tuổi ^[4]. Ở mốc tuổi này, sự suy giảm chức năng điều nhiệt đạt mức nghiêm trọng nhất và khả năng tự phục hồi của hệ tim mạch đã suy yếu rất nhiều [2, 6].

Những người cao tuổi có bệnh lý nền mạn tính, đặc biệt là bệnh tim mạch và bệnh đường hô hấp, đối mặt với nguy cơ biến chứng nhập viện và tử vong cao vượt trội khi xảy ra nắng nóng [3, 7]. Trái tim của người có bệnh lý tim mạch phải chịu áp lực khổng lồ khi vừa phải tăng bơm máu cố gắng làm mát cơ thể, vừa phải thích ứng với tình trạng thiếu hụt thể tích tuần hoàn do mất nước [2, 7].

Những cụ già sống đơn thân, người gặp khó khăn trong vận động hoặc suy giảm nhận thức cũng là nhóm cực kỳ dễ bị tổn thương [1, 3]. Tình trạng sống một mình khiến họ thiếu sự hỗ trợ kịp thời khi có triệu chứng ban đầu ^[5]. Ngoài ra, những người già có điều kiện kinh tế khó khăn, không có máy điều hòa hoặc sống ở tầng trên cùng của các tòa nhà cũng nằm trong diện nguy cơ cao cần được xã hội và gia đình hỗ trợ [3, 5].

Cuối cùng, người lớn tuổi phải sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần đặc biệt lưu tâm ^[1]. Tình trạng đa dược lý có thể can thiệp vào khả năng bài tiết mồ hôi, ức chế phản xạ khát hoặc làm giảm cung lượng tim, từ đó làm trầm trọng thêm khả năng thích ứng với thời tiết khắc nghiệt ^[1].

Hướng dẫn chăm sóc và phòng ngừa sốc nhiệt thực tế

Để phòng ngừa sốc nhiệt hiệu quả, việc chủ động uống nước phải được thực hiện như một nguyên tắc kỷ luật thay vì dựa vào cảm giác khát ^[1]. Người chăm sóc cần chia nhỏ lượng nước uống thành nhiều lần trong ngày, khuyến khích người già uống từng ngụm nhỏ đều đặn từ sáng đến tối. Cần lưu ý rằng những người có bệnh nền suy tim, suy thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để xác định chính xác lượng dịch đưa vào cơ thể mỗi ngày nhằm tránh quá tải tuần hoàn.

Việc cải thiện môi trường sống là yếu tố bảo vệ then chốt. Cần tạo không gian sinh hoạt thông thoáng, kéo rèm che nắng chiếu trực tiếp vào ban ngày và tận dụng các thiết bị làm mát ^[5]. Đối với những ngày nắng nóng đỉnh điểm, người cao tuổi cần được nghỉ ngơi tại các không gian mát mẻ có máy điều hòa nhiệt độ hoặc di chuyển tạm thời đến các khu vực sinh hoạt cộng đồng râm mát [2, 5]. Cần tránh tuyệt đối việc để người già sinh hoạt lâu ở các phòng áp mái hấp nhiệt ^[5].

Về chế độ vận động và sinh hoạt, người cao tuổi cần hạn chế tối đa việc ra ngoài hoặc làm vườn, tập thể dục vào các khung giờ nắng gắt ^[3]. Các hoạt động thể chất nhẹ nhàng chỉ nên thực hiện vào sáng sớm hoặc chiều muộn khi nhiệt độ đã hạ bớt ^[3]. Đồng thời, gia đình cần theo dõi sát sao các dấu hiệu cảnh báo sớm như mệt mỏi bất thường, lú lẫn, hoa mắt, da khô nóng không tiết mồ hôi để đưa đến cơ sở y tế kịp thời [1, 2].

Hiểu đúng về sự suy giảm điều nhiệt và cảm giác khát ở tuổi già là chìa khóa để bảo vệ những người thân yêu vượt qua các mùa nắng nóng khắc nghiệt an toàn [1, 2]. Sự quan tâm, nhắc nhở uống nước thường xuyên và điều chỉnh không gian sống kịp thời từ gia đình sẽ giúp người cao tuổi giảm thiểu tối đa các rủi ro sức khỏe không đáng có [2, 3].