Nhiều người cao tuổi thường tìm đến các loại thảo dược dân gian nấu nước uống hàng ngày với mong muốn ổn định huyết áp và bảo vệ tim mạch. Trong số đó, cây mỏ sẻ (danh pháp khoa học thường dùng thuộc chi Trachelospermum, điển hình là Trachelospermum jasminoides) là vị thuốc được lưu truyền khá nhiều.
Tuy nhiên, việc người cao tuổi tự ý uống trà mỏ sẻ để hạ huyết áp tiềm ẩn nhiều rủi ro và chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh tính an toàn. Người cao tuổi có hệ mạch máu lão hóa, dễ bị tụt huyết áp tư thế hoặc tương tác thuốc bất lợi khi dùng thảo dược không rõ liều lượng.
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về cây mỏ sẻ
Tình trạng tăng huyết áp ở người cao tuổi rất phổ biến do thành mạch xơ cứng, đàn hồi kém. Nhiều gia đình có thói quen hái hoặc mua dược liệu khô như mỏ sẻ về hãm trà uống thay nước lọc cả ngày vì nghĩ thảo mộc lành tính, không có tác dụng phụ.
Thực tế, chi Trachelospermum nói chung và mỏ sẻ nói riêng đã được y học cổ truyền ghi nhận từ hàng nghìn năm trước [1]. Dược liệu này xuất hiện lần đầu trong tác phẩm Thần Nông Bản Thảo Kinh từ thời nhà Hán hơn một nghìn năm trước [1]. Sách Bản Thảo Cương Mục thời nhà Minh mô tả tác dụng của vị thuốc này là êm dịu, công năng chính là chữa sưng đau xương khớp [1].
Đến thời nhà Thanh, sách Đắc Phối Bản Thảo ghi nhận dùng cây này phối hợp với xạ can và dành dành để chữa viêm họng, hoặc kết hợp nhân sâm, phục linh trị chứng nước tiểu đục [1]. Y học cổ truyền xếp cây mỏ sẻ có vị đắng, tính hơi lạnh, quy vào hai kinh can và thận, truyền thống thường dùng sắc với nước hoặc ngâm rượu [1]. Công dụng cổ truyền chủ yếu chữa phong thấp, làm mát máu, viêm khớp gối, đau lưng, viêm họng và bầm tím, chứ không phải bài thuốc chuyên biệt hạ áp [1].
Cơ chế tác động và rủi ro ở hệ mạch người già
Theo tổng quan thực vật học công bố năm 2017, các nghiên cứu hóa thực vật trên Trachelospermum jasminoides đã phân lập được 9 alkaloid thuộc khung monoterpenoid indole, nhưng nghiên cứu hoạt tính sinh học của nhóm chất này còn rất hiếm [1]. Ngoài ra, cây còn chứa scopoletine, acid vanillic, acid chlorogenic, acid salicylic, emodin, 5-hydroxymethylfuraldehyde và các tinh dầu như E-nerolidol, alpha-phellandrene, trans-linalool [1].
Mặc dù một số hợp chất thực vật có thể tác động lên trương lực cơ trơn thành mạch, hệ tim mạch của người cao tuổi lại có cơ chế đáp ứng rất đặc thù. Một nghiên cứu năm 1992 trên 10 người lớn tuổi có huyết áp bình thường (tuổi trung bình 56 +/- 2 tuổi) cho thấy sự lão hóa làm suy giảm đáp ứng của thụ thể beta-adrenergic ở mạch máu [2]. Khi ăn chế độ nhiều muối (400 meq/ngày), khả năng giãn mạch tối đa qua trung gian isoproterenol ở người lớn tuổi bị ức chế rõ rệt so với người trẻ [2].
Khi những đối tượng này chuyển sang chế độ ăn giảm muối (10 meq/ngày), độ giãn mạch tối đa qua isoproterenol và độ nhạy của adenylyl cyclase trong tế bào lympho tăng lên đáng kể, đồng thời huyết áp giảm rõ rệt [2]. Điều này cho thấy trương lực mạch máu người già phản ứng nhạy bén với dinh dưỡng hơn là dùng các hoạt chất giãn mạch tự do. Nếu thảo dược gây giãn mạch không kiểm soát trên nền mạch máu trơ cứng, người bệnh rất dễ gặp biến cố hạ áp quá mức.
Bằng chứng khoa học nói gì về hạ áp và mỏ sẻ?
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào xác nhận trà mỏ sẻ hạ huyết áp hiệu quả và an toàn ở người lớn tuổi. Dược điển Trung Quốc khuyến cáo liều dùng của Trachelospermum jasminoides là 6 đến 12 g mỗi ngày [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu về tác dụng phụ và đánh giá an toàn của loại cây này vẫn còn rất hạn chế dù được dùng rộng rãi trong dân gian [1].
Trong khi đó, việc điều trị huyết áp ở người cao tuổi đòi hỏi kiểm soát huyết động cực kỳ chặt chẽ, điều mà các loại thuốc chuẩn hóa đã chứng minh qua nghiên cứu:
Một thử nghiệm chéo, mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng giả dược năm 1988 đánh giá thuốc chẹn kênh calci verapamil trên bệnh nhân cao tuổi có huyết áp trên 160/90 mmHg [3]. Có 9 bệnh nhân (tuổi trung bình 75 +/- 4,9 tuổi) hoàn thành đủ 6 tuần theo dõi với liều chỉnh từ 40 đến 120 mg uống 2 lần mỗi ngày [3]. Kết quả, huyết áp đo tại phòng khám tư thế nằm giảm từ 187 +/- 6,8/100 +/- 4,1 xuống 167 +/- 4,6/86 +/- 3,1 mmHg; huyết áp lưu động giảm từ 174 +/- 1,4/95 +/- 1,0 xuống 169 +/- 1,3/90 +/- 0,8 mmHg [3]. Thuốc có thời gian bán thải huyết tương 6,9 +/- 1,1 giờ, làm giảm nhịp tim khi nằm nhưng không làm thay đổi mức lọc cầu thận, lưu lượng máu qua thận hay chức năng tâm thần [3].
Năm 2006, một nghiên cứu khác theo dõi 6 tháng trên người cao tuổi tăng huyết áp (tuổi trung bình 83 +/- 8 tuổi) có kèm xơ vữa động mạch tắc nghẽn (24 người) và không kèm (46 người) [4]. Nghiên cứu chia bệnh nhân dùng temocapril hoặc amlodipine, đo lưu lượng máu cẳng tay và cẳng chân bằng phương pháp ghi biến đổi thể tích [4]. Kết quả cho thấy cả hai thuốc đều hạ huyết áp tương đương nhau, nhưng temocapril giúp cải thiện đáng kể lưu lượng tăng sung huyết phản ứng tối đa ở cả chi trên và chi dưới, giảm suy giảm sinh hoạt hàng ngày ở nhóm xơ vữa động mạch [4].
Qua các nghiên cứu trên, việc hạ áp ở người già luôn cần bảo toàn chức năng tạng và tưới máu ngoại vi. Uống trà thảo dược không định lượng hoạt chất không thể thay thế phác đồ điều trị chuẩn mực.
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Cây mỏ sẻ chứa các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên như acid chlorogenic, acid salicylic hay scopoletine [1]. Đây là các chất có lợi cho sức khỏe nói chung nếu dùng đúng cách và đúng liều khuyến cáo từ 6 đến 12 g/ngày [1].
Giới hạn lớn nhất hiện nay là thiếu dữ liệu độc học và an toàn dài ngày [1]. Uống nước mỏ sẻ đậm đặc hoặc dùng thay nước hàng ngày có thể dẫn đến quá liều alkaloid hoặc các chất kích ứng, gây tương tác bất lợi với các thuốc tim mạch người già đang dùng.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ áp
Nhiều người lầm tưởng uống thảo dược càng nhiều thì huyết áp càng ổn định nhanh. Thực tế, huyết áp ở người già nếu hạ quá đột ngột sẽ dẫn đến thiếu máu não thoáng qua, gây hoa mắt, chóng mặt và ngã chấn thương.
Hiểu lầm thứ hai là thuốc Tây hại gan thận còn cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại. Mọi dược chất khi vào cơ thể đều phải chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận. Các tài liệu khoa học đã chỉ rõ các nghiên cứu an toàn của Trachelospermum jasminoides vẫn còn rất hạn chế [1].
Ai nên thận trọng khi dùng trà mỏ sẻ?
Người cao tuổi có bệnh tim thiếu máu cục bộ hoặc suy tim cần tuyệt đối cẩn trọng. Ở nhóm bệnh nhân này, việc bảo vệ chức năng tâm thất và chuyển hóa năng lượng cơ tim là ưu tiên hàng đầu, ví dụ các phác đồ chuẩn như dùng trimetazidine 6 tháng đã được chứng minh cải thiện phân suất tống máu LVEF (34,4 +/- 2,3% so với 27 +/- 2,8% ở nhóm giả dược) mà không làm dao động huyết áp hay nhịp tim [5]. Dùng thêm thảo dược lạ có thể làm xáo trộn huyết động.
Người đang dùng thuốc hạ áp nhóm chẹn kênh calci, ức chế men chuyển tuyệt đối không tự ý uống chung với trà mỏ sẻ vì nguy cơ cộng gộp gây tụt huyết áp quá mức. Người có tiền sử suy thận, suy gan cũng cần tránh tự ý dùng thảo dược chưa kiểm chứng.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Người cao tuổi có tăng huyết áp muốn dùng mỏ sẻ hỗ trợ đau nhức xương khớp cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Nếu sử dụng, chỉ dùng liều 6-12 g dược liệu khô mỗi ngày theo hướng dẫn của dược điển, đun sôi kỹ lấy nước uống sau bữa ăn [1].
Thay vì trông chờ vào trà thảo mộc để trị bệnh, người già nên áp dụng biện pháp đã được chứng minh rõ ràng: cắt giảm muối trong chế độ ăn hàng ngày. Giảm lượng natri giúp phục hồi đáp ứng giãn mạch và giảm huyết áp tự nhiên, an toàn cho hệ tuần hoàn [2]. Uống đủ nước lọc ấm, ăn nhiều rau quả và duy trì vận động nhẹ nhàng là nền tảng tốt nhất.
Kiểm soát huyết áp ở người cao tuổi đòi hỏi sự kiên trì, khoa học và giám sát y tế chặt chẽ. Trà mỏ sẻ chỉ là dược liệu hỗ trợ triệu chứng khớp cổ truyền với liều giới hạn, không phải giải pháp hạ huyết áp thay thế thuốc điều trị.