Thói quen uống một lon nước ngọt có ga, ly trà đường hay cà phê nhiều đường mỗi ngày thường được xem là thú vui vô hại giúp tỉnh táo ở tuổi xế chiều [1], [2]. Nhiều gia đình vẫn giữ sẵn các loại nước giải khát đóng chai trong tủ lạnh mà ít bận tâm liệu lượng đường lỏng này có làm suy giảm trí nhớ của ông bà, cha mẹ hay không.
Thực tế, các nghiên cứu khoa học cho thấy việc tiêu thụ đồ uống có đường ở người trung niên và cao tuổi có mối liên hệ đáng ngại với sự suy giảm điểm số nhận thức và tăng nguy cơ sa sút trí tuệ trong nhiều khảo sát [3], [4], [5]. Tuy nhiên, bằng chứng tổng thể vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất giữa các quần thể và thời điểm bắt đầu uống trong đời [3], [6].
Đường lỏng tấn công tế bào não như thế nào?
Khi đi vào cơ thể, các thành phần tạo ngọt chủ yếu trong nước giải khát là đường mía (sucrose) và si-rô ngô giàu fructose (HFCS) sẽ kích thích quá trình sản sinh axit uric ở người [7]. Tình trạng tăng nồng độ axit uric trong máu có mối liên hệ với sự suy giảm nhận thức ở người lớn tuổi [7]. Riêng đường fructose bổ sung còn thúc đẩy quá trình tổng hợp chất béo mới, tích tụ glycogen, gây căng thẳng oxy hóa (tình trạng mất cân bằng các gốc tự do gây hại tế bào) và làm giảm sản xuất oxit nitric (NO) giúp giãn mạch [7]. Những rối loạn chuyển hóa này gắn liền với hội chứng chuyển hóa và bệnh tiểu đường, từ đó dẫn đến suy giảm nhận thức và bệnh Alzheimer [8], [7].
Ở cấp độ mô não, chế độ ăn nhiều đường gây tác động xấu đến vùng hồi hải mã (trung tâm lưu trữ ký ức của não bộ) thông qua cơ chế viêm thần kinh [8]. Đường kích thích tăng biểu hiện các chất trung gian gây viêm như interleukin-1beta, yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và protein GFAP (dấu hiệu cho thấy tế bào thần kinh đệm bị kích hoạt phản ứng viêm) [8]. Quá trình này làm suy yếu khả năng dẫn truyền tín hiệu dài hạn giữa các tế bào thần kinh hình tháp ở hồi hải mã và làm giảm tính mềm dẻo của não bộ [8]. Một nghiên cứu can thiệp kéo dài 10 tuần cũng chứng minh đồ uống và thức ăn nhiều đường làm tăng hoạt động viêm trong cơ thể, vốn là yếu tố nguy cơ trực tiếp dẫn đến sa sút trí tuệ độc lập với các rối loạn tim mạch [7].
Ngoài đường, các loại nước ngọt có ga chứa caffeine và phụ gia bảo quản cũng can thiệp trực tiếp vào sinh lý thần kinh [2]. Việc tiêu thụ nước ngọt có thể làm tăng nồng độ enzyme glutathione-6-dehydrogenase, làm biến đổi các chất dẫn truyền thần kinh như axit gamma-aminobutyric (GABA), glutamate và dopamine, gây biến đổi sóng não trên điện não đồ (EEG), lâu dần dẫn đến đột quỵ và sa sút trí tuệ [2]. Chúng còn làm tăng căng thẳng oxy hóa do sụt giảm các chất chống oxy hóa tự nhiên của cơ thể như glutathione, catalase và các enzyme monoamine oxidase, acetylcholine esterase [2]. Chất bảo quản natri benzoat có trong đồ uống cũng bị ghi nhận làm suy giảm trí nhớ, khả năng phối hợp vận động, làm giảm glutathione dạng khử (GSH) và tăng malondialdehyde (MDA - chỉ dấu tổn thương màng tế bào) trong não [2].
Các nghiên cứu ghi nhận điều gì ở người lớn tuổi?
Một phân tích gộp công bố năm 2022 đã tổng hợp 10 nghiên cứu (gồm 3 nghiên cứu cắt ngang và 7 nghiên cứu đoàn hệ) tìm hiểu mối liên hệ giữa đồ uống có đường và rối loạn nhận thức ở người trung niên và cao tuổi [3]. Kết quả cho thấy 8 trên 10 nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ bất lợi cho não bộ [3]. Khi gộp chung dữ liệu về nguy cơ suy giảm nhận thức nhẹ, mức tăng nguy cơ chưa đạt ý nghĩa thống kê (tỷ số chênh OR là 1,59) [3]. Tuy nhiên, dữ liệu phân tích từ hai nghiên cứu trong số đó lại chỉ ra rằng người trung niên và cao tuổi uống nước ngọt có nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ do mọi nguyên nhân cao gấp 2,77 lần và nguy cơ mắc bệnh Alzheimer cao gấp 2,63 lần so với người không uống [3].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2022 phân tích dữ liệu khảo sát dinh dưỡng và sức khỏe quốc gia Mỹ (NHANES) giai đoạn 2011-2014 trên nhóm người từ 60 tuổi trở lên [4]. Nhóm tác giả đánh giá trí nhớ và nhận thức qua bộ ba bài kiểm tra tiêu chuẩn, sau đó tính điểm chuẩn hóa tổng thể [4]. Kết quả chỉ ra rằng việc tăng tiêu thụ từng loại đồ uống có đường riêng lẻ bao gồm nước ngọt có ga, trà có đường, nước trái cây pha đường, nước tăng lực và nước uống thể thao đều liên quan có ý nghĩa thống kê với sự suy giảm chức năng nhận thức [4]. Tác động tiêu cực này xảy ra đồng đều mà không phụ thuộc vào nhóm tuổi cụ thể trong số những người cao tuổi [4].
Tại Tây Ban Nha, một nghiên cứu công bố năm 2020 trong dự án SUN đã theo dõi dọc một nhóm cựu sinh viên đại học trên 55 tuổi trong vòng 6 năm bằng bài kiểm tra nhận thức qua điện thoại (STICS-m) [5]. Sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu về tim mạch và chuyển hóa, những người uống nhiều hơn 1 phần đồ uống có đường mỗi tháng có mức sụt giảm điểm số nhận thức rõ rệt là -0,43 điểm sau 6 năm so với nhóm không bao giờ hoặc hiếm khi uống [5]. Đối với đồ uống dùng chất tạo ngọt nhân tạo (nước ngọt ăn kiêng), mức giảm điểm không có ý nghĩa thống kê trong nghiên cứu này [5].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu được dẫn lại vào năm 2022 cho thấy đường trong đồ uống làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ lên 1,80 lần và tăng nguy cơ đột quỵ lên 1,11 lần [8]. Tuy vậy, một nghiên cứu đa đoàn hệ quy mô lớn công bố năm 2025 theo dõi 10.974 người Mỹ từ 65 tuổi trở lên (tuổi trung bình 73,2; 60% là nữ) trong tổng cộng 116.067 người-năm lại cho kết quả khác biệt [6]. Trong thời gian theo dõi có 2.445 ca mắc mới sa sút trí tuệ, nhưng việc tiêu thụ đồ uống có đường hoặc đồ uống tạo ngọt nhân tạo ở giai đoạn tuổi già không liên quan đến nguy cơ phát triển sa sút trí tuệ (tỷ số nguy cơ HR là 0,99 cho mỗi khẩu phần đồ uống có đường tăng thêm mỗi tuần; so sánh nhóm uống từ 1 phần/ngày trở lên với nhóm uống dưới 1 phần/tháng có HR là 0,90) [6].
Điểm mạnh và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Nhìn tổng thể, bằng chứng hiện nay giúp nhận diện rõ tác hại tiềm tàng của đường lỏng đối với điểm số kiểm tra trí nhớ ngắn hạn và trung hạn, nhưng vẫn tồn tại những giới hạn nhất định [3], [4], [5]. Ngay cả phân tích gộp năm 2022 cũng kết luận rằng hiện chưa đủ bằng chứng chắc chắn để khẳng định đồ uống có đường trực tiếp gây ra rối loạn chức năng nhận thức ở người trung niên và cao tuổi [3].
Sự khác biệt giữa nghiên cứu năm 2025 (không thấy tăng nguy cơ sa sút trí tuệ khi xét thói quen uống lúc đã ngoài 65 tuổi) và các nghiên cứu trước đó gợi ý rằng thời điểm phơi nhiễm và phương pháp đo lường có ảnh hưởng lớn đến kết quả [3], [6], [5]. Ngoài ra, khả năng nhận thức ở người từ 50 tuổi trở lên còn chịu chi phối của rất nhiều biến số gây nhiễu khác như trình độ học vấn, thu nhập, tuổi tác, giới tính, mức độ hoạt động thể chất, bệnh tiểu đường và tiền sử trầm cảm [8].
Những hiểu lầm thường gặp về đường và đồ uống giải khát
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi loại đường và mọi nguồn thực phẩm ngọt đều có hại như nhau cho não. Nghiên cứu năm 2016 trên nhóm người Puerto Rico trung niên và cao tuổi không mắc tiểu đường chỉ ra rằng chỉ có đường fructose bổ sung (loại pha chế vào nước giải khát) mới liên quan đến điểm số nhận thức (MMSE) thấp [7]. Ngược lại, đường fructose tự nhiên có trong rau củ và trái cây tươi không gây hại mà còn đi kèm vitamin nhóm B và chất chống oxy hóa giúp bảo vệ chức năng nhận thức [7].
Đáng chú ý, nước ép trái cây nguyên chất 100% không làm giảm điểm số nhận thức hay trí nhớ như nước ngọt đóng chai, bởi các dưỡng chất tự nhiên trong nước ép 100% giúp trung hòa tác động của đường tự nhiên [7]. Tương tự, nghiên cứu này phát hiện đồ uống có đường làm giảm nhận thức nhưng thực phẩm rắn có đường lại không cho thấy mối liên hệ tương tự, do sự khác biệt về tỷ lệ đường sucrose, glucose và fructose giữa dạng lỏng và dạng đặc [7].
Một ngộ nhận khác là người già tự khắc sẽ ăn nhạt, giảm ngọt nên không cần lo lắng. Dữ liệu khảo sát NHANES tại Mỹ kéo dài 18 năm (từ 2001 đến 2018) cho thấy trong khi giới trẻ (19-50 tuổi) đã giảm mạnh lượng đường từ nước giải khát, thì người lớn tuổi lại không có xu hướng giảm tương ứng [1]. Đáng lưu ý, lượng đường bổ sung từ việc uống cà phê và trà pha đường lại tăng lên ở mọi lứa tuổi [1]. Đến năm 2018, tỷ lệ calo từ đường bổ sung ở người già và người trẻ đã ngang bằng nhau và đều vượt mức khuyến cáo (vốn yêu cầu dưới 10% tổng calo mỗi ngày) [1]. Hơn nữa, việc chuyển sang uống nước ngọt ăn kiêng (dùng chất tạo ngọt nhân tạo) cũng không hẳn là giải pháp thay thế hoàn hảo vì chúng không cho thấy lợi ích bảo vệ não, thậm chí một số tổng quan còn cảnh báo tác động bất lợi đến giấc ngủ và sức khỏe thần kinh [6], [2], [5].
Nhóm người cao tuổi nào cần đặc biệt thận trọng?
Người cao tuổi có tiền sử tai biến mạch máu não (đột quỵ) là nhóm đối tượng nhạy cảm nhất với tác hại của đường [8]. Nghiên cứu năm 2022 phát hiện chế độ ăn nhiều đường và tiền sử đột quỵ có tác động cộng hưởng làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm nhận thức [8]. Ở bệnh nhân từng đột quỵ, ăn uống nhiều đường tinh luyện sẽ kích hoạt mạnh hơn các phản ứng viêm và làm suy giảm tính mềm dẻo thần kinh, dẫn đến tăng tổn thương thiếu máu cục bộ tại não [8].
Bên cạnh đó, những người đang ở giai đoạn tiền tiểu đường hoặc đã mắc bệnh tiểu đường cần kiểm soát chặt chẽ đồ uống ngọt, vì tiền tiểu đường có liên hệ mật thiết với suy giảm nhận thức sau đột quỵ và rối loạn nhận thức chính là một biến chứng đang nổi lên của bệnh tiểu đường [8]. Người cao tuổi có bệnh lý tăng axit uric máu (như bệnh gút), hội chứng chuyển hóa, bệnh tim mạch hoặc đang có dấu hiệu rối loạn giấc ngủ, trầm cảm nhiều đợt cũng cần tránh xa các loại nước ngọt có ga và đồ uống chứa caffeine nhiều đường [8], [7], [2]. Khi có các bệnh nền này hoặc đang dùng thuốc điều trị, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có chế độ dinh dưỡng phù hợp.
Cách cắt giảm đường lỏng bảo vệ trí não tuổi xế chiều
Để bảo vệ trí nhớ, người cao tuổi nên rà soát lại toàn bộ các nguồn cung cấp đường lỏng hàng ngày, không chỉ dừng lại ở nước ngọt có ga mà bao gồm cả trà đóng chai, nước trái cây pha chế, nước tăng lực, nước uống thể thao và đặc biệt là thói quen pha thêm nhiều đường, sữa đặc vào tách trà hoặc cà phê sáng [4], [1]. Mục tiêu quan trọng là giữ tổng lượng đường bổ sung dưới 10% tổng năng lượng khẩu phần mỗi ngày theo khuyến nghị dinh dưỡng [1].
Thay vì uống nước ngọt giải khát, người lớn tuổi nên ưu tiên nước lọc, trà thảo mộc không đường hoặc ăn trực tiếp trái cây tươi và rau xanh để tận dụng nguồn vitamin nhóm B cùng chất chống oxy hóa tự nhiên [7]. Nếu muốn uống nước trái cây, hãy chọn loại nước ép nguyên chất 100% không pha thêm đường thay vì các loại nước hương vị trái cây công nghiệp [4], [7].
Song song với việc cắt giảm đường tinh luyện, việc duy trì chế độ ăn Địa Trung Hải (giàu rau xanh, cá, dầu thực vật lành mạnh, ngũ cốc nguyên hạt) đã được nghiên cứu năm 2025 chứng minh là có mối liên hệ nghịch với chứng sa sút trí tuệ, giúp giảm nguy cơ mắc bệnh (tỷ số nguy cơ HR là 0,92) [6]. Kết hợp ăn uống lành mạnh với việc tăng cường vận động thể chất đều đặn sẽ giúp cải thiện rõ rệt khả năng tập trung và ghi nhớ ở người lớn tuổi [8].
Tóm lại, dù khoa học vẫn đang tiếp tục làm rõ mức độ tác động nhân quả ở từng giai đoạn tuổi tác, việc hạn chế đồ uống có đường vẫn là lựa chọn an toàn để tránh phản ứng viêm thần kinh và rối loạn chuyển hóa [3], [8], [7]. Giảm bớt vị ngọt nhân tạo từ ly nước hàng ngày, ăn uống cân bằng và vận động hợp lý chính là chìa khóa thiết thực giúp người cao tuổi giữ gìn sự minh mẫn [8], [6].
