Khi tham gia chạy bộ ngoài trời, việc tuyến mồ hôi hoạt động hết công suất thường khiến kem chống nắng nhanh chóng bị trôi tuột, chảy vào mắt gây cay rát hoặc tạo thành các vệt loang lổ trên da. Nhiều người chạy bộ băn khoăn liệu có loại kem chống nắng nào thực sự bám chắc được trên da dưới áp lực bài tiết mồ hôi liên tục hay không.

Để bảo vệ da tối ưu khi vận động cường độ cao, người chạy bộ nên ưu tiên các dòng kem chống nắng phổ rộng có chỉ số SPF từ 30 trở lên, sở hữu công nghệ màng polyme kỵ nước kết hợp hạt hút nước kích thước nhỏ tạo cấu trúc dạng gel [1] [2]. Dạng bào chế dạng sữa (milk) lỏng nhẹ, kháng nước, kháng mồ hôi và không gây cay mắt là lựa chọn thích hợp nhất để duy trì lớp màng đồng nhất mà không cản trở quá trình vận động [1] [3].

Mồ hôi phá hủy lớp màng bảo vệ da theo cơ chế nào?

Khi người chạy bộ vận động dưới thời tiết nóng ẩm, tuyến mồ hôi bài tiết liên tục tạo ra một áp lực cơ học và chất lỏng đẩy từ dưới bề mặt biểu bì lên. Hiện tượng này kích hoạt hai cơ chế chính làm suy giảm nghiêm trọng hiệu quả bảo vệ của kem chống nắng: sự rửa trôi (wash-off) và sự tái phân bố hay xô lệch màng lọc (redistribution) [2] [4].

Cơ chế rửa trôi làm hao hụt độ dày tổng thể của lớp kem phủ bên ngoài, khiến lượng hoạt chất chống tia cực tím (UV) bị cuốn trôi theo các dòng mồ hôi chảy ròng ròng trên cơ thể [2] [4]. Trong khi đó, cơ chế tái phân bố lại khiến các màng lọc UV bị co cụm, xô lệch thành từng mảng riêng biệt, làm mất đi tính đồng nhất và để lộ ra những vùng da trần hoàn toàn không còn sự che chắn [2] [4]. Tốc độ tiết mồ hôi càng cao thì lượng kem chống nắng bị rửa trôi và xô lệch càng lớn, dẫn tới việc chỉ số bảo vệ UV trên thực tế sụt giảm mạnh so với thông số in trên bao bì [4].

Giải pháp từ màng polyme kỵ nước và hạt hút nước

Để chống lại hiện tượng rửa trôi khi mồ hôi túa ra, các nhà khoa học đã nghiên cứu đưa vào công thức kem chống nắng những chất tạo màng kỵ nước (hydrophobic film formers) [2]. Màng polyme kỵ nước này hoạt động như một lớp lưới chắn vô hình, đẩy lùi nước và giữ cho các phân tử chống nắng bám chặt vào bề mặt da, từ đó làm giảm đáng kể hiện tượng trôi kem [2].

Tuy nhiên, việc bổ sung lượng chất tạo màng kỵ nước quá mức lại có thể phản tác dụng, gây ảnh hưởng tiêu cực đến độ phân bố đồng đều của kem trên bề mặt da [2]. Do đó, công nghệ bào chế hiện đại đã kết hợp thêm các hạt hút nước [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng, nếu dùng các hạt hút nước kích thước lớn, hiện tượng xô lệch màng lọc lại có xu hướng tăng lên [2]. Ngược lại, các hạt hút nước kích thước nhỏ có khả năng tạo thành cấu trúc dạng gel ngay khi tiếp xúc với nước mồ hôi [2]. Cấu trúc này làm thay đổi đặc tính thấm ướt và sự lan rộng của các giọt mồ hôi, vừa hạn chế tình trạng kem bị rửa trôi, vừa ngăn ngừa màng chống nắng bị xô lệch, giúp kem ít bị chảy nhão hơn [2].

Các bằng chứng khoa học về độ ổn định của kem chống mồ hôi

Nhiều thử nghiệm chuyên sâu đã được tiến hành nhằm kiểm chứng độ bền của kem chống nắng khi da bài tiết mồ hôi:

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã phát triển mô hình mô phỏng da đổ mồ hôi nhân tạo để đánh giá hành vi của kem chống nắng [4]. Các nhà khoa học sử dụng phép đo chỉ số SPF in vitro, kỹ thuật chụp ảnh phản xạ tia UV và kính hiển vi tán xạ Raman chống Stokes kết hợp (CARS) để quan sát sự dịch chuyển vi mô của màng lọc [4]. Kết quả khẳng định mồ hôi làm giảm tính đồng nhất và độ dày màng kem; tuy nhiên, việc thoa một liều lượng ban đầu lớn hơn sẽ giúp duy trì mức độ bảo vệ UV trước và sau khi đổ mồ hôi cao hơn đáng kể so với liều mỏng, dù lượng bị cuốn trôi cũng tăng theo [4].

Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu công bố năm 2022 trên cùng hệ thống mô phỏng da đổ mồ hôi đã chứng minh công thức kết hợp chất tạo màng kỵ nước cùng hạt hút nước nhỏ tạo gel giúp giảm rõ rệt hiện tượng rửa trôi và xô lệch màng chống nắng, khắc phục nhược điểm chảy thành dòng của các loại kem thông thường [2].

Bên cạnh thử nghiệm mô phỏng, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đơn, bắt chéo năm 2014 trên 40 đối tượng làm việc ngoài trời trong 4 tuần cho mỗi sản phẩm đã so sánh hai dạng bào chế: dạng sữa (milk) và dạng gel [3]. Kết quả cho thấy hơn 80% người tham gia hoàn toàn hài lòng về đặc tính thẩm mỹ, độ bền mồ hôi và tính khả dụng của cả hai sản phẩm [3]. Tuy nhiên, về mặt hiệu năng tổng thể, dạng sữa được đánh giá nhỉnh hơn gel, đồng thời dạng sữa được ưa chuộng hơn rõ rệt về độ dễ thoa (p < 0,05) [3]. Nghiên cứu nhấn mạnh kem chống nắng cho người hoạt động ngoài trời bắt buộc phải có màng lọc quang hóa ổn định, phổ rộng cho cả UVA và UVB, dễ thoa, kháng mồ hôi và không gây kích ứng mắt [3].

Kem chống nắng có cản trở thoát nhiệt và tiết mồ hôi khi chạy?

Nhiều người chạy bộ lo ngại lớp màng polyme chống mồ hôi sẽ bịt kín lỗ chân lông, cản trở quá trình bài tiết mồ hôi tự nhiên và làm tăng thân nhiệt trong lúc tập luyện [5] [6].

Về tốc độ tiết mồ hôi cục bộ, một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên năm 2016 trên 20 sinh viên khỏe mạnh (10 nam 22,5 ± 2,8 tuổi; 10 nữ 22,2 ± 3,2 tuổi) đạp xe 20 phút ở mức 79% ± 1% nhịp tim tối đa trong môi trường 30,2°C và độ ẩm 58% đã so sánh các vùng da: thoa chất chống mồ hôi (antiperspirant), kem chống nắng hóa học hữu cơ (A), kem chống nắng vật lý vô cơ (B) và không thoa kem [5]. Tốc độ tiết mồ hôi vùng xương bả vai ở nhóm kem vật lý vô cơ đạt 99,3 µL/phút.dm² và nhóm chất chống mồ hôi là 88,3 µL/phút.dm², thấp hơn rõ rệt (p < 0,01) so với nhóm dùng kem hóa học hữu cơ (114,8 µL/phút.dm²) và nhóm không bôi kem (122,6 µL/phút.dm²) [5]. Nghiên cứu này kết luận kem chống nắng vật lý vô cơ có thể cản trở sự tiết mồ hôi hiệu quả tương đương chất chống mồ hôi [5].

Tuy nhiên, khi xét trên toàn bộ hệ thống điều hòa thân nhiệt tổng thể của cơ thể, nghiên cứu năm 2024 thuộc dự án PSU HEAT trên 9 người trẻ tuổi (3 nam, 6 nữ, 25 ± 2 tuổi) đi bộ ở mức 4,9 ± 0,5 METs dưới điều kiện sốc nhiệt tăng dần (nóng-khô và ấm-ẩm) đã đem lại góc nhìn thực tế hơn [6]. Kết quả chỉ ra rằng cả kem chống nắng vật lý lẫn kem hóa học đều không làm thay đổi các giới hạn môi trường tới hạn so với nhóm đối chứng không bôi kem [6]. Cụ thể, nhiệt độ bầu khô tới hạn ở môi trường nóng-khô là 39,2 ± 3,5°C (kem vật lý) và 39,7 ± 3,0°C (kem hóa học) so với đối chứng 39,9 ± 3,0°C (p >= 0,39) [6]. Áp suất hơi nước tới hạn ở môi trường ấm-ẩm lần lượt là 18,9 ± 4,8 mmHg (kem vật lý) và 19,5 ± 4,6 mmHg (kem hóa học) so với 18,8 ± 4,0 mmHg (đối chứng, p = 0,81) [6]. Các thông số về tốc độ tiết mồ hôi toàn thân, thoát nhiệt do bay hơi, độ ẩm ướt của da và hiệu quả đổ mồ hôi đều không có sự khác biệt (p >= 0,48 ở ấm-ẩm và p >= 0,87 ở nóng-khô) [6]. Điều này chứng minh kem chống nắng không làm suy giảm khả năng điều hòa thân nhiệt tích hợp của cơ thể [6].

Thực trạng lơ là chống nắng ở người chạy bộ ngoài trời

Dù nguy cơ tổn thương da do ánh nắng ở vận động viên ngoài trời rất cao, việc tuân thủ các biện pháp bảo vệ da lại đang ở mức rất thấp [7].

Khảo sát trên 290 vận động viên đại học thuộc NCAA cho thấy chưa đến 25% người sử dụng kem chống nắng thường xuyên, dù họ tập luyện ngoài trời trung bình 4 giờ mỗi ngày suốt 10 tháng trong năm [7]. Một nghiên cứu khác trên 186 vận động viên bóng đá và chạy việt dã ghi nhận có tới 85% vận động viên hoàn toàn không dùng kem chống nắng trong 7 ngày tập luyện gần nhất [7]. Tại Buenos Aires, chỉ 5% vận động viên thanh thiếu niên bôi kem chống nắng thường xuyên [7].

Dữ liệu trên 970 người chạy bộ tại Thụy Sĩ chỉ ra rằng giới tính và độ tuổi có ảnh hưởng đến hành vi: phụ nữ và người trên 35 tuổi có xu hướng chủ động bảo vệ da tốt hơn [7]. Tình trạng thiếu bảo vệ da khi còn trẻ đặc biệt nguy hiểm bởi phơi nhiễm tia UV trong độ tuổi thanh thiếu niên có mối liên hệ mật thiết với nguy cơ mắc u hắc tố ác tính khi trưởng thành [7].

Những hiểu lầm phổ biến khi chọn kem chống nắng thể thao

Nhiều người chạy bộ tin rằng các loại kem có màng polyme chống trôi chỉ cần thoa một lần là có thể bảo vệ suốt cả buổi chạy dài. Đây là quan niệm sai lầm, bởi mồ hôi dù ít hay nhiều vẫn rửa trôi và làm xô lệch màng polyme theo thời gian, đặc biệt là khi vận động liên tục [2] [4].

Một hiểu lầm khác là màng polyme càng dày thì kem càng bám chắc. Thực tế khoa học chỉ ra lượng chất tạo màng kỵ nước quá mức sẽ phá vỡ độ phân bố đều đặn của kem, khiến màng lọc bị vón hoặc loang lổ [2]. Ngoài ra, việc nghĩ rằng kem chống nắng gây bít tắc khiến cơ thể quá nhiệt khi chạy bộ đã được nghiên cứu năm 2024 bác bỏ, khi các chỉ số thoát nhiệt và giới hạn nhiệt độ tới hạn của cơ thể hoàn toàn không bị ảnh hưởng tiêu cực [6].

Ai nên thận trọng khi lựa chọn kem chống nắng chống mồ hôi?

Những người có tiền sử da dễ kích ứng hoặc mắt nhạy cảm cần đặc biệt cẩn trọng. Kem chống nắng dùng cho thể thao ngoài trời phải có đặc tính phụ trợ quan trọng: không gây kích ứng mắt, không nhờn dính và không làm mất độ bám của tay [1] [3]. Khi mồ hôi chảy xuống trán, các loại kem chứa thành phần gây cay mắt có thể cản trở tầm nhìn, gây nguy hiểm trong quá trình chạy [1] [3].

Vận động viên và người tập luyện nên tránh các tác nhân làm tăng nhạy cảm ánh sáng [1]. Bên cạnh đó, những người có bệnh lý về da hoặc các nốt ruồi bất thường cần thực hiện tự kiểm tra da định kỳ và thăm khám bác sĩ chuyên khoa ít nhất một lần mỗi năm để tầm soát sức khỏe da [1]. Nếu đang có bệnh da liễu mạn tính, người tập nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi chọn sản phẩm có nồng độ chất tạo màng cao.

Hướng dẫn áp dụng thực tế cho người chạy bộ

Để tối ưu hóa khả năng bảo vệ da khi chạy bộ ngoài trời, người chạy nên áp dụng các bước chuẩn hóa sau:

  • Lựa chọn sản phẩm: Ưu tiên kem chống nắng phổ rộng bảo vệ cả tia UVA và UVB, chỉ số SPF từ 30 trở lên [1] [7]. Khi tập luyện dưới điều kiện chỉ số UV cao vào mùa xuân và mùa hè, các mức SPF cao hơn như 50 đến 100 sẽ mang lại lợi ích tốt hơn [1]. Nên chọn dạng bào chế dạng sữa (milk) giúp dễ thoa đều, chứa polyme kỵ nước phối hợp hạt hút nước tạo gel để chống rửa trôi [1] [2] [3].
  • Thời điểm và liều lượng: Thoa kem chống nắng với lượng đủ tiêu chuẩn khoảng 2 mg/cm² bề mặt da [1] [7]. Thoa trước khi ra ngoài ít nhất 30 phút để màng polyme kịp ổn định và bám chặt vào da [1].
  • Dặm lại đúng cách: Cần thoa lại sau mỗi 2 giờ khi vận động ngoài trời kéo dài hoặc ra nhiều mồ hôi [7], hoặc mỗi 2-3 giờ theo khuyến nghị chung [1]. Thoa lên bất kỳ vùng da trần nào không được che phủ bởi quần áo [8].
  • Kết hợp biện pháp che chắn: Điều chỉnh lịch tập để tránh khung giờ nắng gắt từ 10 giờ sáng đến 2 giờ chiều [1]. Mặc trang phục thể thao chuyên dụng che phủ tốt [1], ưu tiên quần dài hoặc áo dài tay màu đen, xanh navy hoặc xanh lá cây [7]. Đội mũ nón bảo vệ phù hợp với môn chạy bộ và đeo kính râm có màng lọc UV hiệu quả [1] [7]. Tìm kiếm bóng râm bất cứ khi nào có thể [7].
  • Bổ sung hỗ trợ: Có thể cân nhắc bổ sung các chất chống oxy hóa đường uống, tuy nhiên đây chỉ là biện pháp hỗ trợ thêm chứ không thể thay thế cho kem chống nắng và quần áo che chắn [1]. Người chạy cũng có thể dùng các miếng dán phát hiện tia cực tím cá nhân hoặc ứng dụng điện thoại để theo dõi mức độ phơi nhiễm thực tế [1].

Việc lựa chọn đúng kem chống nắng có màng polyme kỵ nước kết hợp hạt hút nước kích thước nhỏ giúp người chạy bộ duy trì hàng rào quang học ổn định trước mồ hôi mà không làm ảnh hưởng đến quá trình điều hòa thân nhiệt [2] [6]. Một kế hoạch bảo vệ toàn diện kết hợp giữa kem chống nắng đạt chuẩn, trang phục che chắn tối màu và khung giờ tập luyện hợp lý sẽ giúp người chạy bộ giữ gìn làn da khỏe mạnh trên từng cung đường [1] [7].