Nhiều người trung niên và người cao tuổi tại Việt Nam thường truyền tai nhau việc sử dụng quả nhàu tươi, nước cốt nhàu ngâm hoặc trà nhàu khô để bồi bổ sức khỏe. Trong đó, tác dụng hạ mỡ máu, cải thiện xơ vữa động mạch của loại thảo mộc nhiệt đới này thu hút rất nhiều sự quan tâm. Không ít người băn khoăn liệu uống nước ép nhàu có thực sự làm giảm được lượng cholesterol xấu trong cơ thể hay đây chỉ là lời đồn thổi dân gian.

Các bằng chứng khoa học thực nghiệm và thử nghiệm lâm sàng ban đầu cho thấy quả nhàu (Morinda citrifolia) có hoạt tính hỗ trợ cải thiện rối loạn lipid máu [1], [2]. Chiết xuất và nước ép từ loại quả này có thể giúp giảm nồng độ cholesterol toàn phần, hạ lượng cholesterol lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C) cũng như triglyceride trong huyết thanh [1], [2]. Tuy nhiên, tác dụng này chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát chỉ số mỡ máu, không thể thay thế cho các nhóm thuốc điều trị hạ mỡ máu chuyên biệt theo chỉ định của thầy thuốc [1].

Cơ chế tác động của quả nhàu lên mỡ máu

Để hiểu vì sao quả nhàu có thể hỗ trợ điều chỉnh chỉ số mỡ máu, các nhà khoa học đã phân tích hoạt chất sinh học và chu trình sinh tổng hợp lipid. Trong gan, men HMG-CoA reductase giữ vai trò then chốt trong việc tổng hợp cholesterol nội sinh [3]. Nghiên cứu chỉ ra chiết xuất từ quả nhàu có khả năng ức chế enzym này, từ đó hạn chế quá trình sản sinh cholesterol tự nhiên của cơ thể [3]. Cơ chế tác động này có điểm tương đồng với nguyên lý hoạt động của nhóm thuốc hạ mỡ máu statin, dù mức độ ức chế chưa toàn diện bằng [3].

Bên cạnh đó, các hợp chất tự nhiên trong quả nhàu mang lại nhiều lợi ích cho quá trình chuyển hóa chất béo. Nhàu rất giàu các hợp chất flavone vốn có công dụng ức chế sinh tổng hợp lipid [3]. Nước ép nhàu cũng chứa nhóm glycoside iridoid, một nhóm chất có liên quan trực tiếp đến khả năng giảm rối loạn mỡ máu và giảm các dấu hiệu viêm nhiễm hệ thống [2].

Quá trình tổn thương mạch máu thường bắt nguồn từ hiện tượng oxy hóa LDL, dẫn đến hình thành các mảng xơ vữa. Chiết xuất quả nhàu hòa tan cùng các hợp chất lignan như 3,3'-bisdemethypinoresinol, americanol A, morindolin và isoprincepin đã được chứng minh có đặc tính chống oxy hóa vượt trội, giúp ngăn cản quá trình oxy hóa LDL do ion đồng xúc tác [4]. Nhờ giàu nhóm hydroxyl phenolic, các chất này hỗ trợ bảo vệ mạch máu khỏi nguy cơ xơ vữa liên quan đến mỡ máu cao [4].

Bằng chứng nghiên cứu trên người: Thử nghiệm lâm sàng ở người hút thuốc lá

Nghiên cứu lâm sàng thực hiện năm 2012 đã tìm hiểu cụ thể tác động của nước ép nhàu trên đối tượng người lớn có thói quen hút thuốc lá nặng [2]. Khói thuốc lá giải phóng nhiều gốc tự do, gây tổn thương oxy hóa và dẫn đến rối loạn mỡ máu kèm viêm hệ thống [2]. Thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược này được tiến hành trên 132 người trưởng thành nghiện thuốc lá nặng trong thời gian 1 tháng [2].

Những người tham gia được phân vào nhóm uống nước ép quả nhàu mỗi ngày với liều lượng từ 29,5 mL đến 188 mL, hoặc nhóm dùng nước trái cây giả dược hoàn toàn không chứa iridoid glycoside [2]. Kết quả sau 1 tháng cho thấy, nhóm uống nước ép nhàu ghi nhận sự suy giảm đáng kể mức cholesterol toàn phần, triglyceride và protein phản ứng C độ nhạy cao (hs-CRP) [2].

Chỉ số cholesterol xấu LDL và nồng độ homocysteine cũng giảm xuống, song song với việc cải thiện và gia tăng chỉ số cholesterol tốt HDL trong máu [2]. Ngược lại, nhóm đối chứng dùng giả dược không ghi nhận bất kỳ sự thay đổi đáng kể nào đối với lipid máu hay dấu ấn viêm hs-CRP [2]. Nghiên cứu này chứng minh nước ép nhàu có khả năng giảm nhẹ tình trạng rối loạn mỡ máu do tác nhân oxy hóa gây ra ở người [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ tập trung vào nhóm đối tượng hút thuốc lá nặng trong 30 ngày, cần thêm các nghiên cứu dài hạn hơn trên những nhóm bệnh nhân khác [2].

Các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật

Trước khi tiến hành thử nghiệm trên người, nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã phân tích chi tiết tác động của quả nhàu trên các mô hình động vật bị rối loạn chuyển hóa chất béo. Một nghiên cứu công bố năm 2016 được thiết kế trên chuột cống trắng Wistar albino để đánh giá tác dụng của nước ép quả nhàu đối với tình trạng rối loạn lipid máu do chế độ ăn nhiều chất béo [1]. Tình trạng tăng mỡ máu được tạo ra bằng khẩu phần giàu cholesterol trong 45 ngày trên các nhóm chuột (mỗi nhóm gồm 8 con) [1].

Sau đó, nước ép quả nhàu được cho chuột uống ở hai mức liều 50 mg/kg/ngày và 100 mg/kg/ngày trong 30 ngày, đối chiếu trực tiếp với nhóm dùng thuốc chuẩn atorvastatin liều 10 mg/kg/ngày [1]. Kết quả cho thấy nhóm chuột uống nước ép nhàu ở cả hai mức liều đều giảm đáng kể nồng độ cholesterol toàn phần, triglyceride và VLDL-C so với nhóm bệnh lý không điều trị [1]. Dù vậy, mức giảm cholesterol toàn phần (102,75 ± 9,79 mg/dL) và LDL-C (47,87 ± 7,47 mg/dL) ở liều nhàu 50 mg/kg vẫn chưa tạo ra được sự khác biệt có ý nghĩa thống kê khi đặt cạnh hiệu lực điều trị của atorvastatin [1].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2010 đã phân tích sâu hơn tác dụng chống rối loạn mỡ máu của các bộ phận khác nhau từ cây nhàu trên mô hình chuột dùng chất kích thích tyloxapol và chuột ăn khẩu phần giàu cholesterol kết hợp acid cholic [3]. Kết quả cho thấy các chất chiết xuất từ cây nhàu làm giảm đáng kể mức trung bình của cholesterol toàn phần và LDL-C, đồng thời làm tăng HDL-C và hạ thấp chỉ số sinh xơ vữa (atherogenic index) [3].

Đến năm 2017, các phân tích tổng hợp tiếp tục khẳng định chiết xuất ethanol từ quả nhàu (MFE) giúp ngăn chặn sự gia tăng của cholesterol toàn phần, LDL-C, tỷ lệ cholesterol toàn phần/HDL và chỉ số xơ vữa trên chuột ăn khẩu phần nhiều chất béo [4]. Ngoài phần thịt quả, nghiên cứu năm 2011 cũng chỉ ra dầu hạt nhàu có khả năng làm giảm nồng độ cholesterol toàn phần và triglyceride ở chuột bình thường lẫn chuột bị gây tăng mỡ máu, trong đó hiệu quả hạ lipid thể hiện rõ nét hơn ở nhóm chuột có bệnh lý mỡ máu cao [5].

Điểm mạnh và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn một cách khách quan, các nghiên cứu hiện tại mang lại những góc nhìn khoa học đáng khích lệ về tiềm năng chuyển hóa chất béo của quả nhàu. Điểm mạnh là cơ chế tác động đã được làm sáng tỏ tương đối rõ ràng qua các mô hình thực nghiệm, từ việc ức chế men tổng hợp cholesterol nội sinh HMG-CoA, cung cấp hợp chất chống oxy hóa lignan để ngừa biến tính LDL, cho đến sự tham gia của iridoid và flavone [2], [3], [4].

Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học về quả nhàu vẫn còn một số giới hạn lớn mà người bệnh cần nắm rõ. Phần lớn các dữ liệu thực nghiệm đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm như chuột [1], [3], [4], [5]. Số lượng thử nghiệm lâm sàng trên người còn rất khiêm tốn; nghiên cứu năm 2012 mới chỉ khảo sát trên 132 người hút thuốc lá trong thời gian ngắn là 1 tháng với liều nước ép dao động từ 29,5 mL đến 188 mL mỗi ngày [2]. Vì thế, chưa có đủ dữ liệu quy mô lớn để khẳng định quả nhàu có thể thay thế thuốc tân dược trong điều trị bệnh mỡ máu mạn tính ở cộng đồng phổ quát.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng quả nhàu hạ mỡ máu

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem quả nhàu như một "thần dược" có thể thổi bay mỡ máu chỉ sau vài tuần sử dụng. Một số người thậm chí tự ý bỏ đơn thuốc statin do bác sĩ kê đơn để chuyển hoàn toàn sang uống nước cốt quả nhàu ngâm. Bằng chứng khoa học năm 2016 đã chỉ ra rằng, dù nước ép nhàu có tác dụng hạ mỡ máu, hiệu quả kiểm soát cholesterol toàn phần và LDL-C ở mức liều thử nghiệm vẫn chưa tương đương với thuốc chuẩn atorvastatin [1]. Việc tự ý dừng thuốc có thể dẫn đến biến cố tim mạch khó lường.

Quan niệm sai lầm thứ hai là ngâm quả nhàu với thật nhiều rượu trắng để uống trị bệnh mỡ máu. Rượu bia là một trong những nguyên nhân khiến gan tăng tổng hợp triglyceride và làm nặng thêm tình trạng rối loạn chuyển hóa chất béo. Uống rượu ngâm nhàu để chữa mỡ máu không chỉ làm mất đi lợi ích của thảo dược mà còn gây hại cho gan và tim mạch. Ngoài ra, việc lạm dụng nước ép nhàu với liều lượng quá mức cũng không mang lại tác dụng vượt trội mà còn tiềm ẩn nguy cơ quá tải đường tiêu hóa.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng quả nhàu?

Quả nhàu nhìn chung an toàn khi dùng ở dạng thực phẩm với lượng vừa phải, nhưng không phải đối tượng nào cũng phù hợp để sử dụng. Những người sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Người có bệnh lý suy giảm chức năng gan, thận: Quả nhàu và các sản phẩm cô đặc từ nhàu chứa hàm lượng khoáng chất cùng nhiều hợp chất hữu cơ cần chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận.
  • Người đang dùng thuốc điều trị mỡ máu hoặc thuốc tim mạch: Chiết xuất nhàu có cơ chế can thiệp vào men HMG-CoA và ảnh hưởng huyết áp [1], [3]. Tự ý kết hợp liều cao có thể gây tương tác hoặc làm thay đổi hiệu quả của thuốc tây.
  • Phụ nữ mang thai và người có cơ địa nhạy cảm về tiêu hóa: Nước ép nhàu tươi lên men có vị chua, nồng, dễ gây kích ứng niêm mạc dạ dày hoặc kích thích co bóp tiêu hóa nếu dùng không đúng cách.

Khi có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị rối loạn lipid máu, người bệnh bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bổ sung thêm các chế phẩm từ quả nhàu vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày.

Hướng dẫn áp dụng quả nhàu vào đời sống an toàn

Nếu muốn sử dụng quả nhàu như một giải pháp hỗ trợ sức khỏe và hỗ trợ kiểm soát mỡ máu bên cạnh lối sống lành mạnh, bạn có thể tham khảo các hướng dẫn sau:

  • Dạng dùng phù hợp: Ưu tiên dùng nước ép quả nhàu nguyên chất đã qua quy trình sản xuất an toàn, nước đun từ quả nhàu thái lát phơi khô hoặc dùng quả nhàu tươi nấu canh. Hạn chế tối đa dùng rượu ngâm nhàu.
  • Liều lượng tham khảo: Dựa trên nghiên cứu lâm sàng năm 2012, mức tiêu thụ nước ép nhàu được ghi nhận có hiệu quả và dung nạp tốt nằm trong khoảng 29,5 mL đến 188 mL mỗi ngày [2]. Người mới bắt đầu nên dùng từ lượng nhỏ khoảng 30 mL mỗi ngày rồi theo dõi phản ứng của cơ thể.
  • Thời điểm dùng: Nên uống nước ép nhàu sau bữa ăn khoảng 30 phút để tránh gây xót ruột, đặc biệt đối với những người có tiền sử đau dạ dày.
  • Kết hợp toàn diện: Việc bổ sung nước nhàu chỉ đạt hiệu quả tối ưu khi người bệnh kết hợp chế độ ăn giảm mỡ động vật, hạn chế đường ngọt, bỏ thuốc lá và duy trì tập thể dục đều đặn tối thiểu 30 phút mỗi ngày.

Quả nhàu là một nguồn dược thảo nhiệt đới giàu tiềm năng với nhiều hoạt chất tự nhiên giúp chống oxy hóa và hỗ trợ cải thiện chỉ số mỡ máu LDL hay triglyceride [1], [2]. Tuy nhiên, loại thảo mộc này chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thể chữa khỏi dứt điểm rối loạn lipid máu hay thay thế chỉ định y khoa. Người bệnh cần giữ lối sống điều độ, tuân thủ phác đồ của bác sĩ và xem quả nhàu như một phần bổ trợ lành mạnh trong thực đơn hàng ngày.