Nỗi lo mẩn ngứa khi chạm vào cây rừng và bời lời
Cây bời lời đỏ từ lâu đã quen thuộc trong đời sống người dân vùng trung du và miền núi, thường được dùng để lấy gỗ, làm bột nhang hoặc ứng dụng trong các bài thuốc dân gian. Tuy nhiên, không ít người sau khi đi rừng, chặt cành, thu hoạch hoặc bóc vỏ cây bời lời đã gặp phải tình trạng da nổi mẩn đỏ, ngứa ngáy dữ dội, thậm chí phù nề và bong tróc. Hiện tượng này khiến nhiều người băn khoăn liệu nhựa bời lời có độc tính hay không và người có cơ địa dị ứng cần phòng ngừa thế nào.
Thực tế, phản ứng khó chịu trên da sau khi tiếp xúc với thực vật tự nhiên thường là biểu hiện của viêm da tiếp xúc dị ứng. Hiện tượng này xuất phát từ các hợp chất thứ cấp có trong nhựa và tinh dầu của thực vật, đặc biệt là nhóm chất terpene và sesquiterpene. Đối với những người có cơ địa mẫn cảm, việc vô tình chạm phải nhựa cây hoặc hít phải các phân tử phát tán trong không khí có thể kích hoạt hệ miễn dịch phản ứng quá mức.
Thủ phạm gây kích ứng: Terpene và sesquiterpene hoạt động ra sao?
Trong giới thực vật, các hợp chất hữu cơ nhóm terpene và sesquiterpene lactone đóng vai trò bảo vệ cây chống lại sâu bệnh và nấm mốc. Tuy nhiên, đối với làn da người, sesquiterpene lactone là một nhóm hóa chất lớn và đa dạng có trong nhiều họ thực vật có khả năng gây viêm da tiếp xúc dị ứng rất điển hình [1]. Hợp chất này được biết đến rộng rãi là nguyên nhân gây viêm da tiếp xúc ở người khi làm việc với cây cỏ [2].
Về mặt sinh học, các hợp chất này có trọng lượng phân tử nhỏ, hoạt động như những bán kháng nguyên (hapten). Khi nhựa cây dính vào da, chúng xâm nhập qua lớp sừng và liên kết cộng hóa trị với các protein tự nhiên của da [3]. Hệ miễn dịch sẽ nhận diện phức hợp protein này là dị nguyên lạ, từ đó kích hoạt phản ứng quá mẫn qua trung gian tế bào T. Hậu quả là da xuất hiện hồng ban, mụn nước li ti, sưng nề và ngứa rát kéo dài.
Đặc biệt, sự nhạy cảm với các hợp chất này không chỉ giới hạn qua đường bôi ngoài da mà còn có thể xảy ra qua đường phát tán trong không khí [4]. Khi nhựa cây khô lại hoặc các giọt bắn li ti lơ lửng trong gió tiếp xúc với vùng da hở, chúng gây ra viêm da tiếp xúc dạng phát tán trong không khí với biểu hiện chàm bùng phát vào mùa hè ở những vùng tiếp xúc nhiều với ánh sáng [5].
Bằng chứng khoa học về nguy cơ dị ứng thực vật chứa sesquiterpene
Nhiều công trình nghiên cứu da liễu quốc tế đã ghi nhận cơ chế và mức độ dị ứng phức tạp của các hợp chất terpene và sesquiterpene lactone từ thực vật:
Nghiên cứu công bố năm 1985 mô tả hai trường hợp người bán hoa bị viêm da tiếp xúc dị ứng do thực vật họ Cúc [6]. Khi thực hiện thử nghiệm áp da (patch test), cả hai bệnh nhân đều có phản ứng dị ứng với loài Liatris spicata, một loài hoa có nguồn gốc từ Mỹ du nhập vào Đức [6]. Chi Liatris có khoảng 30 loài và chứa nhiều sesquiterpene lactone, các hợp chất này có khả năng phản ứng chéo với các hợp chất sesquiterpene lactone từ những loài thực vật bản địa tại châu Âu [6]. Điều này cho thấy nguy cơ dị ứng chéo giữa các loài thực vật có họ hàng hoặc chứa các thành phần sesquiterpene tương đồng là rất phổ biến.
Năm 1991, một nghiên cứu ghi nhận 9 trường hợp nhạy cảm tiếp xúc với loài cây Dittrichia viscosa, chủ yếu biểu hiện theo dạng dị ứng phát tán qua không khí [7]. Tất cả 9 bệnh nhân đều phản ứng mạnh với lá tươi của cây và chiết xuất ether ở nồng độ 1% và 0,5%, một số người phản ứng ngay cả ở nồng độ thấp 0,1% [7]. Đáng chú ý, các phản ứng dương tính cũng xuất hiện khi kiểm tra với Laurus nobilis (cây nguyệt quế thuộc họ Lauraceae - cùng họ với bời lời), rêu Frullania dilatata và hợp chất helenin, khẳng định chẩn đoán viêm da tiếp xúc dị ứng do sesquiterpene lactone gây ra [7].
Nghiên cứu năm 2007 chỉ ra rằng sesquiterpene lactone là nguyên nhân quan trọng gây viêm da tiếp xúc thực vật, nhưng tỷ lệ nhạy cảm ở quần thể dân cư châu Á lại thấp hơn so với châu Âu [4]. Sự mẫn cảm có thể bắt nguồn từ việc sử dụng các bài thuốc thảo dược bôi ngoài, sản phẩm mỹ phẩm, hoặc qua các ngành nghề như làm vườn và bán hoa [4]. Các nhà nghiên cứu đặt giả thuyết rằng tỷ lệ nhạy cảm thấp hơn ở châu Á có thể chịu ảnh hưởng từ thói quen uống trà hoa cúc thường xuyên [4].
Năm 2025, một báo cáo ca bệnh ghi nhận việc điều trị thành công một bệnh nhân trưởng thành bị viêm da tiếp xúc dị ứng qua không khí do sesquiterpene lactone bằng thuốc ức chế Janus kinase 1 upadacitinib [5]. Bệnh nhân này trước đó không đáp ứng với các biện pháp tránh dị nguyên hoặc dùng corticosteroid bôi ngoài da, nhưng đã đạt mức độ lui bệnh gần như hoàn toàn sau đợt điều trị kéo dài 6 tuần với upadacitinib [5].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu từ năm 1985 và 1990 trên mô hình động vật nhạy cảm với parthenin và helenin đã thử nghiệm dùng axit amin L-cysteine để điều trị viêm da tiếp xúc dị ứng [2], [3]. Ở chuột lang mẫn cảm với helenin, việc điều trị bằng cysteine giúp giảm thời gian phục hồi của da khoảng 50% [3]. Cysteine phát huy tác dụng nhờ việc phản ứng trực tiếp với helenin tự do và cạnh tranh thế chỗ protein của da trong phức hợp protein-dị nguyên [3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh đây mới là hướng mở trên thực nghiệm động vật và cho đến nay việc kiểm soát triệt để bệnh này ở người vẫn còn gặp nhiều khó khăn [2], [3].
Phản ứng chéo và độ nhạy cảm với ánh sáng
Một đặc tính quan trọng của viêm da tiếp xúc do các hợp chất nhóm sesquiterpene là mối liên hệ chặt chẽ với ánh sáng mặt trời. Các tổng quan khoa học ghi nhận mối liên quan mật thiết giữa dị ứng sesquiterpene lactone với sự nhạy cảm ánh sáng UV [1]. Những tổn thương da dạng chàm thường tái phát vào mùa hè và tập trung chủ yếu ở các vùng da tiếp xúc nhiều với ánh sáng như mặt, cổ, mu bàn tay [5].
Hiện tượng này dễ khiến người bệnh chẩn đoán nhầm thành viêm da ánh sáng đơn thuần hoặc dị ứng thời tiết. Tuy nhiên, bản chất là các phân tử dị nguyên khi tiếp xúc với tia cực tím có thể bị biến đổi hoặc gia tăng độc tính quang học, kích thích tế bào miễn dịch phản ứng dữ dội hơn [1].
Ngoài ra, không phải mọi phản ứng da do cây cỏ đều xuất phát từ cùng một nhóm chất. Nghiên cứu năm 1988 trên một dược sĩ bị viêm da tiếp xúc khi làm việc với cây Arnica sachalinensis cho thấy thử nghiệm áp da với sesquiterpene lactone hoàn toàn âm tính [8]. Thủ phạm thực sự được xác định là 10-acetoxy-8,9-epoxy-thymol-isobutyrate, một este dạng epoxythymol [8]. Phản ứng chéo giữa nhóm sesquiterpene lactone và nhóm epoxythymol-diester không được tìm thấy và cũng không được kỳ vọng xảy ra [8]. Điều này nhấn mạnh sự đa dạng và phức tạp của các chất kích ứng trong giới thực vật.
Những hiểu lầm thường gặp khi bị ngứa do nhựa cây
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên lành tính, không thể gây hại cho da. Thực chất, nhựa cây là nơi tích tụ nhiều hóa chất phòng vệ tự nhiên của thực vật, trong đó có vô số hợp chất terpene dễ gây mẫn cảm [3], [1]. Việc dùng cồn đậm đặc, dầu gió hoặc các loại lá rừng giã nát đắp lên vùng da tổn thương để "hút độc" là sai lầm nguy hiểm, dễ gây bỏng rát và bội nhiễm.
Một ngộ nhận khác là chỉ khi chạm trực tiếp vào cây mới bị phát ban. Nghiên cứu đã chứng minh các dị nguyên sesquiterpene có thể phát tán qua không khí và gây viêm da ở những vùng da hở mà không cần tiếp xúc vật lý trực tiếp với thân cây [5], [4], [7].
Nhiều người cũng tự ý mua thuốc mỡ chứa corticoid nồng độ cao bôi kéo dài khi thấy ngứa. Trong một số trường hợp viêm da tiếp xúc dị ứng nặng do sesquiterpene, việc dùng corticosteroid bôi tại chỗ có thể không mang lại hiệu quả đáp ứng mong muốn [5]. Việc lạm dụng kéo dài còn dẫn đến nguy cơ teo da, giãn mao mạch và suy giảm hàng rào bảo vệ tự nhiên.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng
Không phải ai chạm vào nhựa cây cũng bị nổi mẩn, nhưng các nhóm sau đây có nguy cơ rất cao gặp phản ứng nghiêm trọng:
Người có cơ địa viêm da cơ địa, chàm, vảy nến hoặc tiền sử dị ứng thời tiết: Lớp hàng rào biểu bì ở nhóm này vốn đã suy yếu, tạo điều kiện thuận lợi cho các hợp chất terpene kích thước nhỏ thẩm thấu sâu vào da.
Người từng có tiền sử dị ứng với các loài thực vật họ Cúc hoặc thảo dược: Do hiện tượng phản ứng chéo giữa các hợp chất sesquiterpene lactone ở các họ thực vật khác nhau, những người mẫn cảm với hoa cúc, nguyệt quế hay thảo dược bôi ngoài rất dễ bị bùng phát viêm da khi tiếp xúc với loài cây mới chứa thành phần tương tự [6], [4], [7].
Người làm nghề thường xuyên tiếp xúc với thực vật: Nông dân, công nhân lâm nghiệp, thợ bóc vỏ bời lời, người làm vườn hoặc người bán hoa là nhóm đối tượng có tần suất phơi nhiễm cao qua da và đường không khí [6], [4].
Lời khuyên thực tế để bảo vệ da khi tiếp xúc với bời lời
Để phòng ngừa nguy cơ viêm da tiếp xúc khi phải làm việc hoặc tiếp xúc với cây bời lời, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc bảo hộ và xử trí khoa học sau:
Trang bị bảo hộ lao động đầy đủ: Khi tỉa cành, thu hoạch hoặc bóc vỏ cây, luôn đeo găng tay cao su hoặc găng tay bảo hộ dày, không thấm nước. Mặc áo dài tay, quần dài, mang ủng và đeo khẩu trang kín để giảm thiểu tiếp xúc trực tiếp qua da cũng như hạn chế các hạt nhựa phát tán trong không khí bám vào mặt và cổ [5], [4].
Vệ sinh da đúng cách ngay sau khi tiếp xúc: Nếu không may dính nhựa cây bời lời lên da, hãy nhanh chóng rửa sạch vùng da đó dưới vòi nước chảy nhẹ cùng xà phòng dịu nhẹ để loại bỏ bớt các hợp chất nhựa bám dính. Tránh chà xát mạnh bằng bàn chải hoặc khăn cứng vì sẽ làm trầy xước biểu bì, tạo điều kiện cho dị nguyên xâm nhập sâu hơn.
Hạn chế phơi nắng sau khi dính nhựa cây: Do các hợp chất sesquiterpene có liên quan mật thiết đến sự nhạy cảm với ánh sáng UV, bạn cần che chắn kỹ và hạn chế ra nắng gắt ngay sau khi nghi ngờ tiếp xúc với nhựa cây để tránh nguy cơ kích hoạt đợt viêm da nặng [5], [1].
Xử trí khi có dấu hiệu dị ứng: Nếu da bắt đầu nổi mẩn đỏ, ngứa ngáy hoặc nổi mụn nước, hãy ngưng ngay việc tiếp xúc. Có thể chườm mát bằng gạc ướt sạch để giảm cảm giác châm chích. Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc đắp không rõ nguồn gốc.
Nếu tình trạng phát ban lan rộng, rỉ dịch hoặc không thuyên giảm sau 24-48 giờ, người bệnh cần đến chuyên khoa da liễu để được thăm khám và chỉ định phác đồ điều trị phù hợp, tránh để biến chứng nhiễm trùng hoặc chuyển thành chàm mạn tính.
Tự nhiên luôn mang lại nhiều nguồn dược liệu và vật liệu quý giá, song các hóa chất tự nhiên như terpene trong nhựa cây bời lời vẫn tiềm ẩn rủi ro cho làn da nhạy cảm. Chủ động trang bị đồ bảo hộ và hiểu rõ cơ địa của bản thân là giải pháp hữu hiệu nhất giúp bạn an toàn khi lao động và chăm sóc sức khỏe.