Hạt điều giòn bùi vốn là món ăn vặt quen thuộc trên bàn trà hay trong thực đơn ăn kiêng của nhiều gia đình Việt. Tuy nhiên, với những người thường xuyên bị ợ hơi, nóng rát thượng vị hay đau âm ỉ vùng bụng, việc nhâm nhi vài hạt điều đôi khi lại đi kèm nỗi lo đầy bụng, khó tiêu.
Người đau dạ dày vẫn có thể ăn hạt điều, nhưng cần ăn đúng cách, kiểm soát lượng vừa phải và chú ý cách kết hợp thực phẩm. Tác động thực sự của hạt điều lên dạ dày phụ thuộc rất lớn vào quá trình tiêu hóa chất béo, chất đạm, chất xơ cũng như bộ phận cụ thể của cây điều được sử dụng.
Bản chất chất béo, chất đạm và chất xơ khi vào dạ dày
Dạ dày là cơ quan tiếp nhận và nghiền nhỏ thức ăn trước khi đẩy xuống ruột non. Khi ăn các loại hạt giàu chất béo (lipid), chất đạm (protein) và chất xơ cứng như hạt điều, dạ dày phải làm việc vất vả hơn để co bóp và tiết dịch tiêu hóa.
Ở người có niêm mạc dạ dày đang bị tổn thương hoặc viêm loét, kích thước hạt thức ăn sau khi nhai và khả năng phân giải chất béo, chất đạm quyết định trực tiếp cảm giác êm bụng hay đầy trướng. Nếu hạt thức ăn còn to và chất béo khó phân giải, thức ăn lưu lại dạ dày lâu hơn, dễ gây cảm giác nặng bụng.
Một yếu tố thú vị khác là pepsin – loại enzyme tiêu hóa đạm chính trong dịch vị dạ dày. Khi protein từ hạt điều gặp enzyme pepsin trong dạ dày, cấu trúc của chúng bị cắt nhỏ, vừa giúp cơ thể hấp thu vừa làm thay đổi tính chất ban đầu của protein hạt điều [1].
Bên cạnh đó, tỷ lệ người trưởng thành gặp các tổn thương niêm mạc dạ dày hiện nay đang gia tăng, nguyên nhân chủ yếu đến từ việc sử dụng kéo dài nhóm thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) [2]. Điều này khiến nhiều người bệnh càng phải cẩn trọng hơn khi lựa chọn thực phẩm hàng ngày.
Nghiên cứu nói gì về khả năng tiêu hóa hạt điều và bảo vệ dạ dày?
Các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thí nghiệm để tìm hiểu cách cơ thể tiêu hóa chất béo, chất đạm trong hạt điều cũng như tác động của cây điều lên niêm mạc dạ dày.
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá sự thay đổi về khả năng tiêu hóa và hoạt tính chống oxy hóa của chất đạm (protein) và chất béo (lipid) khi trộn chung hạt óc chó, hạt điều và hạt dẻ cười, sử dụng cả mô hình trong ống nghiệm (in vitro) và trên cơ thể sống (in vivo) [3]. Trong mô hình ống nghiệm, việc kết hợp các loại hạt giúp làm giảm đáng kể kích thước hạt thức ăn sau tiêu hóa, đồng thời điều chỉnh mức độ thủy phân protein và chất béo triacylglycerol so với khi chỉ ăn từng loại hạt riêng lẻ [3]. Nhờ quá trình đồng tiêu hóa này, khả năng tiếp cận sinh học (mức độ dưỡng chất sẵn sàng để cơ thể hấp thu) của các axit amin và axit béo tăng từ 1,12 đến 1,87 lần; hoạt tính chống oxy hóa cũng tăng từ 1,62 đến 3,81 lần [3].
Khi thử nghiệm trên cơ thể sống, chế độ ăn kết hợp hạt điều cùng hạt óc chó và hạt dẻ cười làm tăng nồng độ axit amin trong ruột non thêm từ 27,69% đến 158,26%, và tăng nồng độ axit béo thêm từ 18,13% đến 152,09% so với ăn hạt đơn lẻ [3]. Đồng thời, chế độ ăn hỗn hợp này còn nâng cao nồng độ các enzyme chống oxy hóa trong gan và huyết thanh mà hoàn toàn không gây tăng cân [3]. Dù mang lại kết quả tích cực, nghiên cứu này thực hiện trên mô hình thực nghiệm nên mức độ đáp ứng cụ thể ở từng người bệnh đau dạ dày ngoài đời thực vẫn cần theo dõi thêm.
Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 lại đi sâu vào tác dụng bảo vệ dạ dày từ chính cây điều (tên khoa học Anacardium occidentale L.) [2]. Trong y học cổ truyền ở nhiều quốc gia nhiệt đới, vỏ cây, lá và quả giả (tức phần trái điều hay quả đào lộn hột) thường được dùng để hỗ trợ nhiều bệnh lý, bao gồm cả loét dạ dày [2]. Nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm chiết xuất nước giàu carotenoid và axit anacardic lấy từ bã quả điều (CAE) trên mô hình chuột đực Wistar bị gây tổn thương dạ dày bằng thuốc acetylsalicylic acid (ASA - một thuốc nhóm NSAID) lặp lại nhiều liều [2].
Thí nghiệm chia chuột làm 5 nhóm, mỗi nhóm 8 con [2]. Trong 14 ngày, một nhóm uống nước sạch, 4 nhóm còn lại uống dung dịch ASA liều 200 mg/kg mỗi ngày để gây tổn thương dạ dày [2]. Từ ngày thứ 8 đến ngày thứ 14, các nhóm chuột bệnh được cho uống chiết xuất bã quả điều ở các mức liều 50, 100 và 500 mg/kg [2]. Kết quả vào ngày thứ 14 cho thấy, ở liều hiệu quả nhất là 100 mg/kg, chiết xuất bã quả điều giúp cải thiện nhẹ hình thái đại thể của niêm mạc dạ dày [2]. Phân tích sinh hóa mô dạ dày ghi nhận mức giảm có ý nghĩa thống kê các chất chỉ điểm gây viêm gồm IL-1beta, CXCL2/MIP-2 và hoạt tính enzyme myeloperoxidase (MPO), đồng thời làm tăng một phần chất chống oxy hóa glutathione (GSH) và chất kháng viêm IL-10 [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên chuột và dùng chiết xuất từ bã quả điều chứ không phải nhân hạt điều rang mà chúng ta hay ăn [2].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2013 trên mô hình chuột bị dị ứng hạt điều đã xem xét vai trò của enzyme dạ dày đối với protein hạt điều [1]. Khi protein hạt điều được xử lý trước bằng enzyme pepsin (enzyme tiêu hóa của dạ dày), chúng tạo ra phản ứng dị ứng yếu hơn so với protein hạt điều tự nhiên nhưng vẫn giữ được khả năng kích thích miễn dịch [1]. Điều này cho thấy quá trình tiêu hóa bằng pepsin tại dạ dày đóng vai trò quan trọng trong việc làm giảm tính kích ứng của đạm hạt điều [1].
Lợi ích thực sự và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Từ các dữ liệu trên, có thể thấy chất béo và chất đạm trong hạt điều khi được tiêu hóa đúng cách sẽ cung cấp nguồn axit béo, axit amin dồi dào cùng khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ cho đường tiêu hóa [3]. Các enzyme chống oxy hóa tăng lên trong cơ thể cũng là yếu tố hỗ trợ tích cực cho sức khỏe tổng thể [3].
Tuy nhiên, người đọc cần phân biệt rõ giới hạn của bằng chứng khoa học hiện có. Tác dụng giảm viêm niêm mạc dạ dày, giảm các chất gây viêm (như IL-1beta, MPO) được chứng minh là từ chiết xuất giàu carotenoid và axit anacardic của phần bã quả điều (phần thịt quả mọng nước), không phải từ phần nhân hạt điều giàu chất béo và chất xơ [2].
Do đó, nhân hạt điều là thực phẩm cung cấp dinh dưỡng tốt khi ăn kèm các hạt khác [3], chứ không phải là vị thuốc chữa đau dạ dày. Việc kỳ vọng ăn nhân hạt điều rang muối để làm lành vết loét dạ dày là không có cơ sở khoa học.
Những hiểu lầm thường gặp khi ăn hạt điều
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng công dụng dân gian của lá điều, vỏ cây điều hay quả điều với nhân hạt điều. Trong truyền thống, người ta dùng vỏ, lá và quả giả của cây điều để hỗ trợ bệnh loét dạ dày [2], nhưng khi sử dụng thực phẩm hàng ngày, chúng ta lại ăn phần hạt.
Hiểu lầm thứ hai là chỉ ăn độc nhất một loại hạt điều với số lượng lớn trong một lần vì nghĩ rằng hạt điều lành tính hơn các hạt khác. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc ăn một loại hạt đơn lẻ khiến kích thước hạt tiêu hóa lớn hơn, khả năng giải phóng và hấp thu axit béo, axit amin kém hơn nhiều so với việc ăn trộn nhiều loại hạt [3].
Hiểu lầm thứ ba là sợ chất béo trong hạt điều sẽ làm tăng cân và hại dạ dày nên kiêng tuyệt đối. Thực tế, khi ăn hạt điều kết hợp cùng hạt óc chó và hạt dẻ cười, khả năng tiêu hóa chất béo tại ruột non tăng lên rõ rệt và tăng cường chống oxy hóa mà không hề gây tăng cân trên mô hình thử nghiệm [3].
Ai nên thận trọng khi ăn hạt điều?
Trước hết, những người có tiền sử dị ứng với các loại hạt cần đặc biệt cẩn trọng. Dị ứng thực phẩm ảnh hưởng đến khoảng 6% đến 8% trẻ em và 4% người lớn tại Mỹ cũng như các xã hội phương Tây [1]. Phản ứng dị ứng với hạt điều qua trung gian kháng thể IgE có thể đi từ các triệu chứng nhẹ ngoài da cho đến sốc phản vệ đe dọa tính mạng, góp phần vào khoảng 200.000 ca cấp cứu mỗi năm do dị ứng thực phẩm [1].
Những người bị suy giảm chức năng tiết dịch vị dạ dày (thiếu hụt enzyme pepsin) hoặc đang dùng thuốc ức chế tiết axit mạnh cũng nên lưu ý. Vì enzyme pepsin giúp phân giải protein hạt điều thành dạng ít gây phản ứng hơn [1], việc tiêu hóa kém tại dạ dày có thể làm tăng gánh nặng cho đường ruột.
Người đang trong đợt đau dạ dày cấp tính, buồn nôn, hoặc người có vết loét dạ dày đang tiến triển do dùng thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) [2] chỉ nên ăn lượng rất nhỏ để thăm dò phản ứng của cơ thể. Nếu bạn có bệnh nền phức tạp hoặc đang dùng thuốc điều trị dạ dày theo đơn, hãy hỏi ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ ăn.
Cách ăn hạt điều êm bụng cho người đau dạ dày
Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của hạt điều mà không gây áp lực lên niêm mạc dạ dày, cách chế biến và kết hợp đóng vai trò quyết định. Thay vì ăn riêng hạt điều, bạn nên trộn hạt điều cùng hạt óc chó và hạt dẻ cười [3]. Sự kết hợp này giúp giảm kích thước hạt thức ăn trong quá trình tiêu hóa, giúp ruột non hấp thu axit béo và axit amin hiệu quả hơn hẳn [3].
Về cách ăn, người đau dạ dày cần nhai thật kỹ hoặc chọn dùng dạng sữa hạt, bơ hạt nhuyễn mịn. Việc nghiền nhỏ cơ học ngay từ khoang miệng sẽ tiếp sức cho dạ dày, giảm thời gian lưu trữ chất béo và chất xơ thô tại ổ bụng.
Về thời điểm, không nên ăn hạt điều khi bụng đang quá đói hoặc ngay trước khi đi ngủ. Nên dùng một lượng nhỏ làm bữa phụ giữa buổi, ưu tiên hạt điều hấp hoặc rang mộc tự nhiên, hạn chế các loại tẩm ướp nhiều muối, ớt hay bơ đường công nghiệp dễ gây kích ứng niêm mạc dạ dày.
Tóm lại, người đau dạ dày không cần kiêng tuyệt đối hạt điều nếu biết ăn lượng nhỏ, nhai kỹ và ưu tiên trộn chung với hạt óc chó, hạt dẻ cười để hỗ trợ tiêu hóa chất béo, chất đạm tốt hơn [3]. Hãy lắng nghe phản ứng của cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để xây dựng thực đơn an toàn, phù hợp nhất với tình trạng sức khỏe của mình.