Người lớn tuổi ăn cá ngừ đều đặn có giảm nguy cơ sa sút trí tuệ?

Khi bước vào độ tuổi xế chiều, nhiều người cao tuổi và gia đình thường lo lắng về tình trạng suy giảm trí nhớ, hay quên trước quên sau. Trong các loại thực phẩm thường ngày, cá ngừ là nguồn thực phẩm giàu dưỡng chất quen thuộc, nhưng liệu việc ăn loại cá này đều đặn có thực sự giúp đẩy lùi nguy cơ sa sút trí tuệ hay không?

Nghiên cứu khoa học cho thấy thói quen ăn cá thường xuyên, cùng chế độ ăn giàu axit béo omega-3 và cân đối đạm, có liên quan chặt chẽ đến việc bảo tồn chức năng nhận thức ở người cao tuổi ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, các bằng chứng cũng chỉ ra rằng việc bổ sung dinh dưỡng từ cá chỉ mang tính hỗ trợ phòng ngừa từ sớm, chứ không thể dùng để đảo ngược hay chữa khỏi bệnh sa sút trí tuệ một khi bệnh đã tiến triển nặng ^[2].

Vì sao cá ngừ được quan tâm trong bảo vệ trí não?

Cá ngừ là loại hải sản nổi bật với hàm lượng axit béo không bão hòa n-3 (omega-3), đặc biệt là EPA (axit eicosapentaenoic) và DHA (axit docosahexaenoic) ^[2]. Đây là những thành phần quan trọng đối với cấu trúc tế bào thần kinh và thể tích chất xám trong não bộ ^[2].

Bên cạnh đó, cá ngừ cung cấp nguồn đạm chất lượng cao và các axit amin cần thiết cho cơ thể ^[3], ^[4]. Các nghiên cứu về dinh dưỡng chỉ ra rằng các chất béo chưa bão hòa đa như n-3 PUFA có thể đóng vai trò bảo vệ thần kinh lâu dài, hỗ trợ làm chậm sự thoái hóa nhận thức tự nhiên theo tuổi tác ^[1], ^[5].

Ngoài các axit béo, nhóm thực phẩm giàu protein như cá ngừ khi được tiêu thụ trong chế độ ăn cân bằng còn giúp duy trì các hoạt động chuyển hóa bình thường của hệ thần kinh ^[3], ^[4]. Việc kết hợp các vi chất và axit béo tốt từ cá giúp tạo nên lớp lá chắn hỗ trợ phòng ngừa sự suy thoái mạch máu và tế bào não ^[5].

Bằng chứng dịch tễ: Người ăn cá và chức năng nhận thức

Nhiều công trình dịch tễ quy mô lớn đã theo dõi chế độ ăn uống và sự thay đổi nhận thức qua nhiều năm để tìm kiếm mối liên hệ này. Điển hình là nghiên cứu E3N tại Pháp công bố năm 2009, theo dõi 4.809 phụ nữ cao tuổi (sinh từ năm 1925 đến 1930) trong suốt 13 năm ^[1]. Kết quả phân tích mô hình hồi quy logistic sau khi điều chỉnh các yếu tố nhân khẩu, lối sống và sức khỏe cho thấy, tình trạng suy giảm nhận thức gần đây có liên quan đến việc tiêu thụ ít cá, thịt gia cầm và chất béo động vật, đồng thời tiêu thụ nhiều món tráng miệng từ sữa và kem ^[1]. Tỷ lệ suy giảm nhận thức tăng lên đáng kể khi lượng n-3 và chất xơ hòa tan trong khẩu phần giảm đi ^[1].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2005 cũng nhấn mạnh rằng việc tiêu thụ cá hàng tuần – nguồn cung cấp lượng lớn axit béo n-3 PUFA – cùng với chế độ ăn giàu axit béo không bão hòa đơn (MUFA) và đa (PUFA), ít chất béo bão hòa (SFA), dường như có tác dụng bảo vệ chống lại nguy cơ mắc bệnh Alzheimer ^[5]. Các nhà nghiên cứu quan sát thấy chế độ ăn này giúp duy trì chức năng nhận thức và có thể hỗ trợ phòng ngừa hoặc trì hoãn khởi phát chứng sa sút trí tuệ do thoái hóa hoặc do nguyên nhân mạch máu ^[5].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu tại Nhật Bản năm 2023 trên 150 người cao tuổi từ 65 tuổi trở lên đã phân loại thói quen ăn uống thành hai nhóm: nhóm ăn nhiều tinh bột (HC) và nhóm ăn cân đối đạm (PB) với lượng tiêu thụ cao các loại đậu, rau, hải sản, thịt và trứng ^[4]. Kết quả kiểm tra bằng thang đo Montreal Cognitive Assessment cho thấy điểm số nhận thức ở nhóm ăn cân đối đạm (có hải sản) cao hơn rõ rệt so với nhóm ăn nhiều tinh bột ^[4]. Khi áp dụng mô hình này trên một nhóm thuần tập mới gồm 267 người cao tuổi từ 65 tuổi trở lên, chức năng nhận thức đều suy giảm đáng kể ở những người theo mô hình ăn nhiều tinh bột ^[4].

Vai trò của EPA và DHA trong cá: Hiệu quả đến đâu?

Một đánh giá khoa học công bố năm 2013 đã tổng hợp các nghiên cứu dịch tễ và can thiệp về vai trò của EPA và DHA đối với người già ^[2]. Báo cáo ghi nhận rằng lượng tiêu thụ cá cao cũng như việc bổ sung EPA và DHA trong chế độ ăn uống giúp trì hoãn suy giảm nhận thức ở những người cao tuổi có nhận thức bình thường ^[2]. Nồng độ EPA trong huyết tương cao và thói quen ăn nhiều cá đều liên quan đến tỷ lệ mắc chứng sa sút trí tuệ muộn thấp hơn ^[2].

Về mặt can thiệp, các nghiên cứu trước đó cho thấy việc bổ sung DHA có thể cải thiện khả năng học tập và trí nhớ ở người lớn tuổi khỏe mạnh ^[2]. Thậm chí, một thử nghiệm can thiệp bằng DHA kéo dài 6 tháng còn cho thấy tiềm năng làm chậm suy giảm nhận thức ở những bệnh nhân mắc Alzheimer giai đoạn nhẹ ^[2].

Tuy nhiên, giới khoa học cũng ghi nhận những kết quả trái ngược. Điển hình là một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược trên 302 người từ 65 tuổi trở lên dùng EPA/DHA trong 26 tuần nhưng không ghi nhận sự cải thiện về sức khỏe tinh thần ^[2]. Thêm vào đó, một thử nghiệm can thiệp DHA kéo dài 18 tháng so với giả dược trên 402 bệnh nhân mắc Alzheimer từ nhẹ đến trung bình cũng không làm chậm được tốc độ suy giảm nhận thức và chức năng ^[2]. Các kết quả trái ngược này đặt ra dấu hỏi lớn về khả năng điều trị của omega-3 đối với những người đã bị Alzheimer mức độ trung bình đến nặng ^[2].

Đạm và các axit amin trong chế độ ăn có vai trò gì?

Cá ngừ không chỉ cung cấp chất béo mà còn là nguồn cung cấp protein dồi dào. Nghiên cứu tổng quan năm 2013 về vai trò của đạm và các axit amin đối với chức năng nhận thức cho thấy, mặc dù số lượng người mắc sa sút trí tuệ gia tăng nhanh chóng, các dữ liệu về đạm ăn vào đối với chức năng nhận thức còn rất hạn chế ^[3]. Tổng quan này chỉ tìm thấy 8 nghiên cứu quan sát và 3 nghiên cứu can thiệp về đạm thực phẩm ^[3].

Đối với các axit amin liên quan trực tiếp đến chức năng não như tryptophan (14 nghiên cứu) và tyrosine (9 nghiên cứu), hầu hết các thử nghiệm đều chỉ thực hiện trên đối tượng thanh niên trẻ tuổi và trong các điều kiện đặc thù ^[3]. Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng cần có thêm nhiều nghiên cứu cụ thể hơn ở người cao tuổi để có thể đưa ra kết luận chắc chắn và khuyến nghị chính xác về lượng đạm hoặc axit amin cần nạp nhằm duy trì chức năng nhận thức tối ưu ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp về việc ăn cá ngừa sa sút trí tuệ

Nhiều người lầm tưởng rằng cá ngừ hay dầu cá có thể hoạt động như một "loại thuốc thần kỳ" giúp chữa khỏi hoàn toàn chứng sa sút trí tuệ hay bệnh Alzheimer. Các nghiên cứu đã chứng minh rằng việc bổ sung dưỡng chất này không thể đảo ngược tình trạng bệnh ở những người đã bước vào giai đoạn trung bình hoặc nặng ^[2]. Lợi ích của cá chủ yếu nằm ở vai trò phòng ngừa sớm và duy trì chức năng não bộ khi cơ thể còn khỏe mạnh ^[2].

Một sai lầm khác là chỉ tập trung ăn duy nhất một loại thực phẩm như cá ngừ mà bỏ quên tính cân đối tổng thể. Dữ liệu từ nghiên cứu tại Pháp cho thấy ngoài n-3, việc thiếu hụt chất xơ hòa tan hay các vitamin nhóm B (B2, B6, B12) cũng liên quan mật thiết đến sự suy giảm khả năng thực hiện các hoạt động thường ngày (IADL) ^[1]. Việc bảo vệ não bộ đòi hỏi sự phối hợp đa dạng của nhiều nhóm thực phẩm chứ không phụ thuộc vào một món ăn đơn lẻ ^[1], ^[4].

Ai nên thận trọng khi ăn cá ngừ?

Mặc dù cá ngừ mang lại nguồn n-3 và đạm quý giá, người cao tuổi cần lưu ý về nguồn gốc và loại cá ngừ sử dụng. Cá ngừ là loài cá săn mồi kích thước lớn, có nguy cơ tích tụ kim loại nặng như thủy ngân trong mô thịt nếu ăn quá nhiều cá ngừ đại dương cỡ lớn trong thời gian dài.

Những người cao tuổi có tiền sử bệnh lý nền phức tạp, bệnh gout (cần kiểm soát purin từ hải sản), bệnh thận mạn tính (cần điều chỉnh lượng protein nạp vào) hoặc đang sử dụng các loại thuốc chống đông máu nên tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xác định khẩu phần phù hợp.

Cách áp dụng cá ngừ an toàn và hiệu quả trong bữa ăn

Để tối ưu hóa lợi ích từ cá ngừ cho sức khỏe não bộ, người lớn tuổi có thể áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng khoa học:

• Tần suất hợp lý: Nên đưa cá vào thực đơn khoảng 1 đến 2 lần mỗi tuần, xen kẽ với các loại cá béo nhỏ khác và các nguồn đạm thực vật như đậu phụ, họ đậu để tạo sự đa dạng dinh dưỡng ^[1], ^[6], ^[5].
• Cách chế biến lành mạnh: Ưu tiên các phương pháp nấu như hấp, luộc, nấu canh hoặc áp chảo nhẹ; tránh chiên ngập dầu nhiều lần hay dùng mỡ động vật quá nhiều vì có thể làm biến tính các axit béo chưa bão hòa có lợi ^[1], ^[5].
• Kết hợp đa dạng dưỡng chất: Ăn cá ngừ kèm với nhiều rau xanh, các loại hạt và thực phẩm giàu chất xơ, vitamin nhóm B để tạo nên một chế độ ăn cân đối toàn diện giúp bảo vệ tế bào thần kinh tốt hơn ^[1], ^[4].

Chăm sóc sức khỏe trí não là một hành trình dài hạn đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ. Việc bổ sung cá ngừ đều đặn với lượng vừa phải mang lại nguồn omega-3 và đạm giá trị, hỗ trợ làm chậm quá trình suy giảm nhận thức theo tuổi tác ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, chế độ ăn này cần đặt trong một lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng và luôn có sự tư vấn y khoa định kỳ đối với những người có bệnh lý nền.