Người lớn tuổi uống nhiều sữa bò có thực sự giảm nguy cơ gãy xương?

Trong nhiều gia đình Việt, hộp sữa bò là món quà biếu quen thuộc dành cho ông bà, cha mẹ với mong muốn giúp xương chắc khỏe, phòng ngừa gãy xương khi về già. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu bắt đầu uống nhiều sữa ở tuổi xế chiều có thực sự cứu vãn được mật độ xương và ngăn chặn gãy xương như lời đồn?

Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu dịch tễ học là: uống sữa ở tuổi già có giúp cải thiện mật độ khoáng xương và giảm nguy cơ gãy ở một số vị trí như đốt sống hoặc cổ xương đùi, đặc biệt ở người vốn ăn thiếu canxi ^[1][2][3]. Tuy nhiên, hiệu quả tổng thể lên mọi loại gãy xương là khiêm tốn và không đồng nhất giữa các quần thể nghiên cứu ^[4][1][3]. Sữa không phải là "lá chắn" tuyệt đối chống gãy xương nếu chỉ uống đơn lẻ mà bỏ qua nền tảng dinh dưỡng toàn diện ^[5].

Vì sao xương người già dễ gãy và sữa tác động thế nào?

Loãng xương là tình trạng khối lượng xương suy yếu kèm theo cấu trúc vi thể của xương bị xuống cấp theo tuổi tác ^[6]. Hệ quả là xương trở nên giòn, dễ gãy và làm tăng nguy cơ tử vong ở người cao tuổi khi biến cố gãy xương xảy ra ^[6]. Nguy cơ gãy xương chịu chi phối trực tiếp bởi ba yếu tố: mật độ khoáng xương (BMD - lượng khoáng chất tạo độ cứng cho xương), tốc độ chu chuyển xương (quá trình hủy xương cũ và tạo xương mới) và nguy cơ té ngã ^[5].

Tình trạng dinh dưỡng tác động lên cả ba yếu tố này ^[5]. Hiệu quả phòng ngừa gãy xương do loãng xương của việc bổ sung lượng canxi cao (1.200-1.500 mg/ngày) và vitamin D (10-20 microgam/ngày) đã được xác lập rõ ràng tại các nước châu Âu và Bắc Mỹ ^[5]. Trong khi đó, tại các quốc gia châu Á như Nhật Bản, lượng canxi tiêu thụ trung bình trong khẩu phần thấp hơn nhiều, chỉ đạt khoảng 529 ± 285 mg/ngày (khảo sát trên 8.964 người) ^[5].

Sữa và chế phẩm từ sữa từ lâu được khuyến nghị trong các chương trình giáo dục dinh dưỡng nhằm bù đắp lượng canxi thiếu hụt này ^[1]. Tuy nhiên, sữa được uống từ giai đoạn trước dậy thì mới đóng góp mạnh mẽ nhất vào việc tăng trưởng xương và đạt khối lượng xương đỉnh tối đa ^[4]. Khi bước sang tuổi trung niên và cao tuổi, vai trò của sữa chuyển sang làm chậm tốc độ mất xương do lão hóa hoặc sau mãn kinh, chứ không thể tái tạo lại hoàn toàn bộ khung xương như thời trẻ ^[4][1].

Bằng chứng dịch tễ từ châu Á đến phương Tây nói gì?

Các nghiên cứu dịch tễ học trên thế giới cho thấy bức tranh đa chiều về mối liên hệ giữa tiêu thụ sữa và gãy xương ở người lớn tuổi.

Tại Nhật Bản, hai đánh giá công bố năm 2018 đã tổng hợp dữ liệu về sữa và sức khỏe xương ^[4][1]. Kết quả chỉ ra rằng uống đủ sữa giúp duy trì khối lượng xương đỉnh ở phụ nữ trưởng thành còn kinh nguyệt và giảm mất xương ở phụ nữ sau mãn kinh ^[4]. Ở nam giới cao tuổi, uống đủ sữa có thể góp phần giảm mất xương do tuổi tác, nhưng bằng chứng khoa học chưa đủ mạnh ^[4]. Đáng chú ý, việc tiêu thụ sữa và chế phẩm sữa chỉ mang lại tác dụng khiêm tốn trong phòng ngừa mất xương ở tuổi trung niên và gãy xương sau đó ^[1]. Một phân tích gộp được dẫn lại trong đánh giá năm 2018 cho thấy không có mối tương quan giữa việc tăng uống sữa và giảm nguy cơ gãy xương hông ở người cao tuổi nói chung ^[4]. Dù vậy, ở nhóm người Nhật vốn có mức tiêu thụ sữa thấp, việc uống sữa quá ít (từ 1 lần/tuần trở xuống) lại có liên quan đến tăng nguy cơ gãy cổ xương đùi ^[4][1]. Giới hạn lớn tại quốc gia này là rất ít thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trực tiếp đánh giá tác động của sữa lên tỷ lệ gãy xương ^[1].

Trái ngược với kết quả trung tính ở một số tổng hợp trước đó, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu công bố năm 2023 tại Iceland lại ghi nhận lợi ích rõ rệt ^[2]. Nghiên cứu theo dõi 4.614 người cao tuổi sống trong cộng đồng (tuổi trung bình 76), tuyển chọn từ năm 2002 đến 2006 và trích xuất hồ sơ bệnh viện về ca gãy xương hông đến hết năm 2012 ^[2]. Trong số này, 14% uống sữa dưới 0,5 lần/ngày (nhóm thấp nhất) và 22% uống ít nhất 2 lần/ngày (nhóm cao nhất) ^[2]. Ngay tại thời điểm ban đầu, nhóm uống nhiều sữa nhất có mật độ khoáng xương thể tích cao hơn nhóm uống ít nhất là 8,95 ± 2,5 mg/cm³ sau khi hiệu chỉnh theo tuổi và giới (P < 0,001) ^[2]. Sau thời gian theo dõi, có 7,4% người tham gia bị gãy xương hông ^[2]. Nhóm uống sữa từ 2 lần/ngày trở lên giảm đáng kể nguy cơ gãy xương hông mới mắc so với nhóm uống dưới 0,5 lần/ngày, với tỷ số nguy cơ (HR) là 0,69 (khoảng tin cậy 95%: 0,47-0,99) ^[2]. Phân tích sâu hơn khẳng định mối quan hệ tuyến tính: uống sữa càng đều đặn, nguy cơ gãy xương hông càng giảm ở cộng đồng người già này (P < 0,001) ^[2].

Mở rộng sang quần thể người châu Âu và người da trắng gốc Bắc Mỹ, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp cập nhật năm 2019 đã rà soát các nghiên cứu công bố từ tháng 1/2000 đến tháng 4/2018 ^[3]. Nhóm tác giả gộp 10 nghiên cứu đoàn hệ và phân tích thêm 3 nghiên cứu về thay đổi mật độ khoáng xương (BMD) đo bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA) ^[3]. Khi so sánh nhóm tiêu thụ chế phẩm sữa cao nhất với nhóm thấp nhất, tỷ số nguy cơ gộp đối với gãy xương do loãng xương ở bất kỳ vị trí nào là 0,95 (khoảng tin cậy 95%: 0,87-1,03) và đối với gãy xương hông là 0,87 (khoảng tin cậy 95%: 0,75-1,01) — cả hai mức giảm này đều chưa đạt ý nghĩa thống kê rõ ràng và có độ không đồng nhất cao giữa các nghiên cứu (I² lần lượt là 82,9% và 86,7%) ^[3]. Tuy nhiên, điểm sáng là nguy cơ gãy đốt sống giảm rõ rệt và đồng nhất ở nhóm dùng nhiều chế phẩm sữa nhất, với tỷ số nguy cơ gộp là 0,82 (khoảng tin cậy 95%: 0,68-0,99; I² = 0,0%) ^[3]. Về mật độ xương, các nghiên cứu ghi nhận mối tương quan thuận giữa lượng sữa tiêu thụ với mức thay đổi BMD tại mấu chuyển xương đùi ở người cao tuổi và tại xương quay (cẳng tay) ở phụ nữ trên 65 tuổi ^[3].

Ngoài ra, một tổng quan năm 2023 phân tích 11 phân tích gộp và 127 nghiên cứu trên người (công bố đến tháng 4/2023) đã xem xét vai trò của các chất dinh dưỡng đa lượng lên xương người già ^[6]. Tổng quan này kết luận rằng các nghiên cứu hiện tại chưa chỉ ra rõ ràng liệu việc tiêu thụ đạm động vật, đạm thực vật, đạm đậu nành hay đạm cơ bản từ sữa (milk basic proteins) có mang lại lợi ích chắc chắn cho sức khỏe xương hay không, do kết quả giữa các nghiên cứu còn thiếu nhất quán ^[6].

Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng

Nhìn tổng thể các dữ liệu dịch tễ, lợi ích của việc duy trì uống sữa và chế phẩm sữa ở người cao tuổi thể hiện rõ nhất ở hai khía cạnh: ngăn ngừa tình trạng thiếu hụt canxi trầm trọng và bảo vệ chọn lọc một số vùng xương ^[1][3]. Cụ thể, người già duy trì uống sữa đều đặn có mật độ khoáng xương thể tích tốt hơn, cải thiện diễn tiến BMD ở mấu chuyển xương đùi, xương quay (ở phụ nữ trên 65 tuổi) và giảm khoảng 18% nguy cơ gãy đốt sống (HR = 0,82) cũng như giảm 31% nguy cơ gãy xương hông (HR = 0,69) trong một số cộng đồng cụ thể ^[2][3]. Ngược lại, bỏ hẳn sữa (uống từ 1 lần/tuần trở xuống) ở những nơi khẩu phần canxi vốn thấp sẽ làm tăng nguy cơ gãy cổ xương đùi ^[1].

Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng cũng rất rõ ràng. Thứ nhất, phần lớn dữ liệu đến từ nghiên cứu quan sát đoàn hệ hoặc bệnh chứng, trong khi các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên (RCT) ở người cao tuổi châu Á lại rất hiếm ^[1][3]. Thứ hai, kết quả về thay đổi mật độ xương và giảm gãy xương hông không đồng nhất giữa các châu lục và sắc tộc ^[7][3]. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2004 dùng bảng câu hỏi lịch sử uống sữa cho thấy uống sữa thời thơ ấu và thanh thiếu niên giúp tăng mật độ xương ở phụ nữ da trắng trưởng thành, nhưng lại không thấy tác dụng có lợi này ở phụ nữ da đen ^[7]. Tương tự, ngay trong nhóm phụ nữ da trắng, những người uống ít sữa khi còn trẻ có mật độ xương hông lúc trưởng thành và sau mãn kinh thấp hơn từ 1,7-3% ^[3]. Điều này chứng tỏ nền tảng uống sữa từ nhỏ và yếu tố chủng tộc, khẩu phần nền đóng vai trò lớn, khiến việc chỉ tăng uống sữa khi đã già không phải lúc nào cũng tạo ra sự khác biệt đồng loạt ^[4][7][3].

Những hiểu lầm thường gặp về uống sữa ngừa gãy xương

Hiểu lầm phổ biến nhất là "trẻ không uống sữa thì già uống bù sẽ không lo gãy xương". Thực tế, khối lượng xương đỉnh được quyết định mạnh mẽ bởi lượng sữa và canxi nạp vào trước tuổi dậy thì và thời thanh thiếu niên ^[4][7]. Ở trẻ em từ 3-15 tuổi bị gãy xương cẳng tay, các nhà khoa học cũng ghi nhận mật độ xương thấp hơn và lượng tiêu thụ chế phẩm sữa ở các giai đoạn trước đó thấp hơn nhóm trẻ không gãy xương ^[8]. Khi đã bước qua tuổi trung niên, uống sữa chỉ giúp làm chậm đà mất xương chứ không thể bù đắp hoàn toàn phần xương đỉnh bị thiếu hụt từ thời trẻ ^[4][1][3].

Hiểu lầm thứ hai là "chỉ cần uống thật nhiều sữa là đủ chất cho xương". Khung xương người già cần một mạng lưới vi chất phức hợp chứ không riêng canxi hay đạm từ sữa ^[6][5]. Các dữ liệu dinh dưỡng chỉ ra rằng ngoài canxi và vitamin D, nguy cơ gãy xương còn liên quan đến vitamin K, vitamin C, vitamin B12, kali, magie, isoflavone đậu nành, axit béo EPA, DHA và nồng độ homocysteine trong máu ^[6][5]. Nếu chỉ uống sữa mà thiếu hụt các vi chất điều hòa này, quá trình khoáng hóa xương và giảm chu chuyển xương vẫn không đạt tối ưu ^[6][5].

Ai nên thận trọng khi tăng lượng sữa ở tuổi già?

Dù sữa là nguồn bổ sung canxi tiện lợi, không phải người cao tuổi nào cũng có thể uống lượng lớn ngay lập tức. Những người có thói quen ít uống sữa lâu năm (dưới 1 lần/tuần) khi muốn tăng lượng dùng nên bắt đầu từ từ hoặc kết hợp vào món ăn nấu chín để hệ tiêu hóa thích nghi ^[1][5].

Đặc biệt, người cao tuổi đang mắc các bệnh lý nền mạn tính (như bệnh thận mạn, sỏi thận, rối loạn chuyển hóa canxi, bệnh tim mạch) hoặc đang sử dụng thuốc điều trị định kỳ cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi lớn lượng sữa hay tự ý dùng thêm viên uống canxi, vitamin D. Sữa và thực phẩm chỉ đóng vai trò hỗ trợ dinh dưỡng dự phòng, hoàn toàn không thay thế được các thuốc điều trị loãng xương theo phác đồ y khoa.

Cách áp dụng thực tế trong bữa ăn của người cao tuổi

Dựa trên các khuyến nghị dinh dưỡng dự phòng gãy xương ở người châu Á có khẩu phần canxi thấp, người lớn tuổi không nhất thiết phải ép mình uống từng cốc sữa lớn nếu cảm thấy ngán, mà có thể áp dụng linh hoạt theo các cách sau:

• Duy trì tần suất đều đặn: Tránh để mức tiêu thụ sữa rơi vào ngưỡng quá thấp (1 lần/tuần hoặc ít hơn) vì mức này liên quan đến tăng nguy cơ gãy cổ xương đùi ^[1]. Nếu dung nạp tốt, có thể duy trì từ 1 đến 2 lần dùng sữa hoặc chế phẩm sữa (sữa chua, phô mai) mỗi ngày như cách nhóm người cao tuổi có mật độ xương tốt trong nghiên cứu thực hiện ^[8][2].
• Pha sữa vào món ăn truyền thống: Với những người không quen uống sữa tươi trực tiếp, các nhà nghiên cứu Nhật Bản gợi ý thêm sữa vào các món canh hoặc súp truyền thống (như canh súp miso) để tăng hàm lượng canxi một cách tự nhiên, ấm bụng và dễ tiêu hóa ^[5].
• Kết hợp thực phẩm giàu vitamin D và đạm chất lượng: Nên ăn cá ít nhất cách ngày (2 ngày 1 lần) để bổ sung thêm vitamin D, đạm cùng các axit béo EPA, DHA có lợi cho chỉ số xương ^[6][5].
• Bổ sung đậu nành, rau xanh và trái cây mỗi ngày: Tăng cường các món từ đậu nành, rau lá xanh và hoa quả tươi để cung cấp đủ vitamin K, vitamin C, kali, magie và isoflavone đậu nành, đồng thời giúp giảm hình thành homocysteine — một yếu tố bất lợi cho xương ^[5].

Tóm lại, uống sữa bò ở tuổi xế chiều không phải là "phép màu" xóa bỏ hoàn toàn nguy cơ gãy xương, nhưng là giải pháp dinh dưỡng thiết thực giúp làm chậm mất xương và giảm gãy đốt sống, cổ xương đùi ở những người có khẩu phần thiếu canxi ^[1][2][3]. Để bảo vệ khung xương vững chắc, người cao tuổi nên duy trì lượng sữa vừa phải, đều đặn mỗi ngày kết hợp cùng bữa ăn đa dạng cá, đậu nành, rau quả và thăm khám định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ ^[5].