Sữa bò và chế phẩm từ sữa vốn quen thuộc trong mâm cơm gia đình Việt để bồi bổ xương khớp. Tuy nhiên, nhiều nam giới trung niên và cao tuổi lo ngại thói quen uống nhiều sữa mỗi ngày kèm viên uống bổ sung canxi có thể làm tăng nguy cơ mắc ung thư tiền liệt tuyến.

Trả lời thẳng vấn đề này: các nghiên cứu dịch tễ học lớn cho thấy việc nạp quá nhiều canxi (đặc biệt từ ngưỡng 2.000 mg/ngày trở lên) hoặc tiêu thụ lượng lớn chế phẩm từ sữa có liên quan đến việc tăng nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến [1]. Ngược lại, mức tiêu thụ canxi vừa phải trong chế độ ăn không làm tăng nguy cơ mắc bệnh [1].

Cơ chế sinh học: Vì sao thừa canxi lại hại tuyến tiền liệt?

Để hiểu vì sao một chất tốt cho xương lại có thể gây bất lợi cho tuyến tiền liệt, cần nhìn vào mối liên hệ giữa canxi và vitamin D trong cơ thể. Trong máu luôn tồn tại dạng hormone hoạt động của vitamin D có tên khoa học là 1,25-dihydroxyvitamin D3 (viết tắt là 1,25(OH)2D3) [2]. Hormone này được cho là có vai trò bảo vệ cơ thể chống lại ung thư tiền liệt tuyến thông qua việc kìm hãm sự nhân lên bất thường của tế bào [2].

Một cơ chế sinh học tiềm năng là việc nạp lượng canxi quá cao sẽ làm giảm điều hòa (hạ thấp nồng độ) của 1,25-dihydroxyvitamin D3, từ đó có thể làm tăng sự tăng sinh tế bào tại tuyến tiền liệt [1]. Dữ liệu thực tế từ nghiên cứu công bố năm 2001 trên nhóm nam bác sĩ tại Mỹ đã chứng minh cơ chế này [2]. Ở thời điểm ban đầu, những người đàn ông tiêu thụ trên 600 mg canxi/ngày từ sữa tách béo có nồng độ 1,25(OH)2D3 trong huyết tương thấp hơn rõ rệt so với nhóm tiêu thụ từ 150 mg canxi/ngày trở xuống, cụ thể là 71 pmol/L (tương đương 30,06 pg/mL) so với 85 pmol/L (tương đương 35,64 pg/mL) [2].

Bên cạnh canxi và chất béo, một nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn tại Nhật Bản năm 2021 cũng gợi ý rằng các yếu tố tăng trưởng giống insulin (IGFs) hoặc các thành phần khác có trong chế phẩm từ sữa có thể đóng góp vào việc làm tăng nguy cơ phát triển ung thư tiền liệt tuyến [3].

Bằng chứng từ các nghiên cứu theo dõi hàng chục nghìn nam giới

Mối liên hệ giữa sữa, canxi và ung thư tiền liệt tuyến đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu đoàn hệ tương lai (prospective cohort) quy mô lớn.

Đầu tiên là nghiên cứu công bố năm 2001 (Physicians' Health Study) theo dõi 20.885 nam bác sĩ Mỹ trong 11 năm, ghi nhận 1.012 ca mắc mới ung thư tiền liệt tuyến [2]. Nhóm nghiên cứu ước tính lượng canxi dựa trên 5 chế phẩm sữa chính [2]. Kết quả sau khi hiệu chỉnh theo tuổi, chỉ số khối cơ thể (BMI), hút thuốc và vận động cho thấy: nam giới dùng trên 2,5 khẩu phần sữa/ngày có tỷ số rủi ro tương đối (RR) là 1,34 so với nhóm dùng từ 0,5 khẩu phần/ngày trở xuống [2]. Những người nạp trên 600 mg canxi/ngày từ sữa có nguy cơ mắc ung thư tiền liệt tuyến cao hơn 32% so với nhóm nạp từ 150 mg/ngày trở xuống [2].

Thứ hai là nghiên cứu công bố năm 2003 trên đoàn hệ dinh dưỡng CPS-II tại Mỹ, phân tích 65.321 nam giới lớn tuổi không có tiền sử ung thư từ năm 1992-1993 đến ngày 31/8/1999, ghi nhận 3.811 ca mắc mới [1]. Tổng lượng canxi nạp vào (từ thức ăn và viên bổ sung) từ 2.000 mg/ngày trở lên làm tăng nhẹ nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến với tỷ số rủi ro RR = 1,2 so với mức dưới 700 mg/ngày [1]. Nếu xét riêng canxi từ chế độ ăn ở mức từ 2.000 mg/ngày trở lên so với dưới 700 mg/ngày, rủi ro tăng lên với RR = 1,6 [1]. Đáng chú ý, mối liên hệ này mạnh nhất ở nhóm nam giới không xét nghiệm kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) trước năm 1992: RR = 1,5 cho tổng canxi từ 2.000 mg/ngày trở lên và RR = 2,1 cho canxi chế độ ăn từ 2.000 mg/ngày trở lên [1]. Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, bản thân tổng lượng sữa tiêu thụ lại không liên quan đến nguy cơ mắc bệnh [1].

Thứ ba là nghiên cứu công bố năm 2007 tại Phần Lan (ATBC Study) theo dõi 29.133 nam giới hút thuốc lá độ tuổi 50-69 trong suốt 17 năm, sử dụng bảng câu hỏi 276 mục thực phẩm và ghi nhận 1.267 ca mắc bệnh [4]. Nhóm nạp canxi từ chế độ ăn từ 2.000 mg/ngày trở lên có nguy cơ mắc bệnh tăng rõ rệt so với nhóm nạp dưới 1.000 mg/ngày, với RR = 1,63 [4]. Nhóm tiêu thụ tổng sản phẩm sữa ở nhóm cao nhất (quintile cao nhất) có RR = 1,26 so với nhóm thấp nhất [4]. Tuy nhiên, khi các nhà khoa học điều chỉnh loại trừ yếu tố canxi, mối liên hệ giữa tổng lượng sữa và ung thư không còn ý nghĩa thống kê (p trend = 0,17), cho thấy chính canxi hoặc thành phần gắn liền với canxi trong sữa mới là thủ phạm [4].

Phân tích gộp 32 nghiên cứu và bức tranh đa chiều theo từng loại sữa

Để có cái nhìn tổng quát nhất, một đánh giá hệ thống và phân tích gộp (meta-analysis) công bố năm 2015 đã tập hợp dữ liệu từ 32 nghiên cứu đoàn hệ tính đến tháng 4/2013 [5]. Kết quả chỉ ra mức tăng nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến tổng thể ứng với từng lượng tiêu thụ mỗi ngày như sau:

  • Cứ mỗi 400 g tổng sản phẩm sữa/ngày: tăng nguy cơ với RR = 1,07 (tổng hợp từ 15 nghiên cứu) [5].
  • Cứ mỗi 200 g tổng lượng sữa uống/ngày: RR = 1,03 (từ 14 nghiên cứu) [5].
  • Cứ mỗi 200 g sữa ít béo/ngày: RR = 1,06 (từ 6 nghiên cứu) [5].
  • Cứ mỗi 50 g phô mai/ngày: RR = 1,09 (từ 11 nghiên cứu) [5].
  • Cứ mỗi 400 mg canxi từ chế độ ăn/ngày: RR = 1,05 (từ 15 nghiên cứu) [5].

Phân tích gộp năm 2015 này cũng làm rõ: tổng canxi và canxi từ sữa làm tăng tổng nguy cơ mắc bệnh, nhưng canxi không phải từ sữa (nondairy calcium) hoặc canxi từ viên uống bổ sung không làm tăng tổng nguy cơ mắc bệnh [5]. Tuy vậy, canxi từ viên uống bổ sung lại có liên quan đến việc tăng nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến gây tử vong (fatal prostate cancer) [5].

Ở một góc độ khác, tổng quan năm 2017 trích dẫn nghiên cứu của nhóm Kurahashi cho thấy tiêu thụ nhiều chế phẩm sữa (339,8 g so với 12,8 g/ngày) có RR = 1,63; uống nhiều sữa (290,5 g so với 2,3 g/ngày) có RR = 1,53; và ăn nhiều sữa chua (31,5 g so với 1,9 g/ngày) có RR = 1,52 [6]. Trong nghiên cứu đó, phô mai (6,2 g so với 1,9 g/ngày; RR = 1,32, p = 0,30) và lượng canxi (725,1 mg so với 282,8 mg/ngày; RR = 1,24, p = 0,16) lại không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với tổng nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến [6].

Khi bằng chứng chưa đồng nhất: Giới hạn của các nghiên cứu

Dù nhiều số liệu chỉ ra rủi ro, bức tranh khoa học không hoàn toàn một chiều. Nghiên cứu Đoàn hệ Đa sắc tộc (Multiethnic Cohort Study) công bố năm 2007 theo dõi 82.483 nam giới từ năm 1993-2002 trong trung bình 8 năm với 4.404 ca bệnh lại cho kết quả trái ngược [7]. Nghiên cứu này không tìm thấy mối liên hệ nào giữa lượng canxi hay vitamin D (dù từ thực phẩm, viên bổ sung hay tổng cộng) với nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến tổng thể, giai đoạn tiến triển hay độ ác tính cao trên mọi nhóm chủng tộc [7]. Tổng lượng sữa và sản phẩm sữa nói chung cũng không làm tăng nguy cơ [7].

Đối với ung thư tiền liệt tuyến giai đoạn tiến triển (advanced prostate cancer), bài tổng quan năm 2015 cho thấy kết quả giữa các nghiên cứu khá mâu thuẫn [8]. Một nghiên cứu của nhóm Schuurman báo cáo không có mối liên hệ giữa sữa và khối u tiến triển [8]. Một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi 6 năm với 1.426 ca bệnh tiến triển và hai nghiên cứu khác cũng không thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với tổng lượng canxi [8]. Trong thử nghiệm tầm soát ung thư PLCO, cả tổng lượng sữa, sữa ít béo, sữa nguyên kem lẫn canxi từ thức ăn hay viên bổ sung đều không làm thay đổi nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến thể xâm lấn mạnh (aggressive) [8]. Ngược lại, hai nghiên cứu đoàn hệ khác trong bài tổng quan này lại ghi nhận mức tiêu thụ canxi cao làm tăng nguy cơ ung thư tiến triển với RR = 1,62 (nhóm tư phân vị thứ 4 so với thứ 1) và RR = 2,97 (nhóm dùng từ 2.000 mg/ngày trở lên so với dưới 500 mg/ngày) [8]. Ngoài ra, tại Hà Lan, việc tiêu thụ bơ và phô mai có liên quan thuận chiều với ung thư tiến triển [8].

Giới hạn của các bằng chứng hiện tại nằm ở chỗ phần lớn dữ liệu thu thập từ bảng câu hỏi tần suất thực phẩm tự báo cáo tại thời điểm ban đầu [1]. Hơn nữa, sự khác biệt về kết quả giữa các loại sản phẩm sữa và nguồn canxi khiến giới khoa học nhận định cần thêm nhiều nghiên cứu phân tích chi tiết theo từng phân nhóm ung thư cụ thể [5].

Hiểu lầm thường gặp: Sữa tách béo chưa chắc đã "an toàn" hơn sữa nguyên kem

Nhiều quý ông tin rằng chuyển sang uống sữa tách béo (skim milk) hoặc sữa ít béo (low-fat milk) sẽ tốt cho sức khỏe toàn diện hơn sữa nguyên kem (whole milk). Tuy nhiên, dữ liệu về tuyến tiền liệt lại chỉ ra điều ngược lại đối với khối u giai đoạn sớm.

Trong nghiên cứu Đa sắc tộc năm 2007, sữa ít béo hoặc không béo có liên quan đến việc tăng nguy cơ, trong khi sữa nguyên kem lại liên quan đến việc giảm nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến tổng thể; hiệu ứng này giới hạn ở các khối u khu trú (localized) hoặc độ ác tính thấp (low-grade) [7].

Tương tự, một nghiên cứu theo dõi suốt 28 năm trên 2.806 bệnh nhân thuộc nghiên cứu Physicians' Health Study (được trích dẫn năm 2017) cho thấy tổng sản phẩm sữa (HR = 1,12, p = 0,06), sữa nguyên kem (HR = 0,95, p = 0,32) và canxi từ sữa (HR = 1,14, p = 0,07) không có mối liên hệ thống kê rõ rệt với nguy cơ mắc bệnh [6]. Thế nhưng, tiêu thụ nhiều sữa tách béo/ít béo lại làm tăng nguy cơ mắc bệnh nói chung (HR = 1,19), đặc biệt là ung thư độ ác tính thấp (HR = 1,20) và ung thư khu trú (HR = 1,19) [6]. Đối với ung thư tiến triển, báo cáo năm 2015 cũng ghi nhận sữa tách béo ở mức trên 2.000 mg/ngày so với dưới 500 mg/ngày có RR = 1,23, trong khi sữa ít béo không làm đổi hoặc giảm nguy cơ [8]. Đáng lưu ý, chính sữa tách béo ở mức trên 600 mg canxi/ngày đã được chứng minh làm tụt nồng độ hormone vitamin D bảo vệ trong máu [2].

Ai nên thận trọng?

Từ các dữ liệu trên, những nhóm nam giới sau cần đặc biệt lưu tâm:

  • Nam giới lớn tuổi hoặc trung niên từ 50-69 tuổi, đặc biệt là người có thói quen hút thuốc lá [4].
  • Người đang tiêu thụ lượng canxi rất cao vượt mức khuyến nghị, cụ thể từ 2.000 mg/ngày trở lên từ cả chế độ ăn lẫn thực phẩm chức năng [1].
  • Người có thói quen dùng trên 2,5 khẩu phần sữa/ngày hoặc nạp trên 600 mg canxi/ngày từ sữa [2].
  • Nam giới tự ý uống viên bổ sung canxi liều cao kéo dài, vì nguồn canxi bổ sung có liên quan đến nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến gây tử vong [5].
  • Nam giới tại các quốc gia châu Á đang chuyển dịch sang chế độ ăn kiểu phương Tây nhiều bơ sữa [3].

Cách áp dụng thực tế trong đời sống hàng ngày

Nam giới không cần phải tuyệt đối kiêng khem sữa, bởi mức tiêu thụ canxi vừa phải trong chế độ ăn không làm tăng nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến [1]. Để bảo vệ sức khỏe tuyến tiền liệt đồng thời giữ hệ xương chắc khỏe, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Kiểm soát tổng lượng canxi dưới ngưỡng rủi ro: Tuyệt đối tránh nạp tổng lượng canxi từ 2.000 mg/ngày trở lên [1]. Giữ lượng canxi từ sữa ở mức vừa phải, tránh vượt quá 600 mg/ngày hoặc hơn 2,5 khẩu phần sữa/ngày [2].
  • Định lượng khẩu phần sữa hợp lý: Lưu ý rằng mỗi 200 g sữa uống thêm mỗi ngày, 50 g phô mai hoặc 400 g chế phẩm sữa đều bắt đầu làm nhích nhẹ tỷ số rủi ro [5]. Do đó, chỉ nên dùng khoảng 1 khẩu phần nhỏ mỗi ngày thay vì uống sữa thay nước.
  • Ưu tiên canxi từ thực phẩm tự nhiên không phải sữa: Phân tích gộp năm 2015 khẳng định canxi từ nguồn thực phẩm không phải sữa (nondairy calcium) không làm tăng tổng nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến [5]. Bạn có thể đa dạng hóa nguồn canxi từ rau xanh đậm, các loại đậu, hạt, cá nhỏ ăn cả xương và kết hợp lối sống vận động, ăn uống cân bằng.
  • Không lạm dụng sữa tách béo và viên uống canxi: Không nên uống lượng lớn sữa tách béo mỗi ngày với suy nghĩ "không béo là vô hại" [6]. Chỉ dùng viên uống bổ sung canxi khi có chỉ định của bác sĩ vì nguy cơ liên quan đến thể bệnh gây tử vong [5].

Tóm lại, tiêu thụ quá nhiều sữa bò và nạp canxi liều cao (nhất là trên 2.000 mg/ngày) thực sự làm tăng nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến thông qua việc làm suy giảm hormone vitamin D bảo vệ [1]. Nam giới hoàn toàn có thể dùng sữa ở mức độ vừa phải, kết hợp đa dạng nguồn canxi thực vật để vừa khỏe xương vừa an toàn cho tuyến tiền liệt [5]. Nếu bạn đang có bệnh nền xương khớp, bệnh lý tuyến tiền liệt hoặc đang dùng thuốc và thực phẩm chức năng chứa canxi, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ để được điều chỉnh liều lượng phù hợp.