Người mắc bệnh tiểu đường type 2 có nên ăn hạt óc chó thường xuyên?

Người tiểu đường type 2 có nên ăn hạt óc chó thường xuyên?

Nhiều người mắc đái tháo đường type 2 thường băn khoăn khi lựa chọn các loại hạt giàu chất béo vào khẩu phần ăn mỗi ngày. Nỗi lo sợ lượng chất béo cao có thể làm tăng cân, khiến chỉ số đường huyết dao động khó kiểm soát luôn hiện hữu.

Câu trả lời dựa trên các cơ sở khoa học là người mắc đái tháo đường type 2 hoàn toàn có thể bổ sung hạt óc chó vào chế độ ăn uống thường xuyên. Loại hạt này mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe mạch máu và giúp giảm nồng độ insulin lúc đói khi dùng đúng mức, dù bằng chứng về khả năng hạ trực tiếp chỉ số đường huyết vẫn còn những điểm trái chiều.

Chất béo trong hạt óc chó chủ yếu gồm axit béo chưa bão hòa, đặc biệt là nguồn axit alpha-linolenic dồi dào ^[1]. Các chất béo lành mạnh này có thể thay thế nguồn carbohydrate chuyển hóa nhanh, giúp làm chậm quá trình hấp thu thức ăn và hỗ trợ ổn định đường huyết sau bữa ăn ^[2].

Cơ chế tác động đến chuyển hóa và cảm giác thèm ăn

Cây óc chó chứa lượng dầu dồi dào, chiếm khoảng 62% đến 68%, chứa lượng lớn các axit béo không bão hòa đơn và đa ^[3]. Nguồn chất béo không bão hòa đa chất lượng cao khi bổ sung vào khẩu phần giúp người bệnh cải thiện lượng lipid máu và cải thiện chức năng của nội mạc mạch máu ^[2].

Bên cạnh mặt sinh hóa mỡ máu, hạt óc chó còn tác động lên cơ chế điều hòa thèm ăn ở hệ thần kinh trung ương ^[1]. Khi sử dụng hạt óc chó, cơ thể được bổ sung dinh dưỡng đậm đặc giúp kéo dài cảm giác no, giảm thôi thúc tìm kiếm các loại thực phẩm giàu đường bột hấp thu nhanh ^[1].

Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận việc ăn các loại hạt hỗn hợp thay thế cho thực phẩm giàu tinh bột giúp cải thiện khả năng kiểm soát đường huyết ở bệnh nhân tiểu đường type 2 ^[2]. Sự kết hợp giữa chất béo lành mạnh và cấu trúc xơ tự nhiên trong hạt tạo ra hàng rào vật lý làm chậm tiêu hóa dưỡng chất, tránh làm đường huyết tăng vọt ngay sau ăn.

Bằng chứng nghiên cứu về insulin và đường huyết

Các thử nghiệm can thiệp trên người đã khảo sát chi tiết hiệu quả của loại hạt này trên các chỉ số đường máu và insulin.

Một thử nghiệm can thiệp kéo dài 1 năm tiến hành trên 50 người trưởng thành thừa cân mắc đái tháo đường không phụ thuộc insulin với độ tuổi trung bình 54 tuổi ^[4]. Nhóm can thiệp được hướng dẫn chế độ ăn ít chất béo kèm 30 gam hạt óc chó mỗi ngày nhằm mục tiêu duy trì cân nặng ^[4]. Kết quả ghi nhận nhóm ăn hạt óc chó có lượng axit béo không bão hòa đa nạp vào cao hơn đáng kể và đạt mức giảm nồng độ insulin lúc đói lớn hơn rõ rệt so với nhóm chứng, hiệu quả này thể hiện rõ nhất trong 3 tháng đầu ^[4]. Cả hai nhóm tham gia đều giảm duy trì được 1-2 kg thể trọng mà không xảy ra sự chênh lệch tiêu cực về cân nặng giữa hai nhóm ^[4].

Năm 2009, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đơn, bắt chéo trên 24 người mắc đái tháo đường type 2 (14 nữ, 10 nam, độ tuổi trung bình 58) kiểm tra tác động của việc bổ sung 56 gam hạt óc chó (tương đương 366 kcal) mỗi ngày trong 8 tuần ^[5]. Kết quả cho thấy chế độ ăn bổ sung hạt óc chó cải thiện rõ rệt chức năng giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD) từ mức 1,2% lên 2,2% ^[5]. Dù vậy, nghiên cứu ghi nhận mức đường huyết lúc đói tăng nhẹ từ mức nền, trong khi không tìm thấy sự thay đổi có ý nghĩa thống kê giữa hai chế độ ăn đối với chỉ số HbA1c và độ nhạy insulin ^[5].

Tại Mỹ, nghiên cứu quan sát trên đoàn hệ lớn gồm các nữ y tá cho thấy tiêu thụ hạt đều đặn liên quan đến giảm nguy cơ đái tháo đường type 2 ^[2]. Thử nghiệm PREDIMED với chế độ ăn Địa Trung Hải bổ sung 30 gam hạt mỗi ngày (trong đó có 50% óc chó) cũng làm giảm đáng kể tỷ lệ mắc đái tháo đường và hội chứng chuyển hóa ^[2].

Bằng chứng từ tổng quan hệ thống và các dạng chế phẩm khác

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, tác động trực tiếp của hạt óc chó lên các chỉ số đường huyết vẫn còn ý kiến chưa đồng nhất.

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2020 trên 16 nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã đánh giá tác động của hạt óc chó lên kiểm soát đường huyết ^[6]. Kết quả phân tích gộp chỉ ra rằng việc tiêu thụ hạt óc chó không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với mức đường huyết lúc đói (WMD: 0,331 mg/dl; khoảng tin cậy 95%: -0,817 đến 1,479) cũng như các chỉ số glycated Hb hay độ nhạy insulin ^[6]. Các tác giả ghi nhận nhiều nghiên cứu có nguy cơ sai lệch cao và nhận định lợi ích của óc chó chủ yếu tác động lên tim mạch hơn là trực tiếp kiểm soát đường huyết ^[6].

Mặt khác, một nghiên cứu thí điểm năm 2016 tại Iran khảo sát trên 8 bệnh nhân đái tháo đường type 1 sử dụng 250 ml nước cất hạt óc chó (walnut hydrosol) hai lần một ngày sau bữa ăn trong 4 tuần ^[3]. Kết quả ghi nhận mức đường huyết trung bình và liều tiêm insulin giảm ở 7 bệnh nhân ^[3]. Tuy nhiên, chế phẩm này dẫn đến các tác dụng phụ đáng lo ngại: 2 người bị phát ban đỏ ngứa toàn thân và 1 người bị hôn mê hạ đường huyết ^[3]. Điều này cho thấy không nên tùy tiện dùng các loại nước cất hay tinh dầu chưa chuẩn hóa.

Ở khía cạnh tâm thần kinh kinh học, một thử nghiệm mù đôi, bắt chéo trên 10 bệnh nhân năm 2019 dùng sinh tố chứa hạt óc chó trong 5 ngày đã cho thấy sự gia tăng hoạt hóa vùng thùy đảo bên phải của não khi tiếp xúc với hình ảnh thức ăn hấp dẫn ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra việc ăn óc chó giúp giảm cảm giác đói và thèm ăn thông qua việc tăng cường kiểm soát nhận thức tại não bộ ^[1].

Lợi ích thực tế và các giới hạn khoa học

Lợi ích bảo vệ lớn nhất của hạt óc chó ở người đái tháo đường type 2 là tăng cường sức khỏe tim mạch và nâng cao chất lượng nội mạc mạch máu [1, 4]. Các dưỡng chất từ hạt làm giảm cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol ^[5].

Hạt óc chó cung cấp nguồn chất béo không bão hòa dồi dào, hỗ trợ thay thế các chất béo bão hòa có nguồn gốc động vật vốn làm tăng nguy cơ kháng insulin ^[7]. Sử dụng hạt để thay thế thực phẩm tinh bột tinh chế hỗ trợ kiểm soát đường huyết tốt hơn ^[2].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra các giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu dịch tễ lớn chủ yếu thực hiện trên nhóm nữ điều dưỡng da trắng nên khả năng đại diện chung cho mọi sắc tộc hay giới tính nam còn hạn chế ^[2]. Việc đánh giá chế độ ăn qua bảng hỏi tần suất cũng có thể tạo ra sai số đo lường ^[2]. Người bệnh không thể kỳ vọng hạt óc chó như một vị thuốc hạ đường huyết tức thì ^[6].

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Hạt óc chó mang lại nhiều giá trị nhưng một số nhóm người cần cẩn trọng để bảo đảm an toàn.

Người có tiền sử dị ứng với các loại hạt cây không nên sử dụng nhằm tránh nguy cơ phản vệ nghiêm trọng. Đối với các chế phẩm đặc thù như hydrosol từ cây óc chó, nghiên cứu đã ghi nhận nguy cơ dị ứng gây phát ban đỏ da ngứa và nguy cơ hạ đường huyết quá mức dẫn tới hôn mê ^[3].

Bệnh nhân đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin liều cao cần theo dõi sát chỉ số mao mạch cá nhân khi thay đổi khẩu phần bổ sung các loại hạt ^[3]. Người mắc bệnh thận mạn có biến chứng cần tham khảo ý kiến chuyên gia để điều chỉnh phù hợp với nhu cầu khoáng chất. Hạt óc chó chứa đậm độ calo cao (56 gam chứa khoảng 366 kcal), do đó người cần kiểm soát cân nặng chặt chẽ không nên dùng tùy tiện ngoài khẩu phần tổng thể ^[5].

Người có bệnh lý nền kèm theo hoặc đang sử dụng phác đồ thuốc điều trị đặc hiệu phải thảo luận với bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ thay đổi dinh dưỡng kéo dài nào.

Gợi ý cách áp dụng vào thực đơn hàng ngày

Để đạt hiệu quả chuyển hóa mà không gây dư thừa năng lượng, người mắc đái tháo đường type 2 nên bổ sung hạt óc chó một cách hợp lý:

• Liều lượng phù hợp: Mức tiêu thụ được áp dụng an toàn và có hiệu quả cải thiện trong các thử nghiệm lâm sàng dao động từ 30 gam đến 56 gam mỗi ngày [4, 7].
• Thời điểm dùng: Có thể chia nhỏ dùng vào các bữa ăn nhẹ giữa buổi hoặc dùng ngay đầu các bữa ăn chính giàu chất bột đường nhằm làm giảm tốc độ gia tăng đường huyết sau ăn ^[2].
• Cách chế biến: Nên ăn hạt tươi nguyên vị hoặc sấy khô nhẹ không thêm muối, đường hay tẩm ướp bơ ngọt. Tránh dùng dạng nước cất hoặc tinh dầu tự chiết xuất không qua kiểm định y tế ^[3].
• Cách kết hợp: Dùng hạt óc chó xay nhuyễn hoặc giã nhỏ trộn cùng sữa chua không đường, kết hợp trong các đĩa salad rau xanh hoặc dùng thay thế một phần cơm trắng, bánh mì trắng trong bữa ăn [1, 3, 6].

Hạt óc chó là nguồn thực phẩm tự nhiên giàu chất béo tốt và dưỡng chất hỗ trợ giảm tiết insulin thừa và cải thiện sức khỏe thành mạch [4, 7]. Việc bổ sung khoảng một nắm tay hạt óc chó mỗi ngày là thói quen lành mạnh, song cần được đặt trong một chế độ ăn tổng thể cân đối, duy trì vận động và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ.