Trong giới tập luyện thể hình, việc tìm kiếm các thảo dược tự nhiên để tối ưu hóa quá trình phục hồi, hạn chế tình trạng teo cơ và gia tăng sức bền luôn là chủ đề nhận được nhiều sự quan tâm. Ba kích, một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền với danh tiếng bổ thận tráng dương, gần đây thường được truyền tai như một giải pháp thảo dược hỗ trợ chống dị hóa cơ bắp tương tự các chất kích thích đồng hóa tự nhiên.

Tuy nhiên, liệu ba kích có thực sự giúp gymer ngăn ngừa mất cơ và nâng cao hiệu suất vận động như lời đồn? Các bằng chứng thực nghiệm hiện tại cho thấy một số hoạt chất trong cây ba kích có khả năng hỗ trợ chuyển hóa năng lượng và giảm các phản ứng viêm oxy hóa [1], [2]. Dù vậy, tác dụng này chỉ mang tính hỗ trợ gián tiếp và không thể thay thế cho chế độ dinh dưỡng chuẩn mực hay các can thiệp y khoa.

Cơ chế dị hóa protein cơ bắp và vai trò sống còn của ty thể

Để hiểu được tác động tiềm năng của thảo dược, trước hết người tập cần nắm rõ bản chất của sự phát triển cơ bắp. Quá trình phì đại cơ bắp diễn ra khi tốc độ tổng hợp protein vượt trội hơn tốc độ phân giải, tức dị hóa protein. Sau các buổi tập tạ cường độ cao, các sợi cơ bị vi chấn thương và các gốc oxy hóa tự do phát sinh mạnh mẽ, thúc đẩy quá trình dị hóa nếu cơ thể không được bù đắp kịp thời năng lượng và acid amin.

Bên cạnh đó, ty thể đóng vai trò như nhà máy năng lượng của tế bào cơ bắp, chịu trách nhiệm sản xuất ATP thông qua chuỗi hô hấp tế bào để cung cấp cho các đợt co cơ liên tục. Khi ty thể bị suy giảm chức năng hoặc tế bào rơi vào trạng thái chết theo chương trình (apoptosis), cơ bắp sẽ suy yếu nhanh chóng, khả năng chịu tải giảm sút và nguy cơ teo cơ gia tăng rõ rệt [3]. Do đó, việc bảo vệ tính toàn vẹn của ty thể và duy trì cân bằng năng lượng tế bào là yếu tố then chốt giúp vận động viên duy trì khối cơ và sức bền bỉ.

Nghiên cứu chỉ ra điều gì về ba kích và chuyển hóa năng lượng?

Cây ba kích (tên khoa học là Morinda officinalis) từ lâu đã được ghi nhận trong y thư về công năng trợ dương, ích tinh cốt. Dưới góc nhìn sinh hóa hiện đại, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá tác động của vị thuốc này lên hệ thống chuyển hóa năng lượng tế bào.

Một nghiên cứu thực hiện năm 2016 trên mô hình động vật suy nhược năng lượng (thể thận dương hư do methimazole) đã so sánh hiệu quả của củ ba kích bỏ lõi và dạng ba kích chế muối [1]. Kết quả kiểm nghiệm hóa sinh cho thấy chiết xuất từ ba kích cải thiện rõ rệt quá trình chuyển hóa năng lượng của cơ thể [1]. Cụ thể, các chỉ số quan trọng bao gồm glycogen gan, glycogen cơ bắp, acid béo tự do (NEFA), enzym lipoprotein lipase (LPL) và hepatic lipase (HL) đều được điều hòa theo hướng tích cực [1].

Đặc biệt, nghiên cứu này còn ghi nhận hoạt tính của các enzym then chốt trên màng tế bào và ty thể như Na+/K+-ATPase, Ca2+/Mg2+-ATPase cùng enzym succinate dehydrogenase (SDH) tại gan và cơ xương được cải thiện đáng kể [1]. Đáng chú ý, dạng ba kích chế muối cho thấy hiệu quả nâng cao chuyển hóa năng lượng vượt trội hơn so với dạng thô chưa qua chế biến ở cùng một liều lượng [1]. Hoạt tính của SDH gia tăng cho thấy chu trình acid citric tại ty thể diễn ra thuận lợi hơn, từ đó hỗ trợ tái tạo ATP cần thiết cho sức bền của sợi cơ.

Tác động kháng viêm, chống oxy hóa của hoạt chất tự nhiên từ ba kích

Bên cạnh việc thúc đẩy chuyển hóa cơ bản, các hoạt chất chiết xuất từ ba kích còn thể hiện tiềm năng bảo vệ tế bào cơ quan trước stress oxy hóa. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích tác dụng của monotropein – một hợp chất iridoid đặc trưng có trong cây ba kích (Morinda officinalis) [2].

Nghiên cứu trên tế bào cơ trơn mạch máu và chuột biến đổi gen ăn chế độ nhiều chất béo cho thấy monotropein có khả năng làm giảm đáng kể phản ứng viêm và stress oxy hóa [2]. Ở cấp độ phân tử, hoạt chất này làm giảm mức biểu hiện của các protein truyền tín hiệu viêm như P-NF-kappaB và P-AP-1 [2]. Mặc dù nghiên cứu này tập trung vào bệnh lý mạch máu, cơ chế ức chế phản ứng viêm thông qua con đường NF-kappaB được đánh giá là một mắt xích giá trị, bởi tình trạng viêm mạn tính và stress oxy hóa cao cũng chính là các tác nhân kích hoạt con đường phân giải protein trong teo cơ.

Ngoài ra, bằng chứng từ một nghiên cứu năm 2016 trên loài thực vật cùng chi là Morinda citrifolia cũng cung cấp thêm góc nhìn về khả năng bảo vệ tế bào cơ xương [3]. Khi đánh giá tình trạng thoái hóa cơ do độc chất rotenone gây ra ở chuột, việc bổ sung chiết xuất từ loài thực vật chi Morinda này đã giúp bảo vệ tế bào cơ xương nhờ ngăn chặn các tín hiệu chết rụng tế bào [3]. Chiết xuất này làm giảm biểu hiện của các protein tiền apoptosis gồm Bax, caspase-3, caspase-9, đồng thời ngăn chặn sự rò rỉ cytochrome c từ ty thể ra bào tương và gia tăng lượng protein chống chết tế bào Bcl-2 [3]. Việc giữ cho ty thể không bị rò rỉ cytochrome c chính là chốt chặn quan trọng giúp bảo toàn tính toàn vẹn của tế bào cơ [3].

Nguy cơ tổn thương ty thể khi tập luyện quá tải và giới hạn của thảo dược

Nhiều người tập thể hình lầm tưởng rằng chỉ cần dùng thảo dược bổ trợ là có thể thoải mái gia tăng khối lượng tập luyện vô tội vạ. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học nhấn mạnh rằng trạng thái của ty thể có giới hạn chịu đựng nhất định trước áp lực vận động kéo dài.

Một nghiên cứu công bố năm 2007 trên các bệnh nhân có bất thường chức năng ty thể (mtDNA) cho thấy việc tập luyện sức bền có thể làm tăng lượng ty thể nhưng cũng đi kèm với gia tăng stress oxy hóa tại cơ bắp [4]. Ở nhóm bệnh nhân này, hoạt tính của enzym aconitase – một enzym cực kỳ nhạy cảm với stress oxy hóa tại ty thể – đã giảm tới 52% [4].

Nghiêm trọng hơn, một nghiên cứu vào năm 2025 trên mô hình chuột mang đột biến mất đoạn DNA ty thể lớn (mito-miceDelta) đã chỉ ra rằng bài tập bơi sức bền không những không cải thiện chức năng mà còn làm trầm trọng thêm bệnh lý tổn thương cơ bắp [5]. Điều này cho thấy khi ty thể đã bị tổn thương hoặc suy kiệt nặng, việc ép cơ bắp hoạt động quá mức sẽ phản tác dụng, và không có một loại thảo dược nào, kể cả ba kích, có thể đảo ngược được tổn thương cơ học và tế bào nếu người tập không dành thời gian phục hồi hợp lý.

Những hiểu lầm phổ biến của gymer về củ ba kích

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là việc coi ba kích như một loại "steroid tự nhiên" có khả năng kích thích tổng hợp cơ bắp trực tiếp tương đương hormone nội tiết hay các loại đạm tinh khiết. Dù ba kích chứa các hoạt chất thực vật nhóm iridoid hay anthraquinone có tác dụng hỗ trợ sinh học, chúng hoàn toàn không phải là các dẫn xuất đồng hóa mạnh làm tăng kích thước cơ bắp tức thì.

Hiểu lầm thứ hai xuất phát từ thói quen ngâm rượu ba kích để sử dụng như một loại "nước uống tăng lực" sau buổi tập. Rượu hay cồn ethanol là chất ức chế trực tiếp quá trình tổng hợp protein cơ bắp, gây mất nước tế bào và gia tăng độc tính chuyển hóa lên gan và thận. Uống rượu ba kích không những không giúp ngăn ngừa teo cơ mà còn làm trầm trọng thêm tình trạng dị hóa sau tập luyện.

Cuối cùng, người tập thường nghĩ rằng ba kích dạng nào cũng cho tác dụng như nhau. Bằng chứng khoa học đã chỉ ra rằng dạng bào chế ảnh hưởng rất lớn đến sinh khả dụng; chẳng hạn dạng chế muối của ba kích mang lại hiệu quả cải thiện hoạt tính enzym chuyển hóa năng lượng cơ bắp cao hơn dạng thô [1]. Việc tự ý đào rễ tươi hoặc ngâm rửa sơ sài khó lòng đem lại nồng độ hoạt chất tối ưu cho cơ thể.

Ai nên thận trọng khi sử dụng ba kích?

Mặc dù là dược liệu có nguồn gốc tự nhiên, ba kích không phù hợp cho tất cả mọi người, đặc biệt là những đối tượng có vấn đề sức khỏe đặc thù:

  • Người có bệnh lý nền về tim mạch hoặc huyết áp: Ba kích có tính ấm, tác động đến lưu thông khí huyết, do đó những người huyết áp cao không ổn định nên thận trọng.
  • Người bị rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy mạn tính: Vị thuốc này có thể gây kích ứng đường tiêu hóa ở một số cơ địa nhạy cảm hoặc người đang có tình trạng âm hư hỏa vượng (người hay bốc hỏa, khô khan, táo bón).
  • Người đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan: Bất kỳ hoạt chất thực vật nào khi dung nạp liều cao đều tạo thêm tải lượng chuyển hóa cho gan và thận, có thể gây tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị chuyên khoa.
  • Vận động viên có bệnh lý ty thể tiềm ẩn: Như các nghiên cứu đã cảnh báo, người có bệnh lý cơ do khiếm khuyết ty thể cần được bác sĩ chuyên khoa giám sát chế độ vận động và dùng thuốc nghiêm ngặt [5], [4].

Gợi ý cách áp dụng thực tế và an toàn cho người tập luyện

Để khai thác tiềm năng hỗ trợ sức khỏe từ ba kích mà không gặp phải rủi ro, người tập thể hình cần tuân thủ cách tiếp cận khoa học và chừng mực:

  • Lựa chọn dạng dùng: Thay vì dùng rượu ngâm, người tập nên ưu tiên dạng sắc nước uống từ dược liệu đã qua chế biến chuẩn mực (như ba kích chế muối, bỏ lõi) hoặc sử dụng các chế phẩm cao lỏng, viên nang đã được định lượng hoạt chất rõ ràng [1].
  • Thời điểm sử dụng: Nên dùng sau bữa ăn chính khoảng 30–60 phút, tránh uống khi bụng đói hoặc ngay sát giờ tập để hệ tiêu hóa hấp thu ổn định.
  • Liều lượng khuyến cáo: Cần tuân thủ liều dùng quy chuẩn của thầy thuốc y học cổ truyền (thông thường từ 6–12g dược liệu khô mỗi ngày), không tự ý tăng liều với mong muốn tăng cơ nhanh.
  • Kết hợp lối sống: Ba kích chỉ đóng vai trò hỗ trợ phụ trợ. Nền tảng cốt lõi để chống teo cơ và tăng sức bền vẫn phải là chế độ ăn giàu protein chất lượng cao, bù đắp đủ carbohydrate để duy trì glycogen cơ bắp [1], ngủ đủ giấc và phân bổ chu kỳ tập luyện – nghỉ ngơi hợp lý.

Tóm lại, ba kích sở hữu một số hợp chất tự nhiên có khả năng hỗ trợ cải thiện chuyển hóa năng lượng và giảm bớt các phản ứng viêm oxy hóa [1], [2]. Tuy nhiên, dược liệu này không phải là "thần dược" ngăn ngừa teo cơ hay gia tăng sức bền tức thì cho người tập thể hình. Người tập nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi sử dụng và tuyệt đối không xem thảo dược là giải pháp thay thế cho chế độ dinh dưỡng và nghỉ ngơi khoa học.