Nhiều người có thói quen xay cả lá nha đam tươi để uống giải nhiệt mỗi ngày hoặc truyền tai nhau dùng nước ép nha đam như một biện pháp tự nhiên nhằm làm dịu cơn đau bụng, hỗ trợ tiêu hóa. Đối với người mắc viêm đại tràng thể lỏng, tức tình trạng viêm ruột thường xuyên đi kèm tiêu chảy, việc tìm kiếm các loại thảo mộc lành tính để giảm bớt sự khó chịu là tâm lý rất phổ biến. Tuy nhiên, liệu loại thức uống thanh mát này có thực sự an toàn và phù hợp cho những người có đường ruột đang nhạy cảm, dễ đi ngoài hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là người bị viêm đại tràng thể lỏng cần hết sức thận trọng và không nên tự ý dùng nước ép nha đam tươi nguyên vỏ hay các chế phẩm chưa loại bỏ hợp chất kích thích nhu động. Dù các nghiên cứu khoa học ghi nhận phần gel nha đam tinh khiết có khả năng chống viêm, nhưng việc tự chế biến nước ép tại nhà thường lẫn các thành phần có tính nhuận tràng mạnh, rất dễ thúc đẩy tiêu chảy dữ dội hơn và gây kích ứng thêm lớp niêm mạc ruột đang bị tổn thương.

Vì sao nước ép nha đam có thể gây tiêu chảy và kích ứng?

Nha đam (Aloe vera) từ lâu đã được ghi nhận trong y học cổ truyền phương Đông như một vị thuốc dùng để điều trị các bệnh lý đường tiêu hóa, bao gồm cả tình trạng táo bón và viêm đại tràng [1]. Cấu tạo của lá nha đam gồm hai phần chính: phần gel trong suốt bên trong và lớp dịch nhựa vàng nằm sát dưới lớp vỏ xanh. Sự khác biệt giữa hai thành phần này quyết định trực tiếp đến tác động của nha đam đối với đường tiêu hóa của người sử dụng.

Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng nha đam chứa các hợp chất hoạt tính quan trọng như aloin A, aloin B và aloe-emodin [1]. Ngoài ra, cây nha đam còn chứa các thành phần khác như aloesin [2]. Những hợp chất nhóm anthraquinone này, đặc biệt là aloin và aloe-emodin, vốn có tác dụng kích thích mạnh lên nhu động ruột, tăng tiết dịch và thường được ứng dụng để nhuận tràng, trị táo bón [1]. Khi người bệnh tự xay cả lá hoặc không gọt sạch lớp mủ vàng sát vỏ, các chất này sẽ đi thẳng vào lòng ruột.

Đối với người bị viêm đại tràng thể lỏng, niêm mạc đại tràng vốn đã viêm loét, phù nề và tăng tính kích thích. Tác động thúc đẩy co bóp cơ trơn đại tràng và cản trở tái hấp thu nước của các hợp chất anthraquinone có thể dẫn đến hiện tượng tống phân ồ ạt, làm gia tăng số lần đi ngoài phân lỏng, gây đau quặn bụng từng cơn và làm trầm trọng thêm tình trạng mất nước cùng chất điện giải.

Bằng chứng lâm sàng trên người: Gel nha đam tác động ra sao?

Trái ngược với nước ép toàn phần hay nhựa nha đam, phần gel trong suốt đã qua xử lý loại bỏ nhựa lại được các nhà khoa học kiểm chứng về khả năng kháng viêm. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược đã được tiến hành trên 44 bệnh nhân ngoại trú mắc viêm loét đại tràng hoạt động từ mức độ nhẹ đến trung bình [3]. Trong nghiên cứu này, các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên theo tỷ lệ 2:1 để sử dụng gel nha đam đường uống với liều 100 mL mỗi lần, uống 2 lần mỗi ngày trong vòng 4 tuần, hoặc dùng giả dược [3].

Kết quả cho thấy, trong số 30 bệnh nhân được cho dùng gel nha đam, tỷ lệ đạt lui bệnh trên lâm sàng là 30% (9 bệnh nhân), tỷ lệ cải thiện là 37% (11 bệnh nhân) và tỷ lệ đáp ứng điều trị chung đạt 47% (14 bệnh nhân) [3]. Trong khi đó, ở nhóm 14 bệnh nhân dùng giả dược, tỷ lệ lui bệnh lâm sàng chỉ đạt 7% (1 người), tỷ lệ cải thiện đạt 7% (1 người) và tỷ lệ đáp ứng là 14% (2 người) [3]. Sự suy giảm chỉ số hoạt động lâm sàng của bệnh viêm đại tràng (Simple Clinical Colitis Activity Index) và chỉ số mô học ở nhóm dùng gel nha đam có ý nghĩa thống kê lần lượt với p = 0,01 và p = 0,03 [3].

Mặc dù vậy, nghiên cứu này cũng ghi nhận rằng điểm số nội soi đại tràng sigma (Baron score) và các biến số xét nghiệm máu (như huyết sắc tố, tiểu cầu, tốc độ máu lắng, CRP, albumin) không có sự khác biệt đáng kể giữa nhóm dùng gel nha đam và nhóm dùng giả dược [3]. Các biến cố bất lợi được ghi nhận là nhỏ và tương đương giữa hai nhóm bệnh nhân, cho thấy gel nha đam tinh chế đường uống với liều lượng trên tương đối an toàn trong khoảng thời gian theo dõi 4 tuần [3].

Các nghiên cứu thực nghiệm giải mã cơ chế chống viêm của nha đam

Để làm rõ hơn tác động bảo vệ niêm mạc, nhiều nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã được triển khai, tập trung vào mô hình viêm loét đại tràng thực nghiệm. Một nghiên cứu tiến hành trên 48 con chuột bị gây viêm loét đại tràng bằng cách bơm dung dịch acid acetic 4% vào trực tràng [4]. Chuột được chia thành các nhóm phòng ngừa và điều trị, nhận chiết xuất gel nha đam ở liều 50 mg/kg và 300 mg/kg cân nặng, đối chứng với nước cất và thuốc sulfasalazine [4]. Kết quả kiểm tra vi thể và đại thể cho thấy liều 50 mg/kg của gel nha đam thể hiện tác dụng bảo vệ và điều trị, làm giảm tình trạng viêm, loét và tổn thương mô ruột so với nhóm đối chứng âm với p < 0,05 [4].

Đi sâu vào cấp độ phân tử, một nghiên cứu khác công bố năm 2020 trên chuột bị viêm loét đại tràng do acid acetic đã đánh giá sự biểu hiện gen liên quan đến quá trình chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào [5]. Nhóm nghiên cứu nhận thấy việc điều trị bằng gel nha đam làm giảm đáng kể sự biểu hiện mRNA của gen thúc đẩy chết tế bào là Bax so với nhóm chuột viêm đại tràng không điều trị qua các mốc thời gian 7, 14 và 21 ngày [5]. Đồng thời, gel nha đam cũng làm tăng đáng kể sự biểu hiện của gen chống chết tế bào Bcl-2 ở các thời điểm này [5]. Sự điều hòa này giúp bảo tồn tính toàn vẹn của tế bào biểu mô ruột bị tổn thương [5].

Năm 2021, một nghiên cứu trên 60 chuột cống Wistar bị gây viêm đại tràng bằng trinitrobenzenesulfonic acid (TNBS) đã phân tích nồng độ các yếu tố gây viêm và chỉ số oxy hóa khử [6]. Khi chuột bị viêm ruột không điều trị, nồng độ TNF-alpha trong huyết thanh tăng vọt lên 75 pg/ml (so với 44 pg/ml ở chuột khỏe), interleukin-6 tăng lên 41 pg/ml (so với 21 pg/ml) và oxit nitric tăng lên 24 mum/ml (so với 6 mum/ml) [6]. Tại mô đại tràng, chỉ số malondialdehyde tăng lên 236,35 mug/mg và myeloperoxidase tăng lên 29,38 U/mg [6]. Trong các nhóm can thiệp, đường dùng trực tràng của chiết xuất nha đam liều 400 mg/kg cho kết quả tối ưu nhất khi hạ TNF-alpha xuống 55 pg/ml, interleukin-6 xuống 24 pg/ml, oxit nitric xuống 10 mum/ml, đồng thời giảm malondialdehyde xuống 102,67 mug/mg và myeloperoxidase xuống 12,29 U/mg [6]. Việc dùng trực tràng liều 400 mg/kg cũng cải thiện tỷ lệ trọng lượng trên chiều dài đại tràng của chuột [6].

Cũng trong năm 2021, nghiên cứu sử dụng mô hình chuột bị viêm đại tràng do dextran sulfate sodium (DSS) 3% đã kiểm tra chiết xuất nha đam ở hai mức liều uống là 18 mg/kg và 72 mg/kg trong 10 ngày [1]. Bổ sung chiết xuất nha đam qua đường uống giúp giảm đáng kể chỉ số hoạt động của bệnh (DAI), ngăn ngừa sự co rút chiều dài đại tràng và làm giảm các tổn thương bệnh lý trên mô ruột [1]. Phân tích trong nghiên cứu còn cho thấy nha đam kích thích sự bài tiết lớp chất nhầy bảo vệ đại tràng thông qua việc điều hòa các đường dẫn truyền tín hiệu nội bào [1].

Năm 2022, tác dụng phụ thuộc liều lượng của gel nha đam một lần nữa được khẳng định trên chuột đực Wistar bị viêm đại tràng do acid acetic 4% [7]. Các nhóm chuột được dùng gel nha đam ở các mức liều 20, 40 và 60 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt 14 ngày [7]. Các chỉ số viêm thô, biến đổi mô học và nồng độ oxit nitric trong mô đều giảm rõ rệt theo liều lượng, trong đó mức liều 60 mg/kg mang lại hiệu quả phục hồi mô đại tràng vượt trội hơn cả việc dùng dexamethasone liều 1 mg/kg [7].

Bên cạnh loài Aloe vera thông thường, loài Aloe saponaria cũng được nghiên cứu trên chuột bị viêm đại tràng do DSS [8]. Dịch chiết nước của Aloe saponaria chứa hàm lượng polyphenol toàn phần là 272 microg/g và tanin là 163 microg/g, thể hiện khả năng chống oxy hóa rõ rệt [8]. Việc sử dụng dịch chiết này trong 7 ngày giúp cải thiện tình trạng sụt cân, chiều dài đại tràng, giảm xuất huyết trực tràng và phục hồi khả năng tiết chất nhầy mucin của đại tràng mà không gây tổn thương hay độc tính lên gan và thận của chuột [8].

Ngoài ra, các nghiên cứu tổng quan cũng ghi nhận việc ứng dụng nha đam trên các bệnh lý tiêu hóa khác [2]. Siro nha đam liều 10 mL/ngày trong 4 tuần làm giảm triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản mà hầu như không gây tác dụng phụ đáng kể [2]. Thuốc mỡ nha đam 3% bôi tại chỗ giúp làm dịu triệu chứng tiêu chảy và mót rặn ở bệnh nhân viêm trực tràng cấp do xạ trị vùng chậu [2]. Tuy nhiên, chiết xuất nha đam dạng viên uống (AVH200) chỉ giúp giảm nhẹ nhưng không có ý nghĩa thống kê mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng tiêu hóa ở bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích khi so với nhóm đối chứng [2]. Polysaccharide từ nha đam ở liều 15 mg/kg cũng được chứng minh có khả năng bảo vệ chuột khỏi viêm đại tràng do hóa chất thông qua việc gia tăng biểu hiện các protein JAK2, p-JAK2, STAT-3 và p-STAT3 [2].

Lợi ích tiềm năng và khoảng cách từ phòng thí nghiệm ra đời thực

Tổng hợp từ các dữ liệu khoa học, nha đam thực sự sở hữu các đặc tính sinh học quý giá bao gồm chống oxy hóa, kháng viêm, giảm đau và kích thích làm lành vết loét niêm mạc [4], [2]. Phần gel nha đam tinh khiết có khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha, interleukin-6 và ức chế sự chết theo chương trình của tế bào niêm mạc [5], [6].

Dẫu vậy, khoảng cách giữa các kết quả nghiên cứu và việc người dân tự sử dụng tại nhà là rất lớn. Thứ nhất, phần lớn các dữ liệu thực nghiệm mạnh mẽ hiện nay đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống, chuột nhắt) với các mô hình gây viêm nhân tạo bằng hóa chất như acid acetic, TNBS hay DSS [4], [5], [6], [1], [7], [8]. Bằng chứng trên người vẫn còn rất khiêm tốn, tiêu biểu là thử nghiệm lâm sàng năm 2004 với quy mô mẫu nhỏ chỉ 44 người và thời gian theo dõi ngắn chỉ vỏn vẹn 4 tuần [3].

Thứ hai, thử nghiệm lâm sàng này chỉ ghi nhận sự cải thiện về mặt triệu chứng lâm sàng và mô học, trong khi hình ảnh nội soi đại tràng và các chỉ số sinh hóa máu không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với giả dược [3]. Do đó, chưa có đủ bằng chứng lâm sàng vững chắc để khuyến nghị nha đam như một phương pháp điều trị thay thế phác đồ y khoa chuẩn.

Thứ ba, sự khác biệt mấu chốt nằm ở dạng bào chế. Các nghiên cứu đều sử dụng gel nha đam tinh khiết đã tách chiết cẩn thận hoặc các dịch chiết tiêu chuẩn hóa đã loại bỏ anthraquinone [3], [4], [6]. Trong khi đó, nước ép nha đam mà người dân tự chế biến tại nhà từ lá tươi thường chứa cả aloin và các chất kích thích đường ruột [1], [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nha đam cho đường ruột

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là cho rằng "thảo mộc tự nhiên thì tuyệt đối lành tính, uống càng nhiều càng tốt". Không ít người tin rằng nước ép từ lá nha đam tươi có tính mát nên sẽ giúp làm "mát ruột", dập tắt ngay cơn viêm đại tràng. Thực tế, chính vị đắng và lớp nhựa vàng sát vỏ chứa aloin lại là chất tẩy xổ, kích thích đại tràng co bóp mạnh để đẩy chất thải ra ngoài [1].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng của gel nha đam tinh chế trong nghiên cứu với ly nước ép nha đam tự xay. Trong phòng thí nghiệm hay các thử nghiệm y khoa, các nhà khoa học sử dụng gel đã bóc tách hoàn toàn lớp vỏ và mủ vàng, thậm chí sử dụng đường thụt trực tràng để tiếp cận trực tiếp tổn thương [3], [6]. Khi xay cả lá hoặc sơ chế không kỹ, người dùng vô tình nạp một lượng lớn anthraquinone vào cơ thể, biến thức uống làm dịu thành chất kích thích tiêu chảy [1].

Một ngộ nhận khác là hy vọng nha đam có thể thay thế thuốc điều trị viêm loét đại tràng do bác sĩ kê đơn. Trong thử nghiệm, thuốc chuẩn như sulfasalazine hay dexamethasone luôn được đặt làm đối chứng chuẩn [4], [5], [7]. Việc người bệnh tự ý ngưng thuốc điều trị để chuyển sang uống nước ép nha đam có thể dẫn đến những đợt bùng phát viêm đại tràng nguy hiểm.

Ai nên thận trọng hoặc cần tránh dùng nước ép nha đam?

Dựa trên cơ chế tác động và bằng chứng hiện có, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn giác:

  • Người viêm đại tràng thể lỏng, hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy: Nhóm người bệnh này đang có tình trạng tăng nhu động ruột và phân lỏng nát. Các hợp chất như aloin trong nước ép nha đam có thể làm tăng bài tiết nước vào lòng ruột, gây tiêu chảy cấp, đau quặn bụng và mất cân bằng điện giải [1].
  • Người đang trong đợt bùng phát viêm loét đại tràng cấp tính: Khi niêm mạc đang chảy máu hoặc trợt loét nặng, bất kỳ sự kích thích cơ học hay hóa học nào từ nước ép nha đam tươi chưa chuẩn hóa cũng có thể làm trầm trọng thêm tổn thương.
  • Người đang dùng thuốc điều trị y khoa: Bệnh nhân viêm đại tràng đang dùng thuốc kê đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào từ nha đam để tránh nguy cơ tương tác thuốc hoặc ảnh hưởng tới sự hấp thu của đường ruột.

Hướng dẫn sử dụng an toàn nếu muốn bổ sung nha đam

Nếu người có vấn đề về đại tràng muốn tận dụng các đặc tính hỗ trợ chống viêm của gel nha đam, việc chế biến và lựa chọn sản phẩm đòi hỏi sự khắt khe:

  • Tuyệt đối loại bỏ phần nhựa vàng: Nếu sơ chế lá nha đam tươi tại nhà, phải gọt bỏ toàn bộ lớp vỏ xanh bên ngoài thật sâu. Ngâm và rửa sạch khối gel trong suốt nhiều lần dưới vòi nước chảy để loại bỏ hoàn toàn lớp nhớt vàng chứa aloin [1], [2]. Sau đó, nên chần sơ phần thịt trong suốt qua nước sôi trước khi chế biến.
  • Ưu tiên chế phẩm gel tinh chế: Người bệnh nên lựa chọn các sản phẩm gel nha đam uống đã qua quy trình loại bỏ hoàn toàn aloin (decolorized/purified aloe vera gel) được kiểm định bởi các cơ quan quản lý y tế, thay vì uống nước ép tự xay cả lá.
  • Liều lượng và thời gian: Trong nghiên cứu lâm sàng trên người, gel nha đam tinh khiết được dùng với liều 100 mL, chia làm 2 lần mỗi ngày và sử dụng trong 4 tuần [3]. Không nên lạm dụng uống kéo dài liên tục nhiều tháng mà không có sự theo dõi của nhân viên y tế.
  • Thử nghiệm từng lượng nhỏ: Bắt đầu bằng một lượng rất nhỏ để thăm dò phản ứng của cơ thể. Nếu nhận thấy bụng sôi, đầy hơi hoặc số lần đi tiêu trong ngày tăng lên, người bệnh cần dừng ngay lập tức.

Tóm lại, dù các hoạt chất trong gel nha đam đã cho thấy tiềm năng chống viêm và phục hồi tổn thương niêm mạc trong các nghiên cứu khoa học [3], [4], [6], nước ép nha đam tự chế tại nhà lại tiềm ẩn nguy cơ kích thích tiêu chảy rất lớn đối với người viêm đại tràng thể lỏng do chứa các hợp chất anthraquinone [1]. Người bệnh không nên tự ý dùng nước ép tươi để điều trị thay thế phác đồ y khoa, và luôn cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để có lộ trình chăm sóc đường ruột an toàn, hiệu quả.