Nhiều người có thói quen ăn nhiều trái cây để thanh lọc cơ thể và hỗ trợ hạ huyết áp. Tuy nhiên, nếu vừa bị tăng huyết áp vừa kèm theo bệnh thận mạn, thói quen ăn uống tưởng chừng lành mạnh này lại có thể dẫn đến những biến cố khó lường. Không ít trường hợp người bệnh phải nhập viện cấp cứu trong tình trạng nhịp tim rối loạn nghiêm trọng chỉ vì ăn lượng lớn hoa quả trong thời gian ngắn.

Câu trả lời ngắn gọn: người vừa cao huyết áp vừa có bệnh thận mạn tính không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối mọi loại trái cây, nhưng bắt buộc phải kiểm soát chặt chẽ lượng nạp vào và loại quả lựa chọn. Nguyên nhân then chốt nằm ở nguy cơ tăng kali máu – một biến chứng nguy hiểm có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng khi chức năng lọc của thận đã bị suy giảm.

Cơ chế khiến kali tích tụ đe dọa tim mạch

Kali là khoáng chất cần thiết duy trì hoạt động điện giải, thần kinh và cơ tim. Ở cơ thể khỏe mạnh, lượng kali dư thừa nạp vào qua đường ăn uống sẽ được đào thải nhanh chóng và hiệu quả qua đường nước tiểu nhờ hoạt động của thận.

Khi người bệnh bị tổn thương thận, khả năng bài tiết kali qua nước tiểu suy giảm đáng kể khiến khoáng chất này dễ tích tụ trong máu [1]. Tình trạng này càng trở nên phức tạp hơn khi bệnh nhân tăng huyết áp kèm bệnh thận thường được điều trị bằng nhóm thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone (thuốc ức chế men chuyển hoặc chẹn thụ thể), vốn là các thuốc làm giảm bài tiết kali [1], [2]. Sự kết hợp giữa chức năng lọc của thận suy giảm và tác dụng giữ kali của thuốc khiến nồng độ chất này dễ dàng vượt quá ngưỡng an toàn [1], [2].

Nghiên cứu y khoa ghi nhận tình trạng tăng kali máu liên quan mật thiết đến rối loạn nhịp tim và đột tử ở bệnh nhân mắc bệnh thận mạn [3]. Khi nồng độ kali trong máu tăng quá cao, hoạt động điện thế của tim bị xáo trộn, gây ra các cơn loạn nhịp tim ác tính và nguy cơ tử vong tăng cao nếu không được xử trí y tế kịp thời [1], [3].

Nghiên cứu chỉ ra bức tranh thực tế về tăng kali máu

Một bài tổng quan công bố năm 2023 chỉ ra rằng tỷ lệ tăng kali máu và hạ kali máu ở bệnh nhân bệnh thận mạn tương đương nhau, lần lượt ở mức 15-20% và 15-18% [1]. Tuy nhiên, bài viết nhấn mạnh tăng kali máu đòi hỏi sự lưu ý điều trị và phòng ngừa đặc biệt hơn vì liên quan trực tiếp đến tỷ lệ tử vong cao hơn nhiều so với hạ kali máu [1]. Nồng độ kali huyết thanh của người bệnh chịu sự chi phối từ khẩu phần ăn uống, việc sử dụng thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone và thuốc lợi tiểu [1].

Mối nguy hiểm của việc nạp kali từ thực phẩm cũng được phân tích cụ thể qua dữ liệu lâm sàng. Một nghiên cứu tổng hợp năm 2019 rà soát 35 báo cáo ca bệnh gồm 44 đợt tăng kali máu do ăn uống, ghi nhận nồng độ kali máu trung bình của các bệnh nhân lên tới 8,2 ± 1,4 mEq/l [2]. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng này phổ biến nhất là tiêu thụ lượng lớn trái cây, rau củ (17 trường hợp) hoặc sử dụng các loại muối thay thế (12 trường hợp) [2]. Khi đo điện tâm đồ trên 30 bệnh nhân, có tới 86,7% xuất hiện hình ảnh bất thường [2].

Các triệu chứng thường gặp nhất được ghi nhận ở những người tăng kali máu cấp tính do ăn uống gồm yếu cơ (29,5%), nôn mửa (20,4%) và khó thở (15,9%) [2]. Các can thiệp y tế khẩn cấp đã phải áp dụng bao gồm tiêm insulin (22 trường hợp), dùng sodium/calcium polystyrene sulfonate (14 trường hợp) hoặc tiêm calcium gluconate (14 trường hợp) để ổn định màng tế bào cơ tim [2]. Dù 40 bệnh nhân đã hồi phục, báo cáo vẫn ghi nhận 3 trường hợp tử vong do biến chứng nặng nề này [2].

Bên cạnh đó, một báo cáo lâm sàng năm 2022 tại Nhật Bản ghi nhận 2 bệnh nhân có bệnh thận mạn đang dùng thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone đã xuất hiện loạn nhịp tim đe dọa tính mạng sau khi ăn khoai lang khô "Hoshi-Imo" quá nhiều [4]. Báo cáo cũng đề cập một trường hợp khác bị tăng kali máu do thói quen ăn hơn 500 gram khoai lang kèm 2 quả chuối mỗi ngày trong suốt một tuần trước khi nhập viện với triệu chứng yếu sức và rối loạn dáng đi [4].

Hệ lụy khi kiêng khem trái cây quá mức

Dù nguy cơ tăng kali máu là có thật, việc kiêng hoàn toàn trái cây và rau củ lại gây ra những hệ lụy sức khỏe tiêu cực khác. Nghiên cứu trên 3.545 bệnh nhân thuộc dự án đoàn hệ Fukuoka Kidney Disease Registry (FKR) tại Nhật Bản năm 2022 cho thấy: khi bệnh thận mạn tiến triển sang giai đoạn nặng hơn, lượng rau xanh, rau lá và trái cây ăn vào giảm đi rõ rệt (p < 0,01) [3]. Sự cắt giảm quá mức này dẫn tới tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng beta-carotene và chất xơ từ thực vật (p < 0,01) ở bệnh nhân bệnh thận [3].

Đáng chú ý, một nghiên cứu đoàn hệ tại bệnh viện năm 2023 theo dõi 2.006 bệnh nhân (trong đó có 902 người bệnh thận mạn chưa chạy thận và 131 người chạy thận nhân tạo) trong thời gian trung vị 5,7 năm [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ tử vong ở nhóm ăn rau quả "thỉnh thoảng" tăng 25% (HR 1,25; KTC 95%: 1,04-1,52) và ở nhóm "hiếm khi hoặc không bao giờ" ăn rau quả tăng 60% (HR 1,60; KTC 95%: 1,23-2,08) so với nhóm ăn "mỗi ngày", sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu [5]. Điều này chứng minh rằng cắt bỏ hoàn toàn rau quả khỏi bữa ăn không phải là giải pháp tối ưu cho người bệnh.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên thực hiện trong 36 tháng trên 108 bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn 3 (độ lọc cầu thận eGFR từ 30-59 mL/min/1,73 m2, tổng CO2 huyết tương 22-24 mmol/L) đã so sánh việc giảm 50% lượng toan trong chế độ ăn bằng natri bicacbonat hoặc bằng các loại rau quả sinh kiềm với chế độ chăm sóc thông thường [6]. Các loại trái cây được cung cấp gồm táo, mơ, cam, đào, lê, nho khô và dâu tây; rau củ gồm cà rốt, súp lơ, cà tím, xà lách, khoai tây, rau bina, cà chua và bí ngòi [6]. Sau 3 năm, chế độ ăn bổ sung rau quả giúp giảm bài tiết angiotensinogen qua nước tiểu và bảo tồn được độ lọc cầu thận mà không gây ra biến chứng tăng kali máu nguy hiểm [6].

Hiểu lầm: Bị bệnh thận là phải cấm tiệt hoa quả

Nhiều người bệnh và người nhà thường mang tâm lý hoang mang, loại bỏ hoàn toàn các loại trái cây tươi ra khỏi thực đơn vì sợ kali tăng vọt. Đây là quan niệm sai lầm đã tồn tại từ lâu trong dinh dưỡng bệnh thận [7].

Các bài tổng quan y khoa hiện đại chỉ ra rằng việc hạn chế kali quá mức có thể dẫn đến nguy cơ hạ kali máu, làm nặng thêm tình trạng tăng huyết áp mạn tính, tụt huyết áp khi lọc máu, xơ hóa thận và thậm chí kích hoạt các rối loạn nhịp thất [8]. Bản thân tình trạng hạ kali máu cũng làm tăng tỷ lệ tử vong tương tự như khi kali máu tăng cao [1], [8].

Hơn nữa, chất xơ không hòa tan có nhiều trong rau quả và thực vật đóng vai trò thúc đẩy bài tiết kali tự nhiên qua đường tiêu hóa (phân), giúp kiểm soát nguy cơ tích tụ kali máu cho người bệnh [7]. Do đó, việc duy trì một tỷ lệ trái cây phù hợp dưới sự theo dõi của nhân viên y tế mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe hơn là việc kiêng khem mù quáng [6], [7].

Ai cần đặc biệt thận trọng với trái cây giàu kali?

Mức độ thận trọng khi ăn trái cây phụ thuộc mật thiết vào giai đoạn suy giảm chức năng thận và các loại thuốc đang sử dụng:

  • Bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn nặng hoặc đang phải lọc máu chu kỳ: Cần thực hiện kiểm soát và hạn chế lượng kali ăn vào đều đặn mỗi ngày, vì thận lúc này đã mất gần như hoàn toàn chức năng tự đào thải chất điện giải [8].
  • Bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp nhóm ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone: Bắt buộc phải theo dõi sát sao nồng độ kali huyết thanh định kỳ, vì thuốc làm giảm khả năng thải trừ kali của thận [1], [2], [8].
  • Bệnh nhân từng có tiền sử tăng nồng độ kali trong máu hoặc từng xuất hiện dấu hiệu rối loạn nhịp tim: Cần có sự tư vấn dinh dưỡng toàn diện từ bác sĩ chuyên khoa để tránh tái phát biến chứng đe dọa tính mạng [6].

Ngược lại, ở giai đoạn bệnh thận mạn còn sớm, các khuyến cáo chỉ ra rằng không nên áp dụng chế độ kiêng kali bắt buộc một cách hà khắc nhằm bảo đảm đầy đủ dinh dưỡng cho người bệnh [8].

Nguyên tắc ăn trái cây an toàn cho người bệnh

Để vừa tận dụng được dưỡng chất quý giá từ hoa quả, vừa bảo vệ tính mạng trước nguy cơ tăng kali máu, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Cẩn trọng tuyệt đối với trái cây khô và thực phẩm cô đặc: Trái cây sấy khô hoặc khoai lang khô chứa hàm lượng kali đậm đặc hơn rất nhiều lần so với dạng tươi tự nhiên trên cùng một khẩu phần ăn, do đã bị rút hết nước [4]. Tiêu thụ lượng lớn các món này có thể đưa một lượng kali khổng lồ vào máu trong thời gian ngắn và kích hoạt rối loạn nhịp tim [4].
  • Không dùng muối thay thế: Các loại muối thay thế muối ăn thông thường thường sử dụng muối kali để giảm natri, đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ngộ độc kali máu cấp tính [2].
  • Kiểm soát khẩu phần và đa dạng hóa: Không ăn dồn dập lượng lớn một loại trái cây nhiều kali (như chuối) trong nhiều ngày liên tiếp [4]. Nên chia nhỏ lượng trái cây ăn trong ngày, chọn các loại quả có mức kali trung bình hoặc thấp và ăn với lượng vừa phải [6].
  • Khám và xét nghiệm định kỳ: Người bệnh cần tuân thủ lịch tái khám định kỳ để kiểm tra chức năng thận và nồng độ kali máu, từ đó bác sĩ sẽ điều chỉnh liều lượng thuốc hạ áp cũng như hướng dẫn lượng hoa quả được phép ăn phù hợp nhất [1], [8].

Người bệnh tăng huyết áp kèm suy giảm chức năng thận không nên tự ý cắt bỏ hoàn toàn trái cây tươi, nhưng tuyệt đối không được ăn uống tùy tiện theo sở thích. Sự cân bằng hợp lý giữa việc lựa chọn loại quả, kiểm soát lượng nạp vào và theo dõi y tế chặt chẽ chính là chìa khóa giúp bảo vệ trái tim và làm chậm tiến triển của bệnh thận.