Nhiều người Việt có thói quen nấu nước lá atiso tươi hoặc hãm trà túi lọc uống hàng ngày với hy vọng thanh lọc cơ thể và hạ mỡ máu sau những bữa ăn nhiều dầu mỡ. Tình trạng tăng cholesterol máu ngày càng phổ biến do lối sống hiện đại, dẫn đến nhu cầu tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để kiểm soát mỡ máu ngày một tăng cao. Tuy nhiên, liệu uống nước atiso thông thường có thực sự mang lại hiệu quả hạ mỡ máu rõ rệt như lời truyền miệng hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là: các nghiên cứu khoa học xác nhận chiết xuất từ cây atiso có tác dụng hỗ trợ hạ mỡ máu, đặc biệt là giảm cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol (loại mỡ xấu) và triglyceride. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng chủ yếu đến từ các dạng chiết xuất lá atiso chuẩn hóa hoặc nước ép cô đặc chứa hàm lượng hoạt chất cao, chứ không phải các loại nước atiso đun loãng hay trà uống giải khát hàng ngày.

Cơ chế tác động của atiso lên mỡ máu

Các bằng chứng khoa học cho thấy hiệu quả chuyển hóa lipid của atiso đến từ nhiều con đường sinh hóa khác nhau. Ở mô hình động vật, các hợp chất flavonoid trong atiso cản trở quá trình sinh tổng hợp cholesterol từ tiền chất thông qua việc ức chế enzyme 3-hydroxy-3-methylglutaryl-Coenzyme A (HMG-CoA) reductase [1]. Đây cũng chính là enzyme đích mà các thuốc hạ mỡ máu nhóm statin thường nhắm tới.

Bên cạnh đó, các flavonoid của atiso còn tương tác với các protein liên kết yếu tố điều hòa sterol (SREBPs) và enzyme acetyl-CoA C-acetyltransferase (ACAT) tại gan, đồng thời làm tăng bài tiết axit mật qua phân [1]. Hai thành phần luteolin và axit chlorogenic trong atiso được xem là giữ vai trò then chốt đối với tác động giảm nồng độ lipid trong huyết thanh [2]. Ngoài ra, phần đế hoa atiso nấu chín cũng chứa lượng lớn chất xơ hòa tan, đặc biệt là inulin, đóng góp vào việc cải thiện chỉ số mỡ máu [2].

Atiso còn mang lại lợi ích chống oxy hóa mạnh mẽ giúp hạn chế xơ vữa mạch máu. Thử nghiệm trên động vật cho thấy chiết xuất lá atiso giúp làm giảm malondialdehyde (MDA) và diene conjugate (DC), đồng thời tăng hoạt tính chống oxy hóa trong huyết tương [5, 7]. Nhờ đó, chiết xuất này ngăn chặn trạng thái tiền oxy hóa của các phân tử lipoprotein chứa apo B như LDL và VLDL, giảm thiểu nguy cơ tổn thương thành mạch [5, 7].

Bằng chứng từ các nghiên cứu tổng quan hệ thống

Nhiều phân tích gộp quy mô lớn trên người đã chứng minh khả năng cải thiện mỡ máu của chiết xuất atiso. Một phân tích gộp công bố năm 2018 tổng hợp dữ liệu từ 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 702 người tham gia [3]. Kết quả ghi nhận việc bổ sung chiết xuất atiso giúp giảm đáng kể cholesterol toàn phần trung bình 17,6 mg/dL, giảm LDL-cholesterol 14,9 mg/dL và giảm triglyceride 9,2 mg/dL [3]. Nghiên cứu này ghi nhận hiệu quả giảm LDL-cholesterol có mối liên hệ rõ rệt với mức LDL-cholesterol ban đầu của người bệnh [3]. Tuy nhiên, nồng độ HDL-cholesterol (loại mỡ tốt) không có sự thay đổi đáng kể [3].

Đến năm 2021, một phân tích gộp và phân tích liều - đáp ứng cập nhật dữ liệu từ 14 nghiên cứu với 15 kích thước hiệu ứng đã củng cố thêm phát hiện này [4]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra chiết xuất atiso làm giảm có ý nghĩa thống kê đối với triglyceride với mức chênh lệch trung bình có trọng số là -17,01 mg/dL, giảm cholesterol toàn phần -17,01 mg/dL và giảm LDL-cholesterol -17,48 mg/dL [4]. Chỉ số HDL-cholesterol trong phân tích này cũng không ghi nhận thay đổi có ý nghĩa thống kê [4].

Phân tích gộp năm 2021 cũng đánh giá riêng việc bổ sung nước ép atiso từ hai kích cỡ hiệu ứng [4]. Kết quả cho thấy nước ép atiso làm giảm triglyceride 3,34 mg/dL, giảm cholesterol toàn phần 18,04 mg/dL, giảm LDL-cholesterol 1,75 mg/dL và làm giảm HDL-cholesterol 4,21 mg/dL [4].

Các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt

Bên cạnh các phân tích tổng quan, các nghiên cứu can thiệp cụ thể cũng mang lại nhiều chi tiết giá trị. Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2019 theo dõi 20 người trưởng thành có tình trạng HDL-cholesterol thấp và tăng cholesterol máu nhẹ [5]. Các đối tượng có độ tuổi trung bình 49,10 tuổi và chỉ số khối cơ thể (BMI) trung bình 33,12 kg/m2, được chỉ định uống 250 mg chiết xuất lá atiso, 2 lần mỗi ngày trong suốt 60 ngày [5].

Kết quả can thiệp 60 ngày cho thấy chỉ số HDL-cholesterol tăng đáng kể, đồng thời ghi nhận sự sụt giảm có ý nghĩa của tỷ lệ ApoB/ApoA và tỷ lệ cholesterol toàn phần trên HDL-cholesterol [5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận sự thay đổi tích cực trong phản ứng của tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK cell) và mức độ cytokine MCP-1, cho thấy tiềm năng điều hòa miễn dịch và viêm liên quan đến chuyển hóa mỡ [5].

Các nhà khoa học cũng đã tiến hành thử nghiệm kết hợp atiso với các hoạt chất sinh học khác. Một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi năm 2022 khảo sát sản phẩm kết hợp giữa phytosome bergamot và chiết xuất atiso chuẩn hóa [6]. Nhóm được bổ sung ghi nhận mức giảm cholesterol toàn phần 13 mg/dL, giảm LDL-cholesterol 1 mg/dL và tăng HDL-cholesterol thêm 4,39 mg/dL theo thời gian [6]. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng mỗi 1 mg/dL nồng độ LDL-cholesterol giảm đi tương ứng với mức giảm 1% nguy cơ tương đối gặp biến cố bệnh tim mạch vành [6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Tổng hợp các tài liệu cho thấy liều dùng chiết xuất lá atiso từ 2 đến 3 g mỗi ngày có thể mang lại hiệu quả giảm LDL-cholesterol từ 8 đến 49 mg/dL, giảm cholesterol toàn phần từ 12 đến 55 mg/dL và giảm triglyceride từ 11 đến 51 mg/dL [2]. Những con số này chứng minh chiết xuất lá atiso là một liệu pháp tự nhiên đầy hứa hẹn để hỗ trợ quản lý tình trạng rối loạn lipid máu [2].

Dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ các giới hạn khoa học hiện nay. Phần lớn các dữ liệu lâm sàng được thực hiện với chiết xuất lá atiso đã được chuẩn hóa về hàm lượng hoạt chất luteolin hay axit chlorogenic [2]. Nước atiso tự nấu tại nhà hoặc trà túi lọc giải khát có nồng độ hoạt chất không đồng nhất và thường thấp hơn rất nhiều so với liều lượng nghiên cứu. Tác động của atiso lên nồng độ mỡ tốt HDL-cholesterol cũng chưa thực sự nhất quán, khi nhiều phân tích gộp lớn không ghi nhận sự cải thiện rõ rệt đối với chỉ số này [2, 4]. Các chuyên gia cũng lưu ý cần thêm các thử nghiệm lâm sàng dài hạn để xác định chắc chắn hiệu quả bảo vệ tim mạch tổng thể [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng atiso

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem nước atiso như một loại thần dược có thể "quét sạch mỡ máu" hoàn toàn. Nhiều người cho rằng chỉ cần uống nước atiso mỗi ngày thì có thể thoải mái ăn thực phẩm nhiều chất béo bão hòa, nội tạng động vật hay đồ chiên xào. Thực tế, không có loại thảo mộc nào có thể triệt tiêu hoàn toàn tác hại của chế độ ăn uống thiếu lành mạnh.

Một sai lầm nguy hiểm khác là tự ý bỏ thuốc điều trị chỉ định bởi bác sĩ để chuyển hẳn sang dùng nước atiso. Bổ sung chiết xuất atiso chỉ mang tính hiệp đồng, hỗ trợ quá trình điều trị giảm mỡ máu chứ không thể thay thế phác đồ y khoa [3]. Ngoài ra, việc lầm tưởng giữa công dụng của đế hoa atiso dùng làm rau ăn và chiết xuất từ lá atiso đậm đặc cũng khiến người dùng không đạt được hiệu quả mong đợi [2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù atiso được đánh giá là khá an toàn và lành tính trong các thử nghiệm lâm sàng [1], một số đối tượng vẫn cần thận trọng:

  • Người đang sử dụng thuốc hạ mỡ máu theo đơn: Do atiso có cơ chế tác động lên enzyme tổng hợp cholesterol và hỗ trợ hạ lipid, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tình trạng hạ chỉ số quá mức hoặc tương tác không mong muốn [4, 8].
  • Người mắc bệnh lý gan mật: Chiết xuất atiso kích thích tăng bài tiết axit mật [1], do đó những người bị sỏi mật hoặc tắc nghẽn đường mật cần có chỉ dẫn chuyên môn trước khi dùng lượng lớn.
  • Phụ nữ mang thai, người có bệnh nền mạn tính phức tạp: Cần hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi bổ sung thường xuyên các chế phẩm đậm đặc chiết xuất từ lá atiso.

Áp dụng thực tế đúng cách

Để tận dụng tối đa lợi ích của atiso, người tiêu dùng nên lưu ý một số điểm thực tế sau:

  • Phân biệt sản phẩm: Sử dụng trà atiso hay nước nấu hoa atiso như thức uống giải khát bổ sung nước và chất chống oxy hóa lành mạnh. Nếu muốn hỗ trợ hạ mỡ máu rõ rệt, cần ưu tiên các dạng chiết xuất lá atiso chuẩn hóa theo hướng dẫn của chuyên gia y tế [2].
  • Kết hợp thực phẩm: Bổ sung hoa atiso nấu chín vào thực đơn hàng ngày để cung cấp chất xơ hòa tan inulin tốt cho đường ruột và chuyển hóa mỡ [2].
  • Duy trì lối sống: Sử dụng atiso song hành với chế độ ăn Địa Trung Hải, hạn chế chất béo bão hòa, kiểm soát cân nặng và vận động thể lực đều đặn [3].

Tóm lại, chiết xuất lá atiso đã được khoa học chứng minh có khả năng hỗ trợ hạ LDL-cholesterol và triglyceride máu. Tuy nhiên, nước atiso đun giải khát hàng ngày chỉ mang tính bổ trợ lối sống lành mạnh. Người có mỡ máu cao nên thăm khám định kỳ và tuân thủ tư vấn của bác sĩ thay vì tự ý điều trị bằng thảo dược.