Những cơn đau khớp dữ dội xuất hiện đột ngột vào ban đêm từ lâu đã trở thành nỗi ám ảnh đối với nhiều người mắc bệnh gút. Trong nỗ lực tìm kiếm các giải pháp tự nhiên nhằm kiểm soát bệnh, nước ép anh đào chua (tart cherry) thường xuyên được nhắc đến như một thức uống hỗ trợ giảm đau và hạ axit uric hiệu quả. Thực tế, khoảng 25% người mắc gút từng thử nghiệm quả anh đào hoặc các sản phẩm từ loại quả này để cải thiện tình trạng bệnh [1].
Các bằng chứng khoa học cho thấy nước ép anh đào chua thực sự có khả năng hỗ trợ hạ axit uric huyết thanh và làm giảm tần suất tái phát các đợt viêm khớp cấp tính [2]. Dù vậy, loại nước ép này đóng vai trò là một liệu pháp dinh dưỡng bổ trợ chứ không thể thay thế hoàn toàn các chỉ định điều trị y khoa nền tảng.
Cơ chế tác động đến axit uric và phản ứng viêm
Bệnh gút phát sinh do nồng độ axit uric trong máu tăng cao kéo dài, dẫn tới sự lắng đọng của các tinh thể urat tại khớp và mô quanh khớp, gây ra viêm đau dữ dội [3]. Quá trình sinh hóa trong cơ thể tạo ra axit uric chủ yếu thông qua hoạt động chuyển hóa purine ở gan nhờ sự tham gia của các enzym chuyên biệt [4]. Cụ thể, adenosine được chuyển đổi thành inosine nhờ enzym ADA, sau đó tạo ra hypoxanthine và cuối cùng enzym xanthine oxidase (XOD) chuyển đổi các tiền chất này thành axit uric [4].
Bên cạnh con đường chuyển hóa purine, phản ứng viêm bùng phát tại ổ khớp là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới những cơn đau đớn dữ dội cho người bệnh [1]. Các nghiên cứu sinh học phân tử chỉ ra rằng trong quả anh đào chứa hàm lượng dồi dào các hoạt chất sinh học có khả năng chống oxy hóa và kháng viêm mạnh mẽ [5]. Các hợp chất này giúp ức chế sự biểu hiện của nhiều chất trung gian gây viêm quan trọng bao gồm interleukin-6 (IL-6), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-1 beta (IL-1beta) và interleukin-8 (IL-8) [1].
Ngoài ra, các hoạt chất từ anh đào còn có khả năng ức chế các enzym cyclooxygenase gồm COX-I và COX-II, vốn là những con đường đích tương tự như tác dụng của một số nhóm thuốc giảm đau kháng viêm thông thường [1]. Không chỉ dừng lại ở việc cắt giảm phản ứng viêm cấp tính, các chất chống oxy hóa tự nhiên này còn cho thấy tiềm năng điều hòa giảm quá trình hủy xương qua con đường trung gian NF-kappaB, hỗ trợ hạn chế tình trạng tổn thương khớp mạn tính [1].
Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu lâm sàng
Mối liên hệ giữa quả anh đào và nồng độ axit uric đã được y học chú ý từ rất sớm. Báo cáo đầu tiên trên người được công bố vào năm 1950 khi các nhà nghiên cứu ghi nhận việc dùng anh đào tươi và đóng hộp giúp hạ nồng độ axit uric trong máu ở 12 bệnh nhân mắc gút [4]. Kể từ mốc thời gian này, nhiều thử nghiệm lâm sàng hiện đại đã tiếp tục đi sâu tìm hiểu tác động của loại quả này trên các nhóm đối tượng khác nhau.
Một thử nghiệm can thiệp trên 10 phụ nữ khỏe mạnh sau một đêm nhịn ăn cho thấy, sau khi tiêu thụ 2 khẩu phần tương đương 280 gram quả anh đào, nồng độ axit uric trong máu đã giảm 14%, hạ từ mức 214,1 micromol/L (3,6 mg/dL) xuống còn 178,5 micromol/L (3,0 mg/dL) [4]. Kết quả này bước đầu khẳng định cơ thể có phản ứng đào thải hoặc giảm tổng hợp urat tương đối nhanh chóng sau khi hấp thu các dưỡng chất từ anh đào.
Tác động này tiếp tục được củng cố trong một nghiên cứu ngẫu nhiên chéo có đối chứng giả dược ở nhóm đối tượng thừa cân và béo phì có chỉ số khối cơ thể (BMI) lớn hơn 25 kg/m2 [3]. Nghiên cứu này gồm 26 người tham gia (18 nữ và 8 nam, độ tuổi trung bình 41 ± 11 tuổi, BMI trung bình 31,3 ± 6,0), trong đó có 12 người béo phì và 14 người thừa cân [3]. Nhóm người này được chỉ định uống 240 mL (tương đương 8 oz) nước ép anh đào chua mỗi ngày trong vòng 4 tuần [3]. Kết quả phân tích cho thấy việc duy trì thức uống này hàng ngày giúp giảm đáng kể 19,4% nồng độ axit uric trong huyết thanh [4].
Về khía cạnh giảm thiểu triệu chứng lâm sàng, nghiên cứu của tác giả Zhang và cộng sự đã đánh giá mối liên quan giữa việc tiêu thụ anh đào và nguy cơ bùng phát đợt gút cấp tái phát [2]. Dữ liệu báo cáo chỉ ra rằng chỉ sau 2 ngày ăn quả anh đào, nguy cơ xuất hiện đợt gút cấp của người bệnh đã giảm đi rõ rệt [2]. Điều đáng lưu ý là tác dụng tích cực của nước ép và chiết xuất anh đào được ghi nhận tính đồng nhất trên nhiều phân nhóm khác nhau, không bị chi phối bởi giới tính, tình trạng béo phì, mức tiêu thụ purine, thói quen dùng đồ uống có cồn hay việc sử dụng thuốc lợi tiểu [2].
Tổng hợp dữ liệu từ các tổng quan hệ thống
Để đưa ra cái nhìn toàn diện hơn, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá hệ thống nhiều nguồn dữ liệu trên các cơ sở dữ liệu y khoa như PubMed, Embase và Thư viện Cochrane tính đến tháng 8 năm 2019 [2]. Sau quá trình sàng lọc nghiêm ngặt, có 6 nghiên cứu đáp ứng đủ tiêu chuẩn được đưa vào phân tích, gồm 5 nghiên cứu thực hiện tại Mỹ và 1 nghiên cứu tại Anh [2].
Kết quả tổng hợp từ 6 công trình khoa học này đều ghi nhận sự suy giảm về cả tần suất lẫn mức độ nghiêm trọng của bệnh gút sau khi người bệnh sử dụng quả anh đào [2]. Những bệnh nhân thường xuyên bổ sung nước ép hoặc chiết xuất anh đào vào khẩu phần ăn ghi nhận số đợt bùng phát cơn gút cấp ít hơn hẳn so với những người không sử dụng [2]. Nhìn chung, các chuyên gia khẳng định tồn tại mối tương quan thuận giữa thói quen uống nước ép anh đào chua và việc suy giảm nồng độ axit uric trong máu [2].
Bên cạnh việc dùng đơn lẻ, các hợp chất sinh học từ anh đào cũng được nghiên cứu khi phối hợp cùng một số vi chất khác như axit folic hay kali citrat [6]. Một thử nghiệm nhãn mở sơ bộ kéo dài 45 ngày trên các bệnh nhân gút tiêu thụ hỗn hợp chiết xuất trái cây có chứa anh đào đã ghi nhận nồng độ axit uric trong máu giảm, đồng thời tình trạng đau nhức và tần suất sưng khớp cũng được cải thiện đáng kể [6].
Giới hạn của các bằng chứng hiện nay
Mặc dù có nhiều kết quả khả quan, bức tranh khoa học xung quanh tác dụng của quả anh đào vẫn còn tồn tại những mảnh ghép chưa thực sự đồng nhất. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng thực hiện trên 50 bệnh nhân gút sử dụng chiết xuất anh đào cô đặc trong 8 tuần lại đưa ra kết luận rằng sản phẩm này không tạo ra sự thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với nồng độ urat huyết thanh [6]. Các tác giả của nghiên cứu này nhận định rằng nếu anh đào có thể hỗ trợ giảm cơn gút trong thời gian dài, cơ chế đó có thể không hoàn toàn thông qua con đường hạ axit uric máu [6].
Bên cạnh đó, các chuyên gia tổng quan hệ thống cũng thừa nhận rằng họ chưa thể tiến hành phân tích gộp (meta-analysis) do số lượng nghiên cứu chất lượng cao còn hạn chế và có sự biến thiên rất lớn về phương pháp nghiên cứu cũng như thang đo giữa các thử nghiệm [2]. Một nghiên cứu trên mô hình động vật năm 2020 cũng cho thấy bột anh đào chua ở liều thấp chỉ mang lại hiệu quả bảo vệ hạn chế, làm giảm nhẹ axit uric máu ở giai đoạn đầu và cải thiện tổn thương thận [4].
Chính vì những dữ liệu chưa hoàn toàn thống nhất này, một đề cương thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 12 tháng đã được xây dựng để theo dõi 120 người từ 18 đến 80 tuổi đã được chẩn đoán mắc gút [5]. Nghiên cứu dài hạn này hướng tới mục tiêu so sánh việc uống nước ép anh đào Montmorency hàng ngày với đồ uống giả dược nhằm đánh giá chính xác tần suất bùng phát cơn gút cấp [5]. Đồng thời, các nhà khoa học cũng đặt mục tiêu kiểm tra xem liệu việc can thiệp bằng nước ép anh đào có giúp cải thiện các chỉ số nguy cơ tim mạch đi kèm như độ cứng động mạch, huyết áp và mỡ máu hay không [5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước ép anh đào
Một hiểu lầm rất phổ biến là người bệnh cho rằng chỉ cần uống nước ép anh đào là có thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh gút. Cần khẳng định rằng gút là một bệnh lý viêm khớp mạn tính phức tạp liên quan đến rối loạn chuyển hóa và có thể đi kèm nhiều bệnh lý tim mạch nguy hiểm [5]. Cho đến nay, không có bất kỳ loại thực phẩm nào có thể thay thế thuốc đặc trị hạ axit uric để chữa khỏi vĩnh viễn căn bệnh này.
Hiểu lầm thứ hai là việc tự ý bỏ thuốc hạ axit uric theo đơn của bác sĩ để chuyển hẳn sang uống nước ép trái cây. Dữ liệu thực tế cho thấy tỷ lệ bệnh nhân tuân thủ phác đồ điều trị hạ urat được kê đơn vốn chỉ dao động trong khoảng từ 20% đến 70% [3]. Việc tự ý ngưng dùng thuốc kiểm soát urat khi thấy các triệu chứng đau thuyên giảm sau khi uống nước ép có thể khiến nồng độ axit uric âm thầm tăng vọt trở lại, làm gia tăng nguy cơ phá hủy khớp và xuất hiện biến chứng về lâu dài [1].
Nhiều người cũng nhầm tưởng rằng uống càng nhiều nước ép anh đào hoặc dùng các loại siro hương anh đào đóng chai ngọt lịm thì hiệu quả hạ axit uric sẽ càng nhanh. Đa số các nghiên cứu lâm sàng đều sử dụng nước ép anh đào chua nguyên chất 100% hoặc dạng chiết xuất cô đặc không thêm phụ gia đường [3]. Uống các loại nước giải khát chứa nhiều đường hóa học hoặc đường fructose tinh luyện chẳng những không hỗ trợ bệnh mà còn làm tăng áp lực chuyển hóa lên gan và thận.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Nước ép anh đào tuy là nguồn dinh dưỡng tự nhiên nhưng không phải là lựa chọn phù hợp cho tất cả mọi người nếu không có sự tính toán cẩn thận. Người bệnh đái tháo đường hoặc có đường huyết không ổn định cần hết sức lưu ý. Mặc dù là nước ép nguyên chất không thêm đường, bản thân trái cây tự nhiên vẫn chứa một lượng carbohydrate nhất định có thể ảnh hưởng đến chỉ số đường huyết nếu uống quá nhiều trong ngày.
Người có bệnh lý thận mạn tính hoặc chức năng lọc của thận bị suy giảm cũng thuộc nhóm đối tượng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Nước ép từ các loại quả sẫm màu như anh đào thường chứa hàm lượng khoáng chất kali tương đối dồi dào, có thể tạo áp lực cho hệ bài tiết ở những bệnh nhân đang phải áp dụng chế độ ăn kiểm soát kali nghiêm ngặt.
Bên cạnh đó, những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, mắc hội chứng ruột kích thích hoặc dễ bị viêm loét dạ dày tá tràng nên thận trọng khi uống nước ép anh đào chua lúc bụng đói. Tính axit tự nhiên và hàm lượng hợp chất hữu cơ đậm đặc có thể kích thích niêm mạc dạ dày, gây ợ chua hoặc khó chịu đường tiêu hóa. Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh nền phức tạp luôn cần thông báo cho bác sĩ điều trị để tránh các tương tác dưỡng chất không mong muốn [1].
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn và đúng cách
Để tận dụng tối đa các hoạt chất sinh học có lợi từ anh đào mà vẫn đảm bảo an toàn cho sức khỏe, người bệnh có thể tham khảo liều lượng đã được ứng dụng trong các thử nghiệm lâm sàng uy tín. Mức sử dụng tiêu chuẩn thường được áp dụng là 240 mL (khoảng 8 oz) nước ép anh đào chua nguyên chất 100% mỗi ngày [3].
Về thời điểm sử dụng, người dùng có thể chia lượng nước ép này làm hai lần uống trong ngày, dùng sau các bữa ăn chính hoặc dùng một phần vào buổi tối trước khi đi ngủ. Việc uống sau bữa ăn giúp giảm thiểu nguy cơ kích ứng dạ dày do vị chua tự nhiên của quả. Nếu sử dụng dạng quả tươi, mức tiêu thụ khoảng hai khẩu phần ăn (tương đương 280 gram) sau bữa ăn nhẹ cũng là cách bổ sung tự nhiên được ghi nhận mang lại phản ứng chuyển hóa tốt cho cơ thể [4].
Khi chọn mua sản phẩm trên thị trường, bạn nên đọc kỹ nhãn thành phần để chọn loại nước ép anh đào chua Montmorency nguyên chất, không pha trộn thêm đường tinh luyện, không chứa siro ngô giàu fructose hay chất bảo quản nhân tạo [5]. Nếu cảm thấy vị chua đậm đặc khó uống, bạn hoàn toàn có thể pha loãng 240 mL nước ép này cùng với nước lọc ấm để uống rải rác.
Song song với việc uống nước ép anh đào, người bệnh gút không thể bỏ qua các nguyên tắc dinh dưỡng căn bản như uống đủ từ 2 đến 2,5 lít nước lọc mỗi ngày để hỗ trợ thận đào thải axit uric. Cần xây dựng khẩu phần ăn cân bằng, hạn chế tối đa các thực phẩm quá giàu nhân purine như phủ tạng động vật, thịt đỏ và hải sản, đồng thời kiêng hoàn toàn rượu bia và các loại đồ uống có cồn.
Nước ép anh đào chua là một thức uống giàu dưỡng chất, cung cấp nguồn chất chống oxy hóa và kháng viêm quý giá có thể hỗ trợ cải thiện nồng độ axit uric cũng như giảm bớt nỗi lo về các đợt sưng đau khớp cấp [5], [2]. Tuy nhiên, giải pháp tự nhiên này chỉ phát huy hiệu quả tốt nhất khi được đặt trong một phác đồ kiểm soát bệnh toàn diện. Người bệnh nên duy trì lối sống lành mạnh, tuân thủ đúng hướng dẫn điều trị của bác sĩ và chủ động tham vấn chuyên môn y tế trước khi thực hiện bất kỳ thay đổi nào trong chế độ ăn uống hàng ngày.
