Nước ép anh đào có giúp cải thiện độ cứng động mạch ở phụ nữ sau mãn kinh?

Nhiều phụ nữ bước vào giai đoạn sau mãn kinh thường đối mặt với nỗi lo về sức khỏe tim mạch và tình trạng xơ cứng mạch máu. Trên các diễn đàn chăm sóc sức khỏe, nước ép anh đào (tart cherry) gần đây được truyền tai nhau như một loại "siêu thực phẩm" có thể giúp trẻ hóa mạch máu và làm mềm thành động mạch. Liệu thức uống giàu chất chống oxy hóa này có thực sự tạo ra sự thay đổi rõ rệt cho độ cứng động mạch như lời đồn?

Câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là chưa đủ cơ sở để khẳng định nước ép anh đào giúp cải thiện độ cứng động mạch. Mặc dù loại quả này mang lại một số lợi ích tiềm năng đối với huyết áp tâm thu, mỡ máu và giảm các dấu hiệu viêm hay stress oxy hóa, thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về độ cứng động mạch lại không ghi nhận chuyển biến đáng kể.

Độ cứng động mạch ở phụ nữ sau mãn kinh nguy hiểm ra sao?

Khi phụ nữ bước qua độ tuổi mãn kinh, sự sụt giảm nồng độ nội tiết tố tự nhiên cùng tiến trình lão hóa thường đi kèm với gia tăng stress oxy hóa và tình trạng viêm âm ỉ trong cơ thể [4, 6]. Những yếu tố bất lợi này thúc đẩy tổn thương nội mô, làm suy giảm tính đàn hồi vốn có của các mạch máu lớn, dẫn tới tình trạng tăng độ cứng động mạch [1, 4].

Độ cứng động mạch gia tăng đồng nghĩa với việc tim phải co bóp mạnh hơn để đẩy máu đi nuôi cơ thể, trực tiếp làm tăng huyết áp và nguy cơ mắc bệnh lý tim mạch [3, 8]. Xơ vữa động mạch và bệnh tim mạch vốn là nguyên nhân tử vong hàng đầu, trong đó ước tính khoảng 80% trường hợp tử vong do bệnh tim mạch rơi vào nhóm người từ 65 tuổi trở lên ^[1].

Chính vì lý do này, việc tìm kiếm các liệu pháp dinh dưỡng giàu polyphenol có thể bảo vệ mạch máu và kiểm soát các chỉ số tim mạch luôn thu hút sự quan tâm của nhiều chị em [3, 6]. Anh đào chua, đặc biệt là giống Montmorency, nổi lên nhờ hàm lượng hợp chất chống oxy hóa vượt trội [3, 7].

Hoạt chất trong quả anh đào tác động lên mạch máu như thế nào?

Quả anh đào chua chứa lượng lớn các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên, đặc biệt là nhóm anthocyanin và flavonoid [1, 5]. Nghiên cứu dịch tễ học từng chỉ ra rằng lượng anthocyanin nạp vào qua chế độ ăn uống có mối liên hệ nghịch với tình trạng xơ cứng thành mạch ^[2].

Về mặt chuyển hóa, khi dung nạp nước ép anh đào Montmorency cô đặc, nồng độ các acid phenolic trong tuần hoàn máu như acid protocatechuic và acid vanillic tăng lên rõ rệt sau 1 đến 2 giờ ^[3]. Sự xuất hiện của các chất này được cho là mắt xích trực tiếp liên quan đến việc cải thiện phản ứng vi mạch và hỗ trợ hạ huyết áp tâm thu ngắn hạn ^[3].

Ngoài ra, các hoạt chất polyphenol từ anh đào còn hỗ trợ dập tắt các phản ứng oxy hóa gây hại cho cấu trúc tế bào [4, 6]. Nước ép anh đào kích hoạt hoạt tính sửa chữa DNA của enzym 8-oxoguanine glycosylase trong huyết tương và làm giảm các chất chỉ điểm tổn thương oxy hóa lipid ^[1].

Bằng chứng khoa học: Nước ép anh đào có làm mềm mạch máu?

Để kiểm chứng tác động trực tiếp của anh đào lên độ cứng mạch, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng được tiến hành năm 2014 trên 47 người trưởng thành khỏe mạnh ở độ tuổi từ 30 đến 50 ^[2]. Người tham gia uống 30 ml nước ép anh đào cô đặc pha loãng với 250 ml nước mỗi ngày, hoặc thức uống giả dược tương đương năng lượng, liên tục trong 6 tuần ^[2].

Kết quả sau 6 tuần can thiệp cho thấy nước ép anh đào không đem lại bất kỳ tác động nào lên độ cứng động mạch (P = 0,218) ^[2]. Thức uống này cũng không làm thay đổi protein phản ứng C (CRP, P = 0,220), huyết áp tâm thu (P = 0,163), huyết áp tâm trương (P = 0,121), cholesterol toàn phần (P = 0,342) hay HDL cholesterol (P = 0,127) ^[2]. Điểm sáng duy nhất được ghi nhận ở nghiên cứu này là khả năng chống oxy hóa huyết tương (FRAP) của nhóm uống anh đào tăng nhẹ so với đối chứng (P = 0,012) ^[2].

Một nghiên cứu chéo khác vào năm 2016 trên 15 nam giới bị tiền tăng huyết áp cho uống một liều duy nhất 60 ml nước ép anh đào Montmorency cô đặc ^[3]. Dù huyết áp tâm thu hạ cao nhất trung bình 7 ± 3 mm Hg sau 2 giờ uống (P < 0,05) và duy trì trong 3 giờ, tác động làm giảm độ cứng động mạch đánh giá qua vận tốc sóng mạch cũng không được báo cáo là có ý nghĩa kéo dài ^[3]. Ngoài ra, một đề cương thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2020 trên người mắc gout kéo dài 12 tháng cũng chỉ mới đưa tiêu chí độ cứng động mạch vào biến số phụ để theo dõi ^[4]. Như vậy, bằng chứng trực tiếp xác nhận nước anh đào giúp cải thiện độ cứng động mạch vẫn chưa được chứng minh trên thực nghiệm ^[2].

Lợi ích thực sự đối với tim mạch và phản ứng viêm

Dù thất bại trong việc chứng minh khả năng cải thiện độ cứng động mạch, nước ép anh đào vẫn ghi nhận nhiều tác động tích cực đối với các yếu tố nguy cơ tim mạch ở người lớn tuổi [4, 8]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2018 theo dõi 37 người (17 nam và 20 nữ) từ 65 đến 80 tuổi uống 480 ml nước ép anh đào mỗi ngày trong 12 tuần ^[5].

Kết quả sau 12 tuần can thiệp cho thấy mức cholesterol xấu LDL ở nhóm uống anh đào thấp hơn đáng kể với mức giảm chênh lệch là -20,6 (P = 0,001), cùng cholesterol toàn phần giảm chênh lệch -19,11 (P = 0,01) so với nhóm đối chứng ^[5]. Can thiệp cũng ghi nhận hiệu quả giảm huyết áp tâm thu, nhưng không làm thay đổi trọng lượng cơ thể, huyết áp tâm trương hay chỉ số kháng insulin ^[5].

Phân tích sâu hơn từ thử nghiệm trên công bố năm 2019 cho thấy nước ép anh đào làm tăng đáng kể hoạt tính sửa chữa DNA của 8-oxoguanine glycosylase (P < 0,0001) và làm hạ chỉ số viêm CRP (P = 0,03) so với đối chứng ^[1]. Nhóm can thiệp có mức giảm nội bộ sau 12 tuần đối với CRP là 25%, malondialdehyde (MDA - chất chỉ điểm oxy hóa màng tế bào) giảm 3%, và LDL oxy hóa (OxLDL) giảm 11% so với ban đầu ^[1].

Khả năng chống oxy hóa này còn được củng cố bởi nghiên cứu chéo năm 2009 trên 12 người cao tuổi (6 nam, 6 nữ từ 61 đến 75 tuổi), uống 240 ml nước ép anh đào 2 lần mỗi ngày trong 14 ngày ^[6]. Thức uống này đã giúp giảm đáng kể phản ứng F(2)-isoprostane khi đối mặt với stress thiếu máu cục bộ (P < 0,05) và giảm bài tiết acid nucleic bị oxy hóa qua nước tiểu (P < 0,05) ^[6]. Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2021 trên nhóm phụ nữ sau mãn kinh từ 65 đến 80 tuổi còn nhận thấy uống nước ép anh đào Montmorency 2 lần mỗi ngày giúp làm giảm quá trình tiêu xương ^[7].

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng

Nhiều người lầm tưởng rằng nước ép trái cây đậm màu như anh đào có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị tim mạch hoặc làm sạch các mảng xơ vữa trong lòng mạch. Thực tế, không có bằng chứng khoa học nào cho thấy nước ép anh đào có thể phục hồi ngay lập tức sự đàn hồi của mạch máu bị xơ cứng ^[2].

Thêm vào đó, việc nghĩ rằng uống càng nhiều càng tốt là một sai lầm. Dù giàu polyphenol, nước ép trái cây vẫn chứa một lượng đường tự nhiên và năng lượng nhất định ^[5]. Nếu sử dụng không kiểm soát, người dùng có thể gặp phải các tác dụng ngược ngoài ý muốn liên quan đến đường huyết và chuyển hóa lipid ^[5].

Ai nên thận trọng trước khi dùng nước ép anh đào?

Mặc dù mang lại lợi ích chống viêm và hạ mỡ máu xấu, nước ép anh đào không hoàn toàn vô hại với mọi đối tượng, đặc biệt là nhóm người cao tuổi có bệnh nền chuyển hóa [4, 8]. Trong thử nghiệm kéo dài 12 tuần với liều 480 ml/ngày, nhóm uống nước anh đào có mức đường huyết tăng thêm 7,94 (P = 0,001), triglyceride tăng 6,66 (P = 0,01) và chỉ số khối cơ thể BMI tăng 1,06 (P = 0,02) so với đối chứng ^[5].

Do đó, những người đang kiểm soát bệnh đái tháo đường, người bị hội chứng chuyển hóa, rối loạn mỡ máu dạng tăng triglyceride, hoặc người đang trong phác đồ giảm cân cần hết sức thận trọng ^[5]. Những đối tượng này không nên tùy tiện bổ sung nước ép đóng chai với thể tích lớn hàng ngày ^[5]. Người bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để cân nhắc lượng carbohydrate nạp vào khi muốn bổ sung thực phẩm này ^[5].

Gợi ý cách áp dụng thực tế và khoa học

Nếu muốn bổ sung anh đào vào chế độ dinh dưỡng để hỗ trợ chống oxy hóa và cải thiện mỡ máu, người tiêu dùng nên chọn loại nước ép nguyên chất không thêm đường tinh luyện hoặc sử dụng dạng nước ép cô đặc [1, 8]. Các nghiên cứu lâm sàng thường áp dụng liều lượng từ 30 ml dạng cô đặc pha loãng cho tới 480 ml nước ép nguyên chất mỗi ngày, có thể chia làm hai lần uống [1, 6, 8].

Thời điểm sử dụng thích hợp có thể là vào buổi sáng hoặc các bữa phụ trong ngày. Tuy nhiên, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một loại thức uống, phụ nữ sau mãn kinh nên xây dựng một chế độ ăn uống cân bằng, duy trì tập luyện thể lực đều đặn và kiểm soát cân nặng hợp lý để bảo vệ toàn diện hệ thống mạch máu.

Nước ép anh đào là nguồn cung cấp dồi dào các polyphenol giúp giảm dấu hiệu viêm, cải thiện stress oxy hóa và hỗ trợ kiểm soát huyết áp tâm thu ở người lớn tuổi [4, 8]. Dẫu vậy, thức uống này không cho thấy hiệu quả làm giảm độ cứng động mạch trong các nghiên cứu lâm sàng ^[2]. Người tiêu dùng nên xem đây là một phần của chế độ ăn uống lành mạnh thay vì coi như một giải pháp điều trị thay thế y khoa.