Đi dọc phố hay công viên, nhiều người thấy cây lá tím mọc khỏe bên lề đường liền hái về nấu canh hoặc đắp vết thương vì nghĩ đó là rau trai ăn được. Thói quen hái rau dại ven đường tiềm ẩn rủi ro lớn khi người dùng nhầm lẫn giữa các loài thực vật có vẻ ngoài tương đồng.

Câu trả lời ngắn gọn là thài lài tím (Tradescantia pallida) và các loài rau trai, thài lài thường khác thuộc cùng họ Thài lài (Commelinaceae) nhưng có cấu trúc thực vật học, thành phần hóa học và mức độ tích tụ chất ô nhiễm môi trường khác nhau [1]. Việc hái nhầm thài lài tím trồng làm cảnh ven đường để ăn hoặc làm thuốc có thể đưa thẳng kim loại nặng và bụi mịn độc hại vào cơ thể [2].

Nhầm lẫn phổ biến giữa thài lài tím và rau trai thường

Họ Thài lài (Commelinaceae) có giá trị kinh tế lớn nhờ nhiều loài cây cảnh đẹp, nhưng cũng chứa nhiều loài cỏ dại xâm lấn mạnh thuộc hai chi Commelina (chi Rau trai) và Tradescantia [3]. Chi Tradescantia là chi lớn thứ hai trong họ này với khoảng 90 loài khác nhau [3]. Sự đa dạng và giao thoa hình thái khiến người dân rất dễ gọi chung các cây này là "rau trai" hoặc "thài lài" rồi sử dụng lẫn lộn.

Ngay cả trong giới phân loại học, các loài thuộc chi Tradescantia cũng từng gây nhiều tranh cãi và nhầm lẫn suốt thời gian dài [3]. Nghiên cứu năm 2018 về phân chi Austrotradescantia (chấp nhận 13 loài, trong đó có 3 loài mới được mô tả là T. atlantica, T. hertweckii và T. tucumanensis) chỉ ra rằng loài cỏ dại xâm lấn Tradescantia fluminensis và loài Tradescantia mundula có ranh giới phân loại rất dễ nhầm [3]. Loài T. mundula thường bị bỏ qua, được đưa vào trồng trọt rộng rãi dưới tên T. albiflora rồi thoát ra tự nhiên, từng bị xem nhầm chỉ là một giống cây trồng của T. fluminensis [3].

Trong khi đó, thài lài tím (Tradescantia pallida var. purpurea) lại được trồng cực kỳ phổ biến ở các khu vườn, dọc lề đường và phố xá đô thị nhờ khả năng kháng sâu bệnh tự nhiên và nhân giống dễ dàng [4]. Chính vì mọc tràn lan ở nơi công cộng, loài cây này dễ bị hái nhầm làm rau ăn hoặc dược liệu.

Cách nhận diện thực vật học để không hái nhầm

Để phân biệt thài lài tím (Tradescantia pallida) với các loài rau trai thuộc chi Commelina (như Commelina communis hay Commelina dianthifolia), dấu hiệu rõ ràng nhất nằm ở cấu trúc đối xứng của bông hoa [1]. Hoa của chi Commelina có tính đối xứng hai bên (zygomorphy), tức chỉ có một mặt phẳng chia đôi bông hoa thành hai phần giống nhau [1]. Ngược lại, hoa của Tradescantia pallida và các loài cùng chi Tradescantia có tính đối xứng tỏa tròn (actinomorphic), các cánh hoa tỏa đều quanh tâm [1].

Cơ chế tạo nên sự khác biệt hình thái hoa này đã được giải thích ở cấp độ gen trong một nghiên cứu công bố năm 2012 [1]. Nhóm nghiên cứu so sánh biểu hiện của các gen giống TB1, DEF và GLO trên hoa đối xứng hai bên của Commelina communis, Commelina dianthifolia và hoa đối xứng tỏa tròn của Tradescantia pallida [1]. Kết quả cho thấy gen giống TB1 biểu hiện bất đối xứng ở các mảnh bao hoa của chi Commelina, nhưng không biểu hiện như vậy ở hoa Tradescantia đối xứng tỏa tròn [1]. Đồng thời, ở loài Commelina communis, sự mất biểu hiện của gen giống DEF ở giai đoạn muộn làm biến đổi các mảnh bao hoa bên trong ở phía bụng thành dạng giống mảnh bao hoa bên ngoài, tạo nên hình dáng hoa đặc trưng khác hẳn thài lài tím [1].

Khi quan sát kỹ chi Tradescantia, người dùng có thể nhận diện thêm qua cụm hoa và các bộ phận sinh sản [3]. Hoa của chi Tradescantia có 6 nhị bằng nhau hoặc gần bằng nhau, hạt có rốn hạt dạng đường thẳng, cụm hoa chính gồm hai xim bọ cạp kép dính lưng vào nhau và được đỡ bởi các lá bắc dạng lá [3].

Riêng ở loài thài lài tím (Tradescantia pallida), một nghiên cứu hình thái học năm 2017 ghi nhận đặc điểm rất thú vị: cùng một cá thể cây có thể tạo ra cả hoa có cánh hoa dính nhau (sympetaly) hoặc cánh hoa rời nhau [5]. Ngoài ra, T. pallida nằm trong nhóm chỉ 12 loài thuộc 6 tiết đoạn của chi Tradescantia có đặc điểm nhị đính trên cánh hoa (epipetaly) [5]. Hiểu rõ hình dáng hoa tỏa tròn đều 3 cánh tím hồng và 6 nhị bằng nhau sẽ giúp người dân phân biệt ngay thài lài tím với cây rau trai thường có cánh hoa lệch.

Hoạt chất trong lá thài lài tím dưới góc nhìn khoa học

Nhiều người truyền tai nhau việc dùng thài lài tím trị bệnh tiểu đường. Thực tế, lá thài lài tím có chứa các hợp chất thực vật quý, nhưng mới dừng lại ở bước chiết xuất trong phòng thí nghiệm và mô phỏng máy tính [6].

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã lần đầu tiên xác định các hợp chất polyphenol từ dịch chiết chloroform của lá Tradescantia pallida bằng kỹ thuật khối phổ sắc ký lỏng (LC-ESI-TQ-MS/MS) [6]. Các nhà khoa học tìm thấy tại các đỉnh phổ (peak) sự hiện diện của axit p-coumaric (đỉnh 1), axit trans-ferulic (đỉnh 2), axit 4-hydroxybenzoic (đỉnh 3), axit vanillic (đỉnh 4), naringenin (đỉnh 7), axit gallic (đỉnh 8), quercetin (đỉnh 9), morin (đỉnh 10), axit syringic (đỉnh 11), catechin và epicatechin (đỉnh 12 và 13), catechol (đỉnh 14) và axit chlorogenic (đỉnh 15) [6]. Trong phân đoạn ethyl acetate của lá cây này không tìm thấy kaempferol (đỉnh 5) và apigenin (đỉnh 6), cũng như không phát hiện salicin (đỉnh 16) trong dịch chiết [6].

Khi đưa các chất này vào phân tích mô phỏng gắn kết phân tử (molecular docking) trên máy tính để tìm thuốc mới, hai hợp chất ký hiệu FTP1 và FTP2 cho thấy ái lực gắn kết cao nhất với enzyme alpha-glucosidase (chỉ đứng sau thuốc điều trị tiểu đường acarbose) thông qua liên kết hydro tại các vị trí axit amin ASP518, ARG600 và ASP282 [6].

Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu năm 2023 tiếp tục phân lập 4 hợp chất phenolic từ lá Tradescantia pallida bằng sắc ký cột là axit syringic, axit p-coumaric, morin và catechin để đánh giá khả năng hỗ trợ kiểm soát tiểu đường [7]. Trong ống nghiệm (in vitro) và mô phỏng động lực học phân tử trên máy tính, các chất này được thử nghiệm khả năng ức chế enzyme alpha-amylase (enzyme tiêu hóa tinh bột) và ức chế quá trình đường hóa hemoglobin không qua enzyme [7]. Kết quả xác nhận hai chất morin và catechin có tiềm năng ức chế cả hai con đường có enzyme và không có enzyme, mở ra cơ sở để thiết kế các thuốc trị tiểu đường nguồn gốc tự nhiên trong tương lai [7].

Nguy cơ tiềm ẩn khi dùng nhầm cây mọc ven đường

Dù lá thài lài tím chứa hợp chất có hoạt tính sinh học trong ống nghiệm, việc hái cây này ngoài tự nhiên hoặc ven đường đô thị để ăn lại cực kỳ nguy hiểm. Lý do là Tradescantia pallida có khả năng hấp thụ mạnh các chất ô nhiễm không khí và kim loại nặng từ khói xe, đồng thời rất nhạy cảm với các tác nhân gây đột biến gen [8].

Nghiên cứu năm 1999 tại thành phố Sao Paulo (Brazil) đã sử dụng giống Tradescantia pallida cv. purpurea bản địa làm sinh vật chỉ thị trong xét nghiệm vi nhân (Trad-MCN) nhằm đánh giá độc tính làm đứt gãy nhiễm sắc thể (clastogenicity) của bụi mịn PM10 (bụi có đường kính khí động học nhỏ hơn 10 micromet) [8]. Sau khi kiểm chuẩn bằng formaldehyde và tia bức xạ beta, nhóm nghiên cứu cho cây tiếp xúc với dịch chiết bụi mịn PM10 ở nồng độ từ 5 đến 50 ppm [8]. Kết quả cho thấy tần suất xuất hiện vi nhân (dấu hiệu tổn thương nhiễm sắc thể) tăng lên theo liều lượng bụi mịn, chứng minh bụi đô thị gây đứt gãy nhiễm sắc thể của cây và cảnh báo người dân hít phải bụi này cũng chịu tổn thương di truyền tương tự [8].

Một nghiên cứu khác năm 2002 tại Sao Paulo tiếp tục so sánh độ nhạy của tế bào mẹ hạt phấn giữa dòng chuẩn Tradescantia clone 4430 và loài Tradescantia pallida var. purpurea trước tác hại gây đứt gãy nhiễm sắc thể của tia X ở các liều 1, 10, 25 và 50 cGy [4]. Trong khi dòng clone 4430 kém thích nghi với khí hậu nhiệt đới, hay gặp vấn đề sinh trưởng, ra hoa và dễ bị ký sinh trùng, côn trùng tấn công, thì T. pallida sống rất khỏe dọc đường phố và có độ nhạy với tia X tương đương hoàn toàn với dòng chuẩn [4].

Đáng chú ý nhất đối với người có thói quen hái rau ven đường là nghiên cứu thực địa công bố năm 2015 tại thành phố Ribeirao Preto (Đông Nam Brazil), nơi có hơn 660.000 dân và hơn 485.000 phương tiện cơ giới [2]. Các nhà khoa học đặt 10 cây con Tradescantia pallida tại 3 khu vực có mật độ giao thông khác nhau trong 2 mùa (mùa mưa và mùa khô), mỗi đợt kéo dài 4 tháng [2]. Cuối mỗi đợt, lá cây và đất được thu thập để đo hàm lượng 14 nguyên tố gồm As (asen), Ba, Ca, Cd (cadimi), Cr (crom), Cu (đồng), Fe, Hg (thủy ngân), Mg, Mn, P, Pb (chì), S và Zn bằng phương pháp quang phổ khối plasma cảm ứng cao tần (ICP-MS), kết hợp xét nghiệm vi nhân trên nụ hoa [2].

Kết quả sau 4 tháng cho thấy, dù mức độ ô nhiễm không khí tại đây vẫn nằm dưới ngưỡng giới hạn pháp lý của Brazil, những cây thài lài tím trồng ở khu vực mật độ giao thông cao đã tích tụ nồng độ cao các nguyên tố kim loại nặng phát thải từ xe cộ trong lá (đặc biệt vào mùa khô) và có tần suất vi nhân trong tế bào mẹ hạt phấn cao hơn hẳn [2]. Điều này biến cây thài lài tím ven đường thành một "máy gom" kim loại nặng và bụi độc.

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Nhìn tổng thể các dữ liệu khoa học, giá trị lớn nhất đã được chứng minh trên thực địa của thài lài tím (Tradescantia pallida) là vai trò cây cảnh đô thị và công cụ quan trắc sinh học (biomonitoring) phát hiện sớm ô nhiễm không khí, kim loại nặng và tác nhân gây đột biến tại các nước đang phát triển [4].

Ngược lại, về mặt dược tính, toàn bộ bằng chứng về khả năng ức chế enzyme tiêu hóa đường của lá thài lài tím mới chỉ dừng ở bước phân tích hóa học từ dịch chiết dung môi hữu cơ (như chloroform), thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và chạy mô phỏng trên máy tính (in silico) [6]. Hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người hay động vật trong các dữ liệu này xác nhận việc nấu nước uống hay ăn lá thài lài tím có thể làm giảm đường huyết an toàn [7].

Hiểu lầm thường gặp khi tự ý hái cây làm thuốc

Hiểu lầm đầu tiên là đánh đồng mọi cây họ Thài lài đều là rau ăn an toàn. Họ thực vật này có hàng chục loài khác nhau, riêng chi Tradescantia đã có khoảng 90 loài được chia thành 5 phân chi riêng biệt dựa trên đặc điểm hình thái, giải phẫu, hóa thực vật và tế bào học [3]. Việc nhìn lá na ná nhau rồi hái đại tiềm ẩn nguy cơ dùng sai loài.

Hiểu lầm thứ hai là thấy nghiên cứu nói cây có chất chống tiểu đường liền hái lá tươi về đun sắc uống thay thuốc. Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học phải dùng dung môi chloroform và sắc ký cột để tách chiết riêng lẻ từng hợp chất như morin hay catechin [6]. Việc đun nấu thông thường ở nhà không thể tạo ra tác dụng tương tự, mà nếu ngưng thuốc bác sĩ kê còn khiến đường huyết tăng vọt gây biến chứng.

Hiểu lầm thứ ba là nghĩ cây mọc hoang dã trên phố không bị phun thuốc trừ sâu nên là "rau sạch". Nghiên cứu năm 2015 đã chứng minh lá thài lài tím trồng gần đường giao thông tích tụ một loạt nguyên tố độc hại từ khói xe như chì (Pb), cadimi (Cd), asen (As), thủy ngân (Hg) và crom (Cr) chỉ sau 4 tháng tiếp xúc [2].

Ai nên thận trọng

Người mắc bệnh đái tháo đường tuyệt đối không tự ý dùng lá thài lài tím để thay thế các thuốc hạ đường huyết đang sử dụng. Các hợp chất trong lá mới chỉ được định hướng để thiết kế thuốc trong tương lai, chưa phải là phương pháp điều trị đã được kiểm chứng trên bệnh nhân [7]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào.

Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có cơ địa dị ứng cần tránh hoàn toàn việc ăn hoặc đắp các loại cây thài lài tím, cỏ dại họ Thài lài thu hái trôi nổi. Đặc biệt, người dân sống tại các đô thị đông xe cộ không nên tận dụng bất kỳ loại cây cảnh hay rau mọc dại nào trên vỉa hè, dải phân cách làm thực phẩm do nguy cơ nhiễm kim loại nặng và bụi mịn PM10 gây tổn thương di truyền [8].

Cách áp dụng thực tế an toàn trong đời sống

Thay vì hái làm rau ăn hay làm thuốc, cách ứng dụng thực tế và đúng đắn nhất đối với cây thài lài tím là trồng làm cây cảnh trang trí và hỗ trợ theo dõi chất lượng môi trường sống quanh nhà [4]. Loài cây này rất dễ nhân giống, chịu được thời tiết nhiệt đới và ít bị sâu bệnh [4].

Khi muốn sử dụng rau trai thường làm thực phẩm theo kinh nghiệm dân gian, người dùng cần phân biệt rõ qua hoa: không chọn các cây có lá tím sẫm và hoa 3 cánh đối xứng tỏa tròn đều đặn với 6 nhị bằng nhau của chi Tradescantia [1]. Chỉ sử dụng nguồn rau được trồng ở vùng đất và nước sạch, cách xa đường giao thông lớn để tránh tích tụ chì, asen, thủy ngân và các kim loại nặng từ khói bụi xe máy, ô tô [2].

Thài lài tím là loài cây cảnh đô thị hữu ích cho nghiên cứu môi trường và chứa nhiều hợp chất phenolic tiềm năng cho ngành dược phẩm nghiên cứu thuốc mới [2]. Tuy nhiên, người dân không nên nhầm lẫn loài cây này với rau ăn thông thường và tuyệt đối không hái cây mọc ven đường về sắc uống trị bệnh để bảo vệ sức khỏe của chính mình.