Sau khi sinh con, nhiều bà mẹ thường lo lắng chất lượng sữa của mình có đủ dinh dưỡng để trẻ phát triển cứng cáp hay không. Trong số các vi chất quan trọng, kẽm thường xuyên được nhắc đến như một nhân tố thiết yếu cho hệ miễn dịch và sự tăng trưởng của trẻ nhỏ. Không ít phụ nữ băn khoăn liệu khẩu phần ăn bình thường có đáp ứng đủ lượng kẽm bị mất qua sữa mẹ mỗi ngày hay cần uống thêm thực phẩm chức năng [1].
Thực tế, nhu cầu kẽm của cơ thể người mẹ ở giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ thuộc nhóm cao nhất trong chu kỳ sống [2]. Để dòng sữa duy trì nguồn dưỡng chất ổn định và bảo vệ sức khỏe của bản thân, người mẹ cần cung cấp khoảng 12 đến 13 mg kẽm mỗi ngày từ chế độ ăn uống [3], [4]. Khi cơ thể được hỗ trợ dinh dưỡng đúng mức, hệ thống điều hòa sinh học tự nhiên sẽ giúp sữa mẹ đáp ứng nhu cầu phát triển của trẻ sơ sinh [5], [1].
Vì sao cơ thể mẹ tiêu tốn nhiều kẽm khi cho con bú?
Nhu cầu về kẽm trong cơ thể con người đạt đỉnh vào các giai đoạn đặc biệt như thai kỳ, cho con bú, tuổi sơ sinh và dậy thì [2]. Vi chất này đóng vai trò không thể thay thế trong quá trình tăng trưởng bình thường của thai nhi cũng như hoạt động sản xuất sữa ở người mẹ [1]. Khi bắt đầu cho con bú, một lượng kẽm đáng kể từ tuần hoàn của mẹ sẽ được vận chuyển liên tục vào tuyến vú để bài tiết vào sữa mẹ [5], [2].
Ước tính lượng kẽm mất đi qua sữa mẹ trung bình vào khoảng 2,0 mg mỗi ngày ở giai đoạn 7 đến 9 tuần sau sinh [1]. Sự bài tiết bền bỉ này đòi hỏi cơ thể mẹ phải điều chỉnh mạnh mẽ cơ chế chuyển hóa vi chất nhằm bảo tồn lượng kẽm trong cơ thể [1]. Nếu mẹ bị thiếu hụt vi chất kéo dài, tình trạng stress oxy hóa có thể xuất hiện, trong khi bổ sung đủ vi chất sẽ giúp giảm thiểu các biến chứng và cải thiện quá trình tiết sữa [2].
Cơ thể người mẹ có cơ chế bù trừ sinh học rất tinh vi trong giai đoạn nhạy cảm này. Nghiên cứu đồng vị bền cho thấy tỷ lệ hấp thu kẽm (fractional zinc absorption - FZA) từ đường tiêu hóa tăng gần gấp đôi, từ mức 14% trước khi mang thai lên đến 25% khi đang cho con bú ở tuần thứ 7 đến 9 sau sinh [1]. Sự gia tăng hấp thu gần gấp hai lần này được xem là phản ứng sinh học thích nghi để đáp ứng nhu cầu tổng hợp sữa mẹ [1].
Tuyến vú điều tiết kẽm vào sữa mẹ như thế nào?
Dù một lượng lớn kẽm được huy động vào tuyến vú, nồng độ kẽm trong huyết tương của người mẹ vẫn nhanh chóng quay trở lại mức trước khi mang thai chỉ trong vài tuần đầu sau sinh [5]. Tỷ lệ nồng độ kẽm giữa sữa mẹ và huyết tương mẹ đạt mức rất cao, gấp 4 lần trở lên trong tháng đầu tiên sau sinh [5]. Tỷ lệ này giảm dần xuống còn khoảng 2 lần ở tháng thứ 3 và còn khoảng 1,5 lần sau 6 tháng nuôi con [5].
Tại tế bào biểu mô tuyến vú, thụ thể alpha-2-macroglobulin có chức năng tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu nhận kẽm và chuyển dịch chất này vào lòng tuyến sữa [5]. Đồng thời, các protein vận chuyển nhập bào (như Zip3) và protein vận chuyển xuất bào (như ZnT-1, ZnT2, ZnT4) khu trú tại lòng phế nang tuyến vú cũng tham gia điều hòa nồng độ kẽm trong sữa [5]. Nhờ hệ thống kiểm soát này, tuyến vú bảo vệ nguồn cung cấp kẽm ổn định cho em bé bú mẹ [5].
Mặc dù có cơ chế bảo vệ, những thử nghiệm trên động vật cho thấy tình trạng thiếu kẽm cận lâm sàng kéo dài có thể làm giảm khả năng bài tiết của tuyến vú và kéo nồng độ kẽm trong sữa tụt giảm [5]. Do đó, việc duy trì một nguồn cung cấp kẽm đều đặn từ bữa ăn hằng ngày của người mẹ là nền tảng sinh lý thiết yếu [6], [5].
Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu đánh giá lượng kẽm trong sữa mẹ
Một nghiên cứu thực hiện năm 2010 tại Tabriz (Iran) trên 182 bà mẹ đang cho con bú đã phân tích nồng độ kẽm, đồng và sắt trong sữa mẹ bằng quang phổ hấp thụ nguyên tử [6]. Kết quả ghi nhận nồng độ kẽm trung bình trong sữa mẹ là 1,85 ± 0,5 mg/l, thấp hơn khoảng khuyến nghị [6]. Mức tiêu thụ kẽm trung bình qua chế độ ăn của các bà mẹ này chỉ đạt 5,31 ± 2,3 mg/ngày, thấp hơn đáng kể so với mức khuyến nghị hàng ngày (RDA) [6].
Đáng chú ý, nghiên cứu tại Iran cho thấy chỉ số cân nặng theo tuổi (WAZ) của những trẻ có mẹ sở hữu nồng độ kẽm trong sữa trên 2 mg/l cao hơn rõ rệt so với nhóm còn lại [6]. Tuy vậy, các tác giả không tìm thấy mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa khẩu phần kẽm ăn vào của mẹ với nồng độ kẽm bài tiết trong sữa [6]. Từ phát hiện này, nghiên cứu đề xuất các bà mẹ nuôi con bú cần được tư vấn dinh dưỡng và cân nhắc bổ sung kẽm hợp lý [6].
Trước đó, một nghiên cứu dọc công bố năm 1983 theo dõi 23 bà mẹ cho con bú và 13 phụ nữ không cho con bú từ tuần thứ 37 thai kỳ đến 6 tháng sau sinh [7]. Khẩu phần ăn được phân tích trực tiếp qua mẫu thức ăn đối chứng 3 ngày, cho thấy lượng kẽm tiêu thụ của cả hai nhóm chỉ đạt 42% mức khuyến nghị RDA trở xuống [7]. Nồng độ kẽm trong huyết tương và hồng cầu giữa phụ nữ cho con bú và không cho con bú không có sự khác biệt rõ rệt [7]. Nồng độ kẽm trong sữa mẹ cũng giảm dần theo thời gian tiết sữa và không tương quan với khẩu phần kẽm của mẹ [7].
Năm 1993, một nghiên cứu tại Nhật Bản trên 80 bà mẹ cho con bú trong giai đoạn từ 2 đến 201 ngày sau sinh ghi nhận nồng độ kẽm trong sữa giảm rõ rệt trong những tuần đầu và giảm dần về sau [8]. Giá trị kẽm trung bình trong sữa mẹ là 1,76 mcg/ml ở giai đoạn 15–84 ngày, sau đó hạ xuống 0,76 mcg/ml ở giai đoạn 85–201 ngày sau sinh [8]. Tính toán lượng kẽm trẻ sơ sinh nhận được từ sữa mẹ trong nghiên cứu này thấp hơn đáng kể so với khuyến nghị của Hoa Kỳ, mặc dù nồng độ kẽm huyết tương của các bà mẹ vẫn tăng dần và trở về bình thường sau khoảng 3 tháng [8].
Năm 2011, một nghiên cứu tại Enugu (Đông Nam Nigeria) cũng khẳng định nồng độ kẽm trong sữa mẹ suy giảm lũy tiến theo thời gian nuôi con [2]. Nồng độ kẽm cao nhất nằm ở sữa non trong giai đoạn 0 đến 3 ngày sau sinh và thấp nhất ở sữa trưởng thành giai đoạn 13 đến 15 ngày sau sinh [2]. Nồng độ kẽm huyết thanh của người mẹ sau sinh tăng nhẹ nhưng không đáng kể, giải thích là do việc tống xuất nhau thai vốn là cơ quan vận chuyển kẽm cho thai nhi trước đó [2].
Uống viên kẽm bổ sung có làm tăng kẽm trong sữa mẹ?
Rất nhiều bà mẹ tin rằng khi uống thêm viên kẽm liều cao thì nồng độ kẽm trong sữa mẹ sẽ tăng vọt tương ứng. Tuy nhiên, bằng chứng can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng đã làm sáng tỏ giới hạn của quan niệm này. Một thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên năm 1995 theo dõi 71 phụ nữ cho con bú kéo dài từ 7 tháng trở lên [3]. Trong đó, 40 người được bổ sung 15 mg kẽm mỗi ngày bắt đầu từ tuần thứ 2 sau sinh, và 31 người dùng giả dược [3].
Tổng lượng kẽm tiêu thụ hằng ngày ở nhóm dùng giả dược là 13,0 ± 3,4 mg/ngày, trong khi nhóm có bổ sung đạt 25,7 ± 3,9 mg/ngày [3]. Kết quả cho thấy nồng độ kẽm trong huyết tương của nhóm bổ sung kẽm cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược [3]. Tuy nhiên, nồng độ kẽm trong sữa mẹ đều giảm dần theo thời gian ở tất cả các đối tượng và hoàn toàn không bị thay đổi bởi việc uống viên kẽm bổ sung [3]. Mức tiêu thụ kẽm trung bình từ bữa ăn hàng ngày khoảng 13 mg/ngày ở nhóm không dùng thuốc đã đủ để duy trì nồng độ kẽm bình thường của mẹ và chất lượng sữa [3].
Tương tự, một nghiên cứu năm 1999 tại Ferrara (Ý) trên 22 bà mẹ khỏe mạnh hoàn thành thử nghiệm can thiệp dinh dưỡng cũng ghi nhận hiện tượng này [4]. Khẩu phần ăn truyền thống của các bà mẹ cung cấp khoảng 12 mg kẽm mỗi ngày, phù hợp với khuyến nghị cho phụ nữ nuôi con bú tại Ý [4]. Dù được bổ sung thêm một chế phẩm dinh dưỡng chứa 20 mg kẽm sulfat, nồng độ kẽm trong sữa mẹ thu thập ở ngày thứ 3, 30 và 90 sau sinh vẫn giảm dần theo thời gian mà không phụ thuộc vào việc bổ sung [4].
Các dữ liệu tổng hợp xác nhận xu hướng giảm nồng độ kẽm trong sữa mẹ theo thời gian xảy ra đồng nhất ở phụ nữ Mỹ, Ai Cập, Brazil, Phần Lan, Gambia, Nigeria, Ấn Độ và Honduras [5]. Đây là một tiến trình sinh lý tự nhiên của cơ thể người mẹ, không phải là dấu hiệu suy kiệt dưỡng chất hay do sữa mẹ bị "loãng" [5].
Những hiểu lầm phổ biến khi bổ sung kẽm lúc cho con bú
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng khi trẻ chậm tăng cân, người mẹ chỉ cần uống thật nhiều viên kẽm là sữa sẽ đặc và giàu khoáng chất hơn [6], [3]. Các bằng chứng lâm sàng cho thấy tuyến vú vận hành cơ chế bão hòa nghiêm ngặt; việc mẹ nạp kẽm vượt xa mức cần thiết không làm tăng lượng kẽm bài tiết vào sữa mà chỉ làm tăng nồng độ vi chất trong máu của mẹ [5], [3].
Một hiểu lầm khác là bỏ quên chế độ dinh dưỡng hàng ngày vì nghĩ cơ thể tự điều tiết được. Nghiên cứu tại Iran cho thấy khi khẩu phần ăn quá thiếu hụt (chỉ đạt 5,31 mg/ngày), nồng độ kẽm trong sữa có xu hướng thấp hơn khuyến nghị [6]. Ở các nước đang phát triển, nồng độ kẽm trong sữa mẹ thường thấp hơn so với các nước phát triển, chứng minh tình trạng dinh dưỡng của mẹ vẫn có tác động nền tảng đến hoạt động tiết vi chất [5]. Do đó, mẹ không cần nạp thừa thãi nhưng bắt buộc phải ăn đủ nhu cầu cơ bản [6], [3].
Nhiều người cũng lầm tưởng có thể thoải mái kết hợp các loại viên uống vi chất cùng lúc sau sinh mà không ảnh hưởng gì. Nghiên cứu năm 1997 chỉ ra rằng, trong khi tỷ lệ hấp thu kẽm tăng vọt ở hầu hết phụ nữ cho con bú, hiện tượng tăng hấp thu này lại hoàn toàn không xuất hiện ở bốn phụ nữ dùng viên bổ sung sắt trong giai đoạn nuôi con [1]. Sự tương tác cạnh tranh giữa các khoáng chất có thể cản trở khả năng tự điều chỉnh hấp thu kẽm của đường ruột [1].
Ai nên thận trọng khi muốn dùng viên uống bổ sung kẽm?
Những phụ nữ sau sinh đang sử dụng viên sắt liều cao để điều trị thiếu máu cần hết sức lưu ý vấn đề cạnh tranh hấp thu khoáng chất [6], [1]. Việc tự ý uống thêm chế phẩm kẽm liều cao cùng thời điểm uống viên sắt có thể làm giảm hiệu quả hấp thu của cả hai vi chất hoặc triệt tiêu phản ứng tăng hấp thu tự nhiên của cơ thể [1]. Những trường hợp này cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn thời điểm uống cách xa nhau hợp lý.
Những bà mẹ có chế độ ăn đã cân bằng, cung cấp đều đặn khoảng 12 đến 13 mg kẽm mỗi ngày từ thực phẩm tươi sống, không nên tự ý lạm dụng viên uống bổ sung kẽm liều cao kéo dài [3], [4]. Nghiên cứu xác nhận khẩu phần ăn thông thường đạt mức này đã hoàn toàn đủ duy trì ổn định nồng độ kẽm trong cơ thể mẹ và chất lượng dòng sữa [3].
Phụ nữ có các bệnh lý mạn tính về đường tiêu hóa làm giảm khả năng hấp thu hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị đặc thù cũng không nên tự ý dùng viên kẽm bổ sung mà chưa có chỉ định y khoa. Bất kỳ sự thay đổi hay can thiệp vi chất liều cao nào trong giai đoạn cho con bú đều cần có sự đồng thuận từ bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Cách bổ sung kẽm an toàn và hiệu quả qua thực đơn mỗi ngày
Biện pháp tối ưu và an toàn nhất cho phụ nữ đang cho con bú là nhắm tới mục tiêu nạp khoảng 12–13 mg kẽm mỗi ngày thông qua thực đơn ăn uống đa dạng hàng ngày [3], [4]. Kẽm có nhiều trong các nhóm thực phẩm giàu đạm tự nhiên như hải sản, các loại thịt đỏ, gia cầm, trứng, các loại đậu và hạt nguyên cám.
Để cơ thể hấp thu kẽm tốt nhất, bà mẹ nên ưu tiên chế biến thực phẩm tươi sống, nấu chín kỹ để bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm trong giai đoạn cho con bú. Khi chế biến các loại hạt và đậu đỗ, việc ngâm nước hoặc ủ mầm trước khi nấu giúp giảm bớt hàm lượng phytate tự nhiên, từ đó hỗ trợ ruột non hấp thu vi chất thuận lợi hơn.
Khẩu phần ăn nên phân bố đều qua 3 bữa chính và các bữa phụ dinh dưỡng thay vì dồn vào một bữa duy nhất. Nếu mẹ được bác sĩ kê đơn bổ sung đồng thời cả viên sắt và viên kẽm, hãy uống hai vi chất này cách nhau ít nhất 2 đến 3 tiếng trong ngày nhằm tránh hiện tượng ức chế hấp thu kẽm qua niêm mạc ruột [1].
Giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ đòi hỏi nhu cầu kẽm ở mức cao, nhưng cơ thể người phụ nữ đã được trang bị cơ chế tự nhiên giúp tăng gấp đôi tỷ lệ hấp thu khoáng chất này [2], [1]. Bằng chứng khoa học chứng minh việc duy trì khẩu phần ăn đủ chất (khoảng 12–13 mg kẽm/ngày) là chìa khóa vàng giúp duy trì sức khỏe của mẹ và dòng sữa lành cho bé, thay vì trông chờ vào các loại viên uống bổ sung liều cao [3], [4]. Mọi quyết định sử dụng viên vi chất bổ sung đều cần dựa trên sự tư vấn và hướng dẫn trực tiếp từ nhân viên y tế [6].
