Đãng trí tuổi già và mối quan tâm từ quả việt quất

Bước qua tuổi 60, nhiều người bắt đầu cảm nhận rõ sự chậm chạp của trí nhớ khi liên tục quên vị trí để đồ đạc, khó nhớ tên người quen hoặc mất nhiều thời gian hơn để tiếp thu thông tin mới. Sự suy giảm này là một phần tự nhiên của quá trình lão hóa não bộ, nhưng cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm của chứng suy giảm nhận thức nhẹ hoặc bệnh sa sút trí tuệ. Trước thực tế bệnh Alzheimer chiếm 60% đến 80% các trường hợp sa sút trí tuệ và hiện chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn, việc can thiệp lối sống và dinh dưỡng đang trở thành giải pháp phòng ngừa được cộng đồng đặc biệt quan tâm [1].

Các nghiên cứu khoa học cho thấy quả việt quất xanh chứa hàm lượng cao các hợp chất thực vật có khả năng hỗ trợ cải thiện trí nhớ, tăng tốc độ xử lý thông tin và kích hoạt các vùng chức năng quan trọng của não bộ ở người lớn tuổi [2], [3]. Việc bổ sung loại quả này đều đặn mang lại tác động tích cực đến khả năng học ngôn ngữ, khả năng ghi nhớ không lời và tư duy điều hành [4], [5].

Cơ chế tác động: Hoạt chất anthocyanin bảo vệ não bộ ra sao?

Quả việt quất chứa lượng lớn các hợp chất polyphenol, nổi bật nhất là sắc tố anthocyanin – thành phần tạo nên màu xanh tím sẫm đặc trưng của loại quả này [1]. Anthocyanin được biết đến với đặc tính chống oxy hóa và chống viêm mạnh mẽ [1], [3]. Khi cơ thể già đi, tình trạng căng thẳng oxy hóa và viêm mãn tính âm thầm phá hủy các tế bào thần kinh, và anthocyanin đóng vai trò giảm thiểu các tác nhân gây hại này trong mô não [6].

Bên cạnh khả năng bảo vệ, anthocyanin còn tham gia điều hòa dẫn truyền tín hiệu giữa các tế bào thần kinh tại các trung tâm não bộ đảm nhiệm chức năng ghi nhớ [1]. Ở cấp độ vi mô, các polyphenol từ việt quất được ghi nhận là có tác động gián tiếp lên hồi răng (dentate gyrus) – một tiểu vùng thuộc hồi hải mã vốn rất nhạy cảm với quá trình lão hóa [7]. Bổ sung việt quất đã được chứng minh làm gia tăng đáng kể các tế bào tiền thân tại hồi răng của động vật già, phản ánh khả năng thúc đẩy quá trình sinh thần kinh mới gắn liền với cải thiện nhận thức [7].

Hơn nữa, các hợp chất này còn hỗ trợ chuyển hóa glucose trong cơ thể [1]. Rối loạn chuyển hóa, kháng insulin và bệnh tiểu đường là những yếu tố nguy cơ hàng đầu thúc đẩy sự thoái hóa thần kinh và gia tăng nguy cơ mắc bệnh Alzheimer [1]. Do đó, việc cải thiện hấp thu và chuyển hóa đường kết hợp cùng việc tăng cường lưu lượng máu lên não giúp các tế bào não nhận đủ dưỡng chất để duy trì hoạt động bền bỉ [1], [3].

Bằng chứng lâm sàng trên người suy giảm nhận thức nhẹ (MCI)

Những đối tượng đang ở giai đoạn suy giảm nhận thức nhẹ – bước trung gian chuyển tiếp giữa lão hóa thông thường và sa sút trí tuệ – là nhóm nhận được nhiều sự quan tâm nhất trong các thử nghiệm việt quất [2].

Một nghiên cứu sơ bộ can thiệp kéo dài 12 tuần trên 9 người lớn tuổi có thay đổi trí nhớ sớm đã sử dụng nước ép việt quất hoang dã hàng ngày [1]. Kết quả kiểm tra nhận thức ghi nhận người tham gia cải thiện rõ rệt việc học cặp liên tưởng (p = 0.009) và khả năng nhớ lại danh sách từ ngữ (p = 0.04) [1]. Đồng thời, các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận xu hướng giảm nhẹ các triệu chứng trầm cảm (p = 0.08) và giảm mức đường huyết (p = 0.10) [1]. Khi đối chiếu với nhóm dùng đồ uống giả dược có các đặc điểm tương đồng trong một thử nghiệm song song, hiệu quả cải thiện học liên tưởng ở nhóm dùng việt quất hoàn toàn vượt trội [1].

Tác động kích hoạt tế bào thần kinh đã được làm sáng tỏ trực tiếp qua hình ảnh học não bộ [2]. Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 16 tuần, các nhà khoa học đã dùng kỹ thuật chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) để đánh giá tín hiệu phụ thuộc mức oxy máu (BOLD) khi người tham gia thực hiện bài tập kiểm tra trí nhớ làm việc [2]. Kết quả cho thấy người lớn tuổi có suy giảm nhận thức nhẹ được bổ sung việt quất hàng ngày có sự gia tăng hoạt hóa BOLD rõ rệt tại hồi trước trung tâm bên trái, hồi trán giữa bên trái và thùy đỉnh dưới bên trái (p < 0.01) [2]. Dù bài kiểm tra chưa cho thấy bước nhảy vọt ngay lập tức về hiệu suất bộ nhớ làm việc trên thang điểm, đây là bằng chứng trực tiếp đầu tiên chứng minh phản ứng tế bào thần kinh của não bộ đã được tăng cường dưới áp lực ghi nhớ [2].

Trong một phân tích tổng hợp các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên, bột quả việt quất sấy đông khô cũng cho thấy khả năng giúp người từ 68 tuổi trở lên mắc MCI đạt kết quả tốt hơn đáng kể trong các bài kiểm tra trí nhớ không lời (SPAL) so với nhóm dùng giả dược [4]. Mặc dù bài kiểm tra gợi nhớ ngôn ngữ Hopkins (HVLT) chưa đạt ý nghĩa thống kê do cỡ mẫu nghiên cứu còn nhỏ, nhóm dùng việt quất vẫn thể hiện ưu thế rõ ràng trong việc truy xuất ngữ nghĩa [4]. Một thử nghiệm khác kéo dài 24 tuần trên người cao tuổi từ 62 đến 80 tuổi ghi nhận nhóm bổ sung việt quất cải thiện khả năng nhận biết và giảm các bất tiện thường nhật do suy giảm trí nhớ gây ra [4], [6].

Tác động trên người cao tuổi khỏe mạnh: Cải thiện tưới máu não và chức năng điều hành

Không chỉ hỗ trợ người bệnh, việt quất xanh còn đem lại nhiều tín hiệu tích cực đối với nhóm người cao tuổi khỏe mạnh bình thường [3], [5].

Nghiên cứu công bố năm 2017 tiến hành trên những người lớn tuổi khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 67-69) được chia ngẫu nhiên để uống 30 mL nước việt quất cô đặc (cung cấp 387 mg anthocyanidin) hoặc giả dược mỗi ngày trong suốt 12 tuần [3]. Khi quét MRI và đo tưới máu não ở trạng thái nghỉ, các nhà khoa học phát hiện nhóm dùng việt quất có sự gia tăng tưới máu chất xám đáng kể ở thùy đỉnh (tăng 5,0 ± 1,8% so với mức giảm -2,9 ± 2,4% ở nhóm giả dược, p = 0.013) và thùy chẩm (tăng 8,0 ± 2,6% so với mức giảm -0.7 ± 3.2%, p = 0.031) [3]. Hoạt động của não bộ khi làm bài kiểm tra nhận thức cũng gia tăng vượt trội tại các vùng Brodmann 4/6/10/21/40/44/45, vùng nêm trước, vỏ não đai trước và vùng đảo/đồi thị (p < 0.001), đi kèm với bằng chứng cải thiện trí nhớ làm việc qua bài kiểm tra 2-back (p = 0.05) [3].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược khác tiến hành trong 90 ngày trên 37 người lớn tuổi khỏe mạnh (13 nam, 24 nữ, độ tuổi 60 đến 75) sử dụng 24 gram bột việt quất sấy đông khô mỗi ngày (tương đương 1 cốc quả tươi) [5]. Kết quả tại thời điểm 45 ngày và 90 ngày cho thấy nhóm ăn việt quất mắc ít lỗi lặp lại hơn đáng kể trong bài kiểm tra học ngôn ngữ California (p = 0.031) và giảm độ trễ khi chuyển đổi nhiệm vụ trong bài kiểm tra tính linh hoạt nhận thức (p = 0.033) [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này ghi nhận can thiệp dinh dưỡng không làm thay đổi hay cải thiện khả năng giữ thăng bằng hoặc dáng đi của người tham gia [5].

Tác động hỗ trợ nhận thức ngắn hạn cũng được ghi nhận khi phối hợp việt quất với các loại quả mọng khác [4]. Một thử nghiệm chéo trên 46 người từ 50 đến 70 tuổi sử dụng đồ uống kết hợp gồm việt quất, lý chua đen, cơm cháy, dâu tây, lingonberry và cà chua trong 5 tuần đã giúp cải thiện hiệu suất kiểm tra trí nhớ làm việc thêm khoảng 5% sau 30 phút so với đồ uống đối chứng [4].

Tổng hợp lợi ích và những giới hạn của bằng chứng khoa học

Đánh giá tổng quan từ 11 nghiên cứu lâm sàng can thiệp việt quất trên người cho thấy lợi ích nhận thức tập trung rõ nét nhất ở trí nhớ trì hoãn (delayed memory), chức năng điều hành (executive function) và chức năng vận động tâm thần ở người cao tuổi bình thường cũng như người suy giảm nhận thức nhẹ [8]. Nhờ khả năng chống viêm, giảm stress oxy hóa và tăng cường tưới máu não, việt quất tạo nền tảng chuyển hóa thuận lợi giúp não bộ duy trì sự minh mẫn [6], [3].

Dẫu vậy, bức tranh khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định mà người tiêu dùng cần hiểu rõ [2], [8]:

Thứ nhất, bằng chứng về việc cải thiện trí nhớ làm việc (working memory) vẫn chưa thực sự đồng nhất, một số nghiên cứu cho thấy tín hiệu thần kinh tăng lên nhưng điểm số thực hiện bài tập chưa có sự bứt phá rõ rệt [2], [8].

Thứ hai, tác dụng duy trì của việt quất phụ thuộc vào việc bổ sung liên tục [4]. Nghiên cứu theo dõi kéo dài cho thấy khả năng cải thiện nhận thức nhận diện ở nhóm dùng việt quất sau 24 tuần đã không còn được bảo tồn tại tuần thứ 48, tức sau 24 tuần ngừng hoàn toàn việc bổ sung [4].

Thứ ba, quy mô của phần lớn các thử nghiệm lâm sàng hiện có vẫn còn tương đối khiêm tốn [4], [1], [3]. Các nghiên cứu thường dao động từ vài chục người, chẳng hạn 9 người [1], 26 người [3] hay 37 người [5], do đó cần thêm những thử nghiệm cộng đồng lớn với thời gian theo dõi nhiều năm để khẳng định tác động phòng ngừa sa sút trí tuệ lâu dài [1], [6].

Những hiểu lầm thường gặp về quả việt quất

Quan niệm sai lầm phổ biến nhất là coi việt quất như một "thần dược" có thể chữa lành bệnh Alzheimer hay đảo ngược hoàn toàn chứng mất trí nhớ [2], [1]. Khoa học hiện nay chỉ xác định quả việt quất là một thực phẩm bổ trợ trong chế độ ăn uống giúp làm chậm quá trình suy giảm nhận thức hoặc hỗ trợ kích hoạt chức năng thần kinh, không thể thay thế cho các phác đồ y khoa chính thống [2], [1].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng mọi sản phẩm có gắn mác việt quất đều tốt như nhau [1], [3]. Thực tế, các nghiên cứu khoa học sử dụng quả việt quất tươi, bột sấy đông khô nguyên chất hoặc nước ép cô đặc không thêm phụ gia [1], [3], [5]. Ngược lại, các loại mứt ngọt, siro hay bánh kẹo việt quất bán sẵn thường chứa hàm lượng đường tinh luyện rất cao. Việc tiêu thụ quá nhiều đường tinh luyện có thể làm trầm trọng thêm tình trạng kháng insulin – một yếu tố nguy cơ hàng đầu gây thoái hóa não bộ [1].

Hiểu lầm khác là chỉ cần ăn thật nhiều việt quất trong vài ngày là trí nhớ sẽ hồi phục [7], [5]. Các thử nghiệm lâm sàng chứng minh hiệu quả nhận thức thường cần thời gian bổ sung đều đặn từ 5 tuần, 12 tuần đến 16 hoặc 24 tuần [2], [4], [3], [5]. Trong các thử nghiệm trên động vật, những cải thiện về trí nhớ không gian chỉ bắt đầu xuất hiện sau 3 tuần can thiệp, tương đương khoảng 3 năm ở đời sống con người [7].

Ai nên thận trọng khi dùng việt quất?

Mặc dù việt quất là thực phẩm an toàn với đa số mọi người, một số nhóm đối tượng vẫn cần lưu ý khi đưa loại quả này vào khẩu phần thường xuyên:

Người mắc bệnh đái tháo đường hoặc rối loạn đường huyết cần theo dõi chặt chẽ khi sử dụng các dạng nước ép việt quất [1]. Mặc dù nước ép nguyên chất có xu hướng hỗ trợ hạ đường huyết nhẹ trong một số thử nghiệm [1], việc tiêu thụ các loại nước ép công nghiệp pha thêm đường có thể gây tăng đột ngột chỉ số đường huyết sau ăn. Nhóm người này nên ưu tiên ăn trực tiếp quả tươi hoặc dùng bột quả nguyên chất không đường [5].

Người cao tuổi có bệnh lý nền phức tạp, chức năng tiêu hóa kém hoặc đang sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc kê đơn nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng các sản phẩm chiết xuất cô đặc liều cao [3]. Dù anthocyanin từ thực phẩm tự nhiên tương đối lành tính, việc dùng các chế phẩm bổ sung dạng đậm đặc vẫn cần có sự giám sát y tế để đảm bảo phù hợp với thể trạng cá nhân [6], [3].

Cách áp dụng việt quất vào bữa ăn hàng ngày

Để đạt được các lợi ích nhận thức tương đương với những gì khoa học đã chứng minh, người lớn tuổi có thể áp dụng các mức dùng thực tế đã qua kiểm chứng lâm sàng:

  • Liều lượng hợp lý: Có thể ăn khoảng 1 cốc việt quất tươi mỗi ngày, tương đương với 24 gram bột việt quất sấy đông khô [5]. Nếu sử dụng dạng nước ép cô đặc giàu hoạt chất, liều lượng được áp dụng trong thử nghiệm là 30 mL mỗi ngày (cung cấp khoảng 387 mg anthocyanidin) [3].
  • Cách chế biến và bảo quản: Nên ưu tiên ăn quả tươi, quả đông lạnh hoặc dạng bột sấy đông khô nguyên chất để bảo tồn tối đa các hợp chất anthocyanin nhạy cảm với nhiệt độ [4], [5]. Tránh nấu chín việt quất ở nhiệt độ quá cao trong thời gian dài vì nhiệt độ có thể làm suy giảm hoạt tính chống oxy hóa của polyphenol [1].
  • Thời điểm và cách kết hợp: Việt quất có thể ăn trực tiếp vào bữa sáng hoặc các bữa phụ trong ngày. Người dùng có thể kết hợp việt quất cùng sữa chua không đường, yến mạch hoặc xay chung với các loại quả mọng khác như dâu tây hay lý chua đen để đa dạng hóa nguồn polyphenol tự nhiên tốt cho não bộ [4].
  • Duy trì thói quen: Lợi ích cho trí nhớ chỉ được duy trì khi hình thành thói quen ăn uống đều đặn và lâu dài, bởi tác dụng tích cực có thể giảm dần sau khi ngừng sử dụng [4].

Lời kết

Việt quất xanh chứa hàm lượng anthocyanin dồi dào, mang lại khả năng chống oxy hóa, kích thích tưới máu não và tăng cường phản ứng của các tế bào thần kinh phụ trách trí nhớ ở người lớn tuổi [2], [3]. Tuy nhiên, loại quả này không phải là phương thuốc thần kỳ có thể chữa khỏi bệnh suy giảm trí nhớ, và lợi ích của nó chỉ phát huy tốt nhất khi được duy trì đều đặn [4], [1]. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng kết hợp cùng lối sống năng động và sự tư vấn của bác sĩ chuyên khoa vẫn là chìa khóa vững chắc nhất để bảo vệ não bộ minh mẫn theo thời gian.