Sau quá trình sinh nở đầy vất vả, nhiều người mẹ thường cảm thấy cơ thể suy nhược, kiệt sức và mong muốn tìm kiếm các loại thảo dược bổ dưỡng để nhanh chóng phục hồi thể lực. Trong số các vị thuốc truyền thống, nhân sâm châu Á (Panax ginseng) từ lâu đã nổi tiếng với công dụng bồi bổ khí huyết và tăng cường sinh lực. Tuy nhiên, khi đang trong giai đoạn cho con bú, bất kỳ loại thực phẩm hay dược liệu nào người mẹ đưa vào cơ thể cũng có thể tác động trực tiếp tới chất lượng sữa và sức khỏe của trẻ sơ sinh.
Câu trả lời trực tiếp từ các bằng chứng y khoa hiện tại là phụ nữ đang cho con bú không nên tùy tiện sử dụng nhân sâm và cần phải hết sức thận trọng. Hiện nay chưa có đầy đủ nghiên cứu lâm sàng xác nhận tính an toàn tuyệt đối của nhân sâm đối với trẻ bú mẹ, trong khi các hoạt chất sinh học của thảo dược này tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với cơ thể non nớt của trẻ sơ sinh.
Nhu cầu bồi bổ sau sinh và nỗi lo ảnh hưởng đến sữa mẹ
Giai đoạn sau sinh là khoảng thời gian cơ thể người phụ nữ phải đối mặt với nhiều thay đổi lớn về thể chất và nội tiết tố. Tình trạng thiếu ngủ kéo dài, mệt mỏi thể xác và áp lực chăm sóc con nhỏ khiến nhiều sản phụ tìm đến các giải pháp bồi bổ nhanh chóng. Các sản phẩm chứa nhân sâm thường được quảng bá như một phương thuốc tự nhiên giúp tăng năng lượng, giảm căng thẳng và cải thiện sức đề kháng.
Dẫu vậy, mối bận tâm lớn nhất của các bà mẹ là liệu các hoạt chất trong nhân sâm có đi qua dòng sữa mẹ để truyền sang con hay không. Trẻ sơ sinh có hệ cơ quan chưa hoàn thiện, khả năng chuyển hóa và bài tiết chất lạ còn rất yếu ớt. Do đó, việc sử dụng các thảo dược bổ dưỡng mà thiếu đi dữ liệu an toàn có thể biến một ý định tốt thành mối nguy hại khôn lường cho sức khỏe của em bé.
Cơ chế bài tiết của hoạt chất thảo dược qua dòng sữa mẹ
Để hiểu vì sao nhân sâm cần được dùng cẩn trọng, việc nắm rõ nguyên lý bài tiết chất vào sữa mẹ là điều rất cần thiết. Lượng chất hay thuốc đi vào sữa mẹ biến thiên tùy thuộc vào nồng độ của chất đó trong huyết thanh người mẹ và các đặc tính dược lý cụ thể của từng hoạt chất [1]. Khi người mẹ dùng một sản phẩm thảo dược bằng đường uống, các hoạt chất sẽ được hấp thu qua đường tiêu hóa, đi vào máu rồi phân bố khắp cơ thể.
Từ tuần hoàn máu của mẹ, các phân tử có thể khuếch tán qua hàng rào biểu mô của tuyến vú để hòa vào sữa mẹ. Mặc dù các loại thảo dược tự nhiên được nhiều người xem là lành tính, nhưng chúng chứa rất nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học phức tạp. Hiện nay, các chất bổ sung thảo dược nói chung vẫn là mối bận tâm lớn trong y khoa vì thiếu vắng các nghiên cứu bài bản về ảnh hưởng của chúng trên trẻ bú mẹ [1].
Các nghiên cứu y học nói gì về nhân sâm và thời kỳ cho con bú?
Khi tìm kiếm bằng chứng y khoa về việc dùng nhân sâm ở phụ nữ cho con bú, kết quả cho thấy một khoảng trống dữ liệu rất lớn. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2015 đã đánh giá mức độ an toàn của chín loại thảo dược bổ sung phổ biến nhất trên thị trường ở phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ [2]. Kết quả chỉ ra rằng các chất bổ sung từ thảo dược, bao gồm cả nhân sâm, chưa từng được đánh giá qua các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao và có rất ít bằng chứng khoa học ủng hộ độ an toàn khi dùng cho phụ nữ đang cho con bú [2].
Trước đó, một nghiên cứu tổng quan hệ thống toàn diện vào năm 2008 đã tiến hành rà soát dữ liệu trên 7 cơ sở dữ liệu điện tử y học về nhân sâm Panax ginseng trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú [3]. Báo cáo này kết luận rằng hoàn toàn không có bất kỳ nghiên cứu nào trên người về độ an toàn của Panax ginseng trong giai đoạn cho con bú [3]. Toàn bộ dữ liệu an toàn ít ỏi ghi nhận được chỉ dựa trên các bằng chứng ống nghiệm từ ba nghiên cứu trên động vật với ghi nhận nguy cơ ở mức tối thiểu [3].
Một đánh giá hệ thống khác năm 2015 về độ an toàn của Panax ginseng trong các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng cũng chỉ ra rằng việc đánh giá an toàn lâm sàng của loại dược liệu này cho đến nay vẫn chưa đầy đủ [4]. Sự thiếu hụt trầm trọng các thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt khiến giới y khoa không thể đưa ra liều lượng an toàn hay khẳng định vô hại cho trẻ bú mẹ [2].
Cảnh báo từ các thí nghiệm độc học tiền lâm sàng
Mặc dù nhân sâm được dùng phổ biến trong y học dân gian, các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật đã chỉ ra những tác động sinh học cần phải lưu tâm. Một nghiên cứu độc tính năm 2018 trên mô hình chuột đã đánh giá chiết xuất hồng sâm Hàn Quốc và ghi nhận liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) ở chuột cống là ít nhất 2000 mg/kg/thể trọng mỗi ngày trong thử nghiệm độc tính liều lặp lại 4 tuần [5]. Nghiên cứu phát triển phôi thai trên chuột nhắt cũng ghi nhận mức NOAEL của hồng sâm đạt ít nhất 2000 mg/kg/thể trọng mỗi ngày [5].
Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng phát hiện rằng thành phần ginsenoside Re đơn lẻ gây ra độc tính trên phôi trong mô hình nuôi cấy toàn bộ phôi chuột cống [5]. Bên cạnh đó, một hoạt chất quan trọng khác của nhân sâm là ginsenoside Rb1 cũng gây ra các biến đổi hình thái trong cùng điều kiện thí nghiệm nuôi cấy phôi [5]. Những kết quả này củng cố khuyến cáo rằng nhân sâm cần phải được sử dụng hết sức thận trọng trong thai kỳ và đặc biệt là trong suốt thời kỳ cho con bú [5].
Các nghiên cứu tổng quan hệ thống cũng nhấn mạnh rằng mặc dù bằng chứng gây quái thai bắt nguồn từ phôi động vật tiếp xúc với nồng độ ginsenoside cô lập cao hơn nhiều so với mức tiêu thụ thông thường ở người, sự hiện diện của các tác động sinh học này vẫn đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa [3].
Nguy cơ tiềm ẩn đối với sự phát triển của trẻ sơ sinh
Mối lo ngại lớn nhất khi người mẹ sử dụng nhân sâm trong giai đoạn cho con bú bắt nguồn từ các đặc tính dược lý phức tạp của thảo dược này. Nghiên cứu y học đã chỉ ra rằng hiện vẫn còn nhiều dữ liệu mâu thuẫn về việc liệu Panax ginseng có mang các đặc tính giống nội tiết tố estrogen hay không [3]. Bất kỳ chất nào có hoạt tính tương tự hormone đều có thể gây xáo trộn quá trình phát triển tự nhiên của trẻ nếu bài tiết qua sữa mẹ.
Hệ tiêu hóa, hệ thần kinh và gan thận của trẻ sơ sinh vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Khả năng giải độc các hợp chất ginsenoside của trẻ còn rất hạn chế so với người trưởng thành. Nếu mẹ dùng nhân sâm liều cao hoặc dùng trong thời gian dài, các chất này tích tụ có thể gây ra những rối loạn khó lường cho bé như quấy khóc, khó ngủ, tăng kích thích thần kinh hoặc rối loạn tiêu hóa. Do đó, việc tránh cho trẻ tiếp xúc thụ động với các hợp chất chưa rõ mức độ an toàn qua sữa mẹ là nguyên tắc y khoa hàng đầu.
Hiểu lầm thường gặp: "Cứ là thảo dược tự nhiên thì an toàn"
Nhiều người thường mặc định rằng các sản phẩm có nguồn gốc thiên nhiên như nhân sâm luôn an toàn và không gây tác dụng phụ. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến có thể dẫn đến những hệ lụy sức khỏe đáng tiếc. Trong thực tế, các chất bổ sung thảo dược luôn tiềm ẩn nguy cơ chứa các chất pha tạp hoặc tạp chất nguy hại [1].
Trong y văn từng có trường hợp báo cáo nhân sâm gây ra tình trạng nam hóa, nhưng các phân tích sâu sau đó đã xác định nguyên nhân thực chất là do sản phẩm bị pha tạp chất chứ không phải do bản thân Panax ginseng [3]. Nguy cơ nhiễm kim loại nặng, thuốc bảo vệ thực vật hoặc pha trộn tân dược trong các sản phẩm bổ sung trôi nổi trên thị trường là mối đe dọa rất lớn đối với trẻ sơ sinh bú mẹ [1]. Việc gắn mác tự nhiên không đồng nghĩa với việc sản phẩm đó an toàn cho trẻ nhỏ.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi tiếp cận nhân sâm?
Phụ nữ trong giai đoạn cho con bú, đặc biệt là những người đang chăm sóc trẻ sinh non hoặc trẻ sơ sinh dưới 6 tháng tuổi, là nhóm đối tượng hàng đầu phải thận trọng. Trẻ ở độ tuổi này bú mẹ hoàn toàn và cực kỳ nhạy cảm với bất kỳ sự thay đổi nào trong thành phần sữa. Khuyến cáo y khoa từ các phân tích tổng quan đều nhấn mạnh Panax ginseng cần được sử dụng thận trọng trong suốt thời gian nuôi con bằng sữa mẹ [3], [5].
Ngoài ra, phụ nữ sau sinh có tiền sử bệnh tim mạch hoặc huyết áp không ổn định cũng cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng bất kỳ dạng chế phẩm nào của nhân sâm. Các thầy thuốc và chuyên gia y tế cần chủ động tư vấn cho những bà mẹ đang nuôi con bú khi họ có nhu cầu tìm hiểu về các chất bổ sung thảo dược, nêu rõ hồ sơ an toàn đáng tin cậy và đánh giá đúng nhận thức của người bệnh [2].
Hướng dẫn thực tế để đảm bảo an toàn cho mẹ và bé
Nếu người mẹ cảm thấy kiệt sức sau sinh, thay vì tự ý tìm đến nhân sâm hay các loại thực phẩm bổ sung phức tạp, hãy ưu tiên các giải pháp phục hồi an toàn đã được chứng minh. Một chế độ ăn uống cân bằng giàu protein nạc, các loại ngũ cốc nguyên cám, rau xanh và uống đủ nước là nền tảng vững chắc nhất để tái tạo năng lượng và duy trì nguồn sữa dồi dào. Người mẹ cũng nên tranh thủ ngủ nghỉ bất cứ khi nào em bé ngủ để cơ thể hồi phục tự nhiên.
Trong trường hợp người mẹ vì lý do sức khỏe bắt buộc phải sử dụng thuốc hoặc thảo dược, việc này nhất thiết phải thông qua chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Theo khuyến cáo y khoa, khi người mẹ đang cho con bú cần dùng các chất điều trị, nên lựa chọn những hoạt chất có nguy cơ thấp nhất đối với trẻ và thời điểm dùng thuốc nên được sắp xếp ngay trước giấc ngủ dài nhất của em bé để giảm thiểu tối đa nồng độ hoạt chất trong sữa mẹ ở cữ bú tiếp theo [1].
Nhìn chung, nuôi con bằng sữa mẹ là giai đoạn vàng mang lại vô vàn lợi ích miễn dịch và dinh dưỡng cho sự phát triển của trẻ. Do hiện nay chưa có bằng chứng lâm sàng chứng minh tính an toàn của nhân sâm trên người mẹ cho con bú và trẻ sơ sinh, giải pháp khôn ngoan và an toàn nhất là tạm hoãn sử dụng loại thảo dược này cho đến khi bé cai sữa hoàn toàn. Khi gặp bất kỳ vấn đề nào về sức khỏe hoặc suy nhược cơ thể, các bà mẹ hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ để nhận được lời khuyên y khoa phù hợp nhất.