Phụ nữ mắc u xơ tử cung hoặc u nang buồng trứng có an toàn khi dùng kế sữa?

Cây kế sữa (Milk Thistle) từ lâu đã trở thành một loại thảo dược quen thuộc, xuất hiện phổ biến trong các sản phẩm hỗ trợ chức năng gan, giải độc và phục hồi tế bào gan bị tổn thương [1, 5]. Rất nhiều phụ nữ có thói quen tìm mua các viên uống chứa chiết xuất này khi cảm thấy cơ thể nóng trong, nổi mụn hoặc men gan tăng cao. Tuy nhiên, đối với những người đang có u xơ tử cung, u nang buồng trứng hay các bệnh lý phụ khoa nhạy cảm với hormone, việc sử dụng kế sữa lại tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe không ngờ tới.

Câu trả lời trực tiếp từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: Phụ nữ mắc u xơ tử cung, u nang buồng trứng hoặc bất kỳ bệnh lý phụ khoa phụ thuộc nội tiết tố nào không nên tự ý sử dụng kế sữa. Các hợp chất hoạt tính sinh học trong loại cây này đã được chứng minh là có hoạt tính tương tự estrogen (estrogenic effect), có thể tương tác với các thụ thể nội tiết tố trong cơ thể và gây nguy cơ kích thích các khối u này phát triển [1, 3].

U xơ tử cung, u nang buồng trứng và mối liên hệ với nội tiết tố

U xơ tử cung và nhiều dạng u nang buồng trứng là những khối u lành tính nhưng có sự phát triển phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ nội tiết tố nữ, đặc biệt là estrogen và progesterone. Khi nồng độ estrogen trong cơ thể tăng cao hoặc khi các thụ thể estrogen trên mô tử cung và buồng trứng bị kích thích liên tục, các tế bào cơ trơn hoặc mô đệm có xu hướng tăng sinh mạnh mẽ. Điều này dẫn đến sự gia tăng kích thước của các nhân xơ, khối u nang, gây ra hàng loạt triệu chứng khó chịu như rong kinh, cường kinh, đau bụng dưới dữ dội, chèn ép bàng quang gây tiểu rắt hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh sản của người phụ nữ.

Chính vì đặc tính nhạy cảm này, các hướng dẫn y khoa luôn khuyến cáo phụ nữ có khối u phụ khoa phải thận trọng tối đa trước bất kỳ hợp chất nào mang hoạt tính phytoestrogen (estrogen thực vật) hoặc các chất có khả năng gắn kết với thụ thể estrogen. Đáng tiếc, kế sữa lại là loại thảo dược thường bị bỏ qua yếu tố cảnh báo này vì người tiêu dùng chỉ nghĩ đơn thuần đây là "thuốc bổ gan" lành tính ^[1]. Việc vô tình nạp các hoạt chất có tính chất bắt chước estrogen vào cơ thể có thể làm mất cân bằng nội tiết và gián tiếp nuôi dưỡng các khối u phát triển nhanh hơn.

Bản chất của cây kế sữa và hoạt chất silymarin

Cây kế sữa, có tên khoa học là Silybum marianum, thuộc họ Cúc (Asteraceae), là loại thảo dược bản địa có nguồn gốc từ vùng Địa Trung Hải và Bắc Phi, hiện nay mọc hoang dã hoặc được gieo trồng ở nhiều nơi trên thế giới ^[2]. Từ thời cổ đại, phần quả và hạt của loài cây này đã được ứng dụng trong các bài thuốc dân gian nhằm điều trị các chứng rối loạn chức năng gan, thoái hóa hoặc hoại tử tế bào gan [2, 5]. Hoạt chất nổi tiếng và có giá trị trị liệu quan trọng nhất được chiết xuất từ hạt cây kế sữa chính là silymarin [1, 2].

Silymarin thực tế không phải là một chất đơn lẻ mà là một phức hợp bao gồm nhiều flavonolignan khác nhau [1, 2]. Trong đó, thành phần chiếm tỷ lệ chủ yếu và có hoạt tính sinh học mạnh mẽ nhất là silybin (còn gọi là silibinin), cùng với các đồng phân và họ hàng thân thuộc khác như isosilybin, silychristin, silydianin và 2,3-dehydrosilybin ^[3]. Ngoại trừ silydianin, hầu hết các hợp chất flavonolignan này đều tồn tại trong tự nhiên dưới dạng hai đồng phân lập thể đối quang ^[3]. Trong y học hiện đại, silymarin được ghi nhận với nhiều công dụng bảo vệ gan độc đáo nhờ khả năng ổn định màng tế bào, điều hòa tính thấm, chống oxy hóa, kháng viêm, kích thích tái tạo nhu mô gan và ngăn ngừa sự lắng đọng của các sợi collagen gây xơ gan ^[1]. Ngoài ra, các nghiên cứu gần đây còn cho thấy chiết xuất này có tiềm năng bảo vệ thận, hạ lipid máu, chống xơ vữa động mạch và ngăn ngừa tình trạng kháng insulin ^[1].

Cơ chế hoạt tính estrogen: Kế sữa tác động lên thụ thể nội tiết như thế nào?

Mặc dù có nhiều lợi ích cho gan, các công trình nghiên cứu sâu về mặt sinh học phân tử đã phát hiện ra rằng silymarin và các dẫn xuất của silybin không chỉ đơn thuần hoạt động như chất chống oxy hóa trong cơ thể sống, mà chúng còn hoạt động như những phối tử (ligand) đặc hiệu gắn vào các thụ thể sinh học đích ^[3]. Một trong những đích tác động quan trọng nhất chính là hệ thống thụ thể estrogen của con người [1, 3].

Về mặt cấu trúc, cơ thể người có hai loại thụ thể estrogen chính là thụ thể estrogen alpha (ERa) và thụ thể estrogen beta (ERb). Các khối u xơ tử cung và tế bào nội mạc tử cung thường biểu hiện rất nhiều thụ thể ERa – loại thụ thể khi bị kích hoạt sẽ phát tín hiệu thúc đẩy tế bào phân chia và tăng sinh mô. Ngược lại, thụ thể ERb phân bố nhiều ở các mô khác nhau và tham gia điều hòa quá trình biệt hóa tế bào. Các nghiên cứu đã xác nhận rằng silymarin thể hiện hoạt tính estrogen yếu cả trong các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) lẫn trên cơ thể động vật sống (in vivo) ^[4]. Tác động này có thể kích thích các thụ thể nội tiết tố, tạo ra một đáp ứng sinh học tương tự như khi hormone estrogen nội sinh gắn vào [1, 3]. Điều này đồng nghĩa với việc dù người bệnh không dùng thuốc nội tiết, các hoạt chất từ kế sữa vẫn có thể gửi tín hiệu tăng trưởng đến các tế bào nhạy cảm với estrogen.

Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học chuyên sâu

Để hiểu rõ hơn về mức độ ảnh hưởng của kế sữa đối với hệ thống nội tiết, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều nghiên cứu từ cấp độ mô phỏng cấu trúc phân tử đến thử nghiệm sinh học trên động vật:

Năm 2017, một nghiên cứu ứng dụng phương pháp mô phỏng máy tính (in silico) đã phân tích sâu về đặc tính dược động học và tương tác sinh hóa của các đồng phân silybin ^[5]. Nhóm nghiên cứu đã sử dụng mô hình mối quan hệ cấu trúc - hoạt tính định lượng (QSAR) kết hợp với các hệ thống chuyên gia dự đoán độc tính để đánh giá khả năng hấp thu và chuyển hóa ^[5]. Điểm cốt lõi là các nhà khoa học đã tiến hành gắn kết phân tử (docking) các dạng đồng phân lập thể của silybin vào vùng gắn kết phối tử của thụ thể estrogen alpha người (ERa) ^[5]. Kết quả nghiên cứu xác nhận rằng cả hai đồng phân quang học silybin A và silybin B đều có thể khớp vừa vặn vào vị trí hoạt động của thụ thể ERa ^[5]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu ghi nhận silybin A và silybin B thể hiện các tư thế gắn và tương tác liên kết khác nhau với thụ thể, chứng minh rằng các phân tử này có khả năng tương tác trực tiếp lên thụ thể estrogen của người ^[5].

Tiếp đó, một công trình tổng quan khoa học toàn diện công bố năm 2016 về các hợp chất thực vật đối với sức khỏe phụ nữ đã làm sáng tỏ hơn các con đường tác động của kế sữa ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt tính estrogen của silymarin được trung gian một phần thông qua thụ thể estrogen beta (ERb) ^[4]. Các thành phần như silybin B, taxifolin và quercetin trong chiết xuất đều thể hiện hoạt tính estrogen yếu qua thụ thể ERb ^[4]. Đặc biệt, nghiên cứu này đã cảnh báo một phát hiện bất ngờ khi thử nghiệm tác dụng của silymarin trong khẩu phần ăn trên mô hình chuột Sprague-Dawley bị gây ung thư vú bằng hóa chất N-methyl-N-nitrosourea ^[4]. Trái ngược hoàn toàn với kỳ vọng ban đầu về khả năng bảo vệ, ngăn ngừa ung thư, nhóm nghiên cứu đã ghi nhận sự gia tăng khiêm tốn số lượng khối u vú do hóa chất gây ra ở nhóm dùng silymarin ^[4]. Kết quả này đã dẫn đến lời lưu ý thận trọng đặc biệt về việc dùng kế sữa trong phòng ngừa các bệnh lý ung thư vú và khối u phụ thuộc hormone ^[4].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2016 cũng ghi nhận silymarin có khả năng ức chế hoạt tính của enzyme aromatase với nồng độ ức chế 50% (IC50) là 6,7 microgam/ml (mug/ml), mặc dù chưa rõ cụ thể thành phần đơn lẻ nào trong silymarin chịu trách nhiệm cho tác động ức chế này ^[4]. Enzyme aromatase là một enzyme then chốt tham gia vào quá trình sinh tổng hợp estrogen trong cơ thể. Mặt khác, các nhà khoa học cũng xác định dehydrosilybin có khả năng ức chế rất mạnh enzyme P450 1A1 tái tổ hợp với chỉ số IC50 đạt 0,43 micromol (muM), trong khi silibinin ức chế ở mức độ vừa phải với IC50 là 23 micromol (muM) ^[4]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh một thực tế quan trọng: cho đến thời điểm công bố, vẫn chưa có báo cáo khoa học nào làm rõ tác động toàn diện của kế sữa hoặc các hợp chất có hoạt tính sinh học của nó đối với quá trình chuyển hóa estrogen tổng thể trong cơ thể người ^[4].

Bên cạnh đó, bài tổng quan năm 2022 bao quát các nghiên cứu từ năm 2015 đến đầu năm 2022 cũng nhấn mạnh rằng các dẫn xuất flavonolignan của kế sữa có khả năng điều hòa chức năng nội tiết (modulation of endocrine functions) ^[3]. Báo cáo này lưu ý rằng trên thị trường hiện nay có rất nhiều tranh cãi và thiếu nhất quán do thành phần của các chế phẩm kế sữa không được chuẩn hóa đồng nhất, nhiều sản phẩm sử dụng hỗn hợp chiết xuất chưa được định danh rõ ràng, hoặc đánh đồng khái niệm giữa silymarin thô và silybin tinh khiết ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược bổ gan

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Rất nhiều phụ nữ cho rằng các sản phẩm chiết xuất từ cây cỏ như kế sữa chỉ đi vào gan, làm mát gan và thải độc ra ngoài chứ không liên quan gì đến tử cung hay buồng trứng. Tuy nhiên, về mặt dược lý học, các phân tử hoạt chất sau khi được hấp thu qua đường tiêu hóa sẽ đi vào vòng tuần hoàn chung của toàn bộ cơ thể. Các hợp chất flavonolignan trong kế sữa với cấu trúc hóa học có thể gắn kết vào thụ thể nội tiết tố sẽ tiếp xúc với tất cả các cơ quan nhạy cảm, bao gồm cả tuyến vú, tử cung và buồng trứng [1, 3].

Một hiểu lầm khác là việc người tiêu dùng tin rằng chỉ khi dùng liều cực cao mới có nguy cơ gây hại. Thực tế, trong các hệ thống sinh học, thụ thể nội tiết tố rất nhạy cảm với các chất điều hòa. Dù silymarin chỉ thể hiện hoạt tính estrogen ở mức độ yếu so với hormone nội sinh estradiol, nhưng việc sử dụng các viên uống bổ gan chứa hàm lượng chiết xuất đậm đặc mỗi ngày trong thời gian dài (vài tháng đến cả năm) có thể tạo ra sự kích thích tích lũy liên tục ^[4]. Điều này đặc biệt đáng lo ngại đối với những khối u đã hình thành sẵn, bởi chúng chỉ cần một lượng kích thích nội tiết tố nhỏ cũng có thể thay đổi tốc độ tiến triển.

Những ai cần đặc biệt thận trọng với cây kế sữa?

Dựa trên các dữ liệu về hoạt tính tương tự estrogen và tác động điều hòa nội tiết đã được công bố, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh sử dụng cây kế sữa:

• Phụ nữ có u xơ tử cung: Khối u cơ trơn tử cung rất nhạy cảm với các kích thích qua thụ thể estrogen. Việc bổ sung hoạt chất có tính chất estrogenic có thể làm nhân xơ tăng kích thước hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng xuất huyết tử cung [1, 3].
• Phụ nữ bị u nang buồng trứng hoặc lạc nội mạc tử cung: Cả hai bệnh lý này đều chịu sự chi phối mạnh mẽ của sự mất cân bằng hormone sinh dục nữ. Bất kỳ tác động điều hòa nội tiết nào từ silymarin cũng có thể ảnh hưởng đến chu kỳ rụng trứng và cấu trúc nang [2, 3].
• Bệnh nhân có tiền sử hoặc đang điều trị ung thư vú, ung thư nội mạc tử cung: Nghiên cứu trên động vật đã chỉ ra silymarin trong chế độ ăn làm tăng số lượng khối u vú do hóa chất kích hoạt ^[4]. Do đó, người có nguy cơ cao hoặc đang điều trị ung thư nhạy cảm với nội tiết tuyệt đối không nên dùng.
• Người đang sử dụng thuốc điều hòa hormone: Do silymarin có khả năng ức chế enzyme aromatase (IC50 = 6,7 mug/ml) và điều hòa chức năng nội tiết, thảo dược này có thể gây tương tác bất lợi với các thuốc điều trị nội tiết tố khác [2, 3].

Áp dụng thực tế: Giải pháp bảo vệ gan an toàn cho người có u phụ khoa

Đối với những phụ nữ vừa mắc bệnh lý gan mật (như gan nhiễm mỡ, men gan cao do dùng thuốc) vừa có u xơ tử cung hoặc u nang buồng trứng, việc lựa chọn phương pháp chăm sóc sức khỏe cần được cân nhắc kỹ lưỡng:

Trước hết, khi có nhu cầu sử dụng bất kỳ thực phẩm bảo vệ sức khỏe nào ghi nhãn chứa chiết xuất kế sữa (Silybum marianum hoặc silymarin), người bệnh phải chủ động thông báo cho bác sĩ chuyên khoa phụ sản và bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật về tình trạng khối u của mình. Tuyệt đối không tự ý mua dùng theo lời khuyên truyền miệng hoặc quảng cáo trên mạng xã hội.

Nếu chức năng gan cần được hỗ trợ, thay vì phụ thuộc vào các sản phẩm kế sữa có hoạt tính phytoestrogen, phụ nữ có khối u phụ khoa nên ưu tiên các biện pháp can thiệp lối sống đã được chứng minh hiệu quả và an toàn tuyệt đối cho hệ nội tiết:

• Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, nhiều rau xanh đậm, các loại quả hạch và uống đủ nước để hỗ trợ gan chuyển hóa tự nhiên.
• Hạn chế tối đa rượu bia, thức uống có cồn, giảm tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn nhiều dầu mỡ và đường tinh luyện.
• Tăng cường vận động thể chất thường xuyên giúp cải thiện độ nhạy insulin, giảm tích tụ mỡ trong gan và hỗ trợ điều hòa cân bằng hormone trong cơ thể.
• Định kỳ 3-6 tháng nên đi siêu âm kiểm tra kích thước khối u xơ, u nang kết hợp xét nghiệm lại men gan để bác sĩ có phác đồ can thiệp phù hợp và an toàn nhất.

Kết luận

Cây kế sữa và hoạt chất silymarin là một phương thuốc hỗ trợ bảo vệ tế bào gan quý giá đã được khoa học ghi nhận [1, 5]. Tuy nhiên, hoạt tính tương tự estrogen và khả năng tương tác với các thụ thể ERa, ERb của các dẫn xuất silybin là một yếu tố nguy cơ không thể xem nhẹ đối với phụ nữ có u xơ tử cung hoặc u nang buồng trứng [1, 3]. Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe sinh sản, người bệnh không nên tự ý sử dụng loại thảo dược này khi chưa có sự tư vấn, đánh giá kỹ lưỡng từ bác sĩ chuyên khoa.