Cảm giác cồn cào lúc nửa đêm là trải nghiệm quen thuộc của rất nhiều phụ nữ trong giai đoạn mang thai. Sự thay đổi nội tiết tố, nhu cầu dinh dưỡng cho thai nhi cùng những xáo trộn giấc ngủ khiến thói quen lục tìm đồ ăn lúc 22h hay 1h sáng trở thành điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, nhiều mẹ bầu lo ngại liệu thói quen ăn đêm thường xuyên có làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ hay không.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: ăn khuya thường xuyên gây rối loạn đáng kể các chỉ số đường huyết, nhưng chưa có bằng chứng khẳng định thói quen này làm tăng một tỷ lệ phần trăm nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ cụ thể [1], [2]. Thay vào đó, việc dồn năng lượng vào ban đêm khiến lượng đường trong máu lúc đói, đường huyết sau ăn và mức đường huyết trung bình 24 giờ tăng cao hơn rõ rệt [1].

Cơ chế đồng hồ sinh học tác động đến đường huyết mẹ bầu

Cơ thể con người vận hành theo nhịp sinh học 24 giờ, trong đó khả năng chuyển hóa chất dinh dưỡng và dung nạp glucose đạt hiệu quả tối ưu vào ban ngày. Khi màn đêm buông xuống, các cơ quan chuẩn bị cho trạng thái nghỉ ngơi, dẫn đến độ nhạy của hormone insulin suy giảm tự nhiên [3].

Ở người bình thường không mang thai, phản ứng đường huyết sau bữa ăn vào ban đêm vốn đã cao hơn đáng kể so với ban ngày và có liên quan đến việc tăng nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường típ 2 [3]. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2024 ghi nhận rằng ở phụ nữ mang thai, khả năng dung nạp glucose vào buổi chiều cũng đã suy giảm đáng kể so với buổi sáng, bất kể người đó có bị đái tháo đường hay không [3].

Khi mẹ bầu ăn khuya, thức ăn nạp vào thời điểm tuyến tụy và các mô chuyển hóa hoạt động kém nhạy bén sẽ khiến đường huyết tăng vọt và duy trì ở mức cao kéo dài. Về mặt sinh lý, phụ nữ mang thai vốn đã có tình trạng kháng insulin sinh lý tự nhiên để ưu tiên vận chuyển dưỡng chất cho thai nhi. Sự cộng hưởng giữa nhịp sinh học ban đêm và áp lực chuyển hóa của thai kỳ khiến việc kiểm soát đường huyết trở nên khó khăn hơn.

Nghiên cứu chỉ ra điều gì về ăn đêm và đường huyết thai kỳ?

Mối liên hệ giữa thói quen ăn đêm và các chỉ số đường huyết đã được nhiều nhóm nghiên cứu trên thế giới tìm hiểu với các thiết kế thực nghiệm chi tiết.

Tại Singapore, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu công bố năm 2023 thực hiện trên 277 phụ nữ mang thai khỏe mạnh tại Bệnh viện Phụ sản và Trẻ em KK đã theo dõi chặt chẽ nhật ký ăn uống trong 4 ngày ở tuần thai 18 đến 24 [1]. Các nhà nghiên cứu định nghĩa thói quen "ưu tiên ăn đêm" là khi thai phụ nạp hơn 50% tổng năng lượng hằng ngày trong khung giờ từ 19h tối đến 6h59 sáng hôm sau [1].

Kết quả cho thấy có 11,6% thai phụ thuộc nhóm ưu tiên ăn đêm [1]. Qua nghiệm pháp dung nạp 75g glucose đường uống ở tuần thai 24 đến 28, nhóm ưu tiên ăn đêm có mức đường huyết lúc đói cao hơn với tỷ số trung bình hình học là 1,05 (khoảng tin cậy 95%: 1,01 - 1,08) và đường huyết sau 1 giờ cao hơn ở mức 1,11 (khoảng tin cậy 95%: 1,01 - 1,21) so với nhóm ăn chủ yếu vào ban ngày [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không phát hiện sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với đường huyết sau 2 giờ hoặc nguy cơ chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ [1].

Đáng chú ý, khi theo dõi bằng máy đo đường huyết liên tục (CGM), nhóm phụ nữ ưu tiên ăn đêm có mức đường huyết trung bình cao hơn (tỷ số 1,07; khoảng tin cậy 95%: 1,00 - 1,15), chỉ số quản lý glucose cao hơn (1,05; khoảng tin cậy 95%: 1,00 - 1,10) và mức đường huyết tổng thể trong suốt 24 giờ cao hơn (1,10; khoảng tin cậy 95%: 1,02 - 1,19) [1]. Phân tích cũng chỉ ra nhóm này có mức insulin lúc đói thấp hơn (0,77), chỉ số kháng insulin HOMA2-IR thấp hơn (0,78) và chức năng tế bào beta HOMA2-%B thấp hơn (0,77) [1].

Tại Hàn Quốc, một nghiên cứu công bố năm 2013 so sánh hành vi ăn uống giữa 219 phụ nữ mang thai có dung nạp glucose bình thường và 44 phụ nữ mắc đái tháo đường thai kỳ [4]. Kết quả khảo sát cho thấy có tới 61,4% phụ nữ trong nhóm đái tháo đường thai kỳ có thói quen ăn vặt ban đêm nhiều hơn một lần mỗi tuần [4]. Ngược lại, có tới 49,8% phụ nữ ở nhóm có mức dung nạp đường bình thường trả lời rằng họ hầu như không bao giờ ăn nhẹ vào ban đêm [4].

Nghiên cứu tại Hàn Quốc cũng chỉ ra rằng nhóm mắc đái tháo đường thai kỳ có tổng năng lượng nạp vào, lượng chất béo, cholesterol, axit béo bão hòa và carbohydrate cao hơn đáng kể so với nhóm bình thường [4]. Đa số thai phụ mắc bệnh dùng cà phê trộn đường sữa (61,4%), trong khi nhóm bình thường hay uống cà phê đen (49,8%) [4].

Ở một khía cạnh khác, một nghiên cứu cắt ngang năm 2022 tại Ghana trên 200 phụ nữ mang thai ghi nhận tỷ lệ mắc đái tháo đường thai kỳ là 8,5% [2]. Khi phân tích đơn biến sơ bộ, thói quen ăn bữa đêm có p > 0,05 nên không được đưa vào mô hình hồi quy đa biến cuối cùng [2]. Các yếu tố nguy cơ độc lập thực sự làm tăng nguy cơ đái tháo đường thai kỳ trong nghiên cứu này là tiền sử dùng thuốc tránh thai đường uống (aOR = 13,05), tiền sử tiền sản giật (aOR = 19,30) và uống nước ngọt có ga (aOR = 10,05) [2].

Vì sao thai phụ thường xuyên đói và ăn khuya?

Hiểu được lý do tại sao thai phụ tìm đến thức ăn vào ban đêm là bước quan trọng để có giải pháp can thiệp hành vi phù hợp.

Một nghiên cứu định tính năm 2020 trên 18 phụ nữ mang thai người Mỹ gốc Phi có tình trạng thừa cân hoặc béo phì đã làm rõ các yếu tố thôi thúc hành vi này [5]. Những nguyên nhân cá nhân và tương tác xã hội dẫn đến việc ăn đêm bao gồm cảm giác đói thực sự, sự thay đổi chu kỳ giấc ngủ, cử động của thai nhi và sự rủ rê từ người thân trong gia đình [5].

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự lựa chọn thực phẩm vào ban đêm của các thai phụ chủ yếu dựa trên khẩu vị và tính tiện lợi sẵn có [5]. Đáng chú ý, một số phụ nữ cho biết họ có thể điều chỉnh thói quen ăn đêm, nhưng một số khác chỉ sẵn sàng thay đổi nếu biết việc ăn đêm có thể gây ra bệnh tật nghiêm trọng hoặc tàn tật cho con [5].

Bằng chứng khoa học: Lợi ích và các giới hạn hiện tại

Các nghiên cứu thực nghiệm hiện nay mang lại cái nhìn rõ nét về tác động bất lợi của bữa ăn khuya đối với sự dao động đường huyết [1]. Việc theo dõi bằng thiết bị đo glucose liên tục (CGM) đã chứng minh rõ sự tăng cao của mức đường huyết suốt 24 giờ ở nhóm ăn nhiều vào ban đêm [1].

Dù vậy, bằng chứng khoa học vẫn còn một số giới hạn nhất định. Tổng quan hệ thống năm 2024 chỉ ra rằng các hướng dẫn dinh dưỡng hiện nay thường chú trọng phân bổ lượng carbohydrate nhưng lại bỏ quên yếu tố nhịp sinh học trong kiểm soát glucose thai kỳ [3]. Dữ liệu về việc liệu mức đường huyết sau ăn kéo dài vào ban đêm có biểu hiện y hệt như ở người không mang thai hay không vẫn còn nhiều khoảng trống chưa được khẳng định chắc chắn [3].

Hơn nữa, các nghiên cứu chưa chứng minh được ăn đêm đơn độc là nguyên nhân trực tiếp làm tăng tỷ lệ mắc đái tháo đường thai kỳ [1], [2]. Tác động tiêu cực thường đi kèm với các yếu tố gây nhiễu như tổng lượng calo dư thừa, chất lượng món ăn nhiều đường bột và lối sống ít vận động [4].

Những hiểu lầm phổ biến về việc ăn khuya khi mang bầu

Một trong những hiểu lầm lớn nhất là quan niệm "mang thai phải ăn cho hai người", dẫn đến việc mẹ bầu thoải mái nạp thêm các bữa ăn phụ giàu năng lượng trước giờ đi ngủ. Nhu cầu năng lượng trong thai kỳ thực tế chỉ tăng nhẹ theo từng tam cá nguyệt, không đòi hỏi phải tăng gấp đôi khẩu phần ăn hay nạp lượng lớn thức ăn vào lúc nửa đêm.

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng ăn khuya bằng bất kỳ món gì cũng làm bùng phát đái tháo đường thai kỳ ngay lập tức. Mối nguy hại chủ yếu đến từ việc nạp quá 50% năng lượng trong khoảng thời gian từ 19h tối đến sáng hôm sau, cũng như việc chọn các món ăn giàu chất béo bão hòa, đường tự do và nước ngọt có ga [1], [2], [4]. Việc dùng một bữa phụ nhẹ nhàng, đúng cách khi cơ thể thực sự đói không đồng nghĩa với việc gây hại nghiêm trọng cho chuyển hóa.

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần bỏ bữa sáng thì có thể ăn bù vào ban đêm mà không ảnh hưởng gì. Nghiên cứu chuyển hóa đã chứng minh việc dồn calo vào thời điểm cơ thể giảm dung nạp glucose gây ra tình trạng tăng đường huyết kéo dài suốt 24 giờ, làm suy giảm chức năng tiết insulin tương đối của tế bào beta [1].

Ai cần đặc biệt thận trọng với thói quen ăn đêm?

Mọi mẹ bầu đều nên duy trì lối sống lành mạnh, tuy nhiên các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt kiểm soát thói quen ăn khuya:

  • Phụ nữ thừa cân hoặc béo phì trước khi mang thai: Tình trạng béo phì của người mẹ làm tăng nguy cơ gặp các biến chứng thai kỳ như rối loạn dung nạp glucose và đái tháo đường thai kỳ [5].
  • Phụ nữ có tiền sử thai kỳ nguy cơ cao: Những người từng bị tiền sản giật hoặc có tiền sử dùng nước ngọt có ga thường xuyên cần đặc biệt lưu tâm đến việc kiểm soát chế độ ăn [2].
  • Phụ nữ đã được chẩn đoán rối loạn dung nạp đường hoặc đái tháo đường thai kỳ: Nhóm này đã có khiếm khuyết trong khả năng xử lý carbohydrate, do đó việc ăn nhiều vào ban đêm sẽ khiến đường huyết ban đêm và đường huyết lúc đói sáng hôm sau tăng cao ngoài tầm kiểm soát [1], [4].

Mẹ bầu có bệnh lý chuyển hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi lịch trình ăn uống.

Hướng dẫn áp dụng thực tế giúp mẹ bầu ăn uống an toàn

Để bảo vệ đường huyết mà không để cơ thể bị bỏ đói, thai phụ có thể áp dụng các nguyên tắc điều chỉnh dinh dưỡng khoa học:

  • Điều chỉnh thời điểm và phân bổ năng lượng: Tránh để năng lượng sau 19h tối vượt quá 50% tổng năng lượng cả ngày [1]. Bữa tối chính nên hoàn thành trước 19h-20h để hệ tiêu hóa và tuyến tụy có thời gian xử lý dưỡng chất trước khi ngủ.
  • Lựa chọn thực phẩm thông minh: Nếu cồn cào lúc đêm muộn, nên tránh các loại nước ngọt có ga, bánh ngọt nhiều đường hoặc cà phê pha kem sữa [2], [4]. Nghiên cứu tại Hàn Quốc cho thấy nhóm phụ nữ không mắc bệnh thường ưu tiên sản phẩm từ sữa cho các bữa ăn nhẹ (40,7%) và hạn chế ăn các món mặn hay nhiều dầu mỡ [4].
  • Kết hợp thực phẩm cân bằng: Một bữa ăn nhẹ ban đêm nếu cần thiết chỉ nên có khẩu phần nhỏ, kết hợp protein hoặc một phần sữa ít béo không đường để làm dịu cơn đói mà không gây đột biến đường huyết.
  • Cải thiện giấc ngủ và thói quen sinh hoạt: Giữ phòng ngủ thoáng mát, thư giãn trước khi ngủ để hạn chế việc trằn trọc thức giấc tìm đồ ăn [5]. Vận động nhẹ nhàng và ăn uống điều độ vào các bữa chính ban ngày giúp hạn chế cơn đói cồn cào lúc nửa đêm.

Thói quen ăn khuya thường xuyên trong thai kỳ tuy chưa được khẳng định là nguyên nhân trực tiếp làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ, nhưng rõ ràng gây ra những xáo trộn bất lợi cho đường huyết lúc đói và đường huyết suốt 24 giờ. Mẹ bầu nên chủ động lắng nghe cơ thể, phân bổ năng lượng hợp lý vào ban ngày và lựa chọn những thực phẩm lành mạnh để bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ và thai nhi.