Thói quen truyền miệng và những lo ngại khi dùng cây dã quỳ
Từ lâu trong đời sống dân gian, nhiều người vẫn giữ thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ mọc hoang để làm bài thuốc tự điều trị các chứng mẩn ngứa, viêm nhiễm hay hạ sốt. Cây dã quỳ (tên khoa học là Tithonia diversifolia), vốn thuộc họ Cúc và mọc phổ biến ở các vùng đồi núi, thường được truyền tai như một thảo dược có thể trị mụn nhọt, nhiễm trùng hoặc hỗ trợ giải độc [1]. Không ít người cho rằng vì là thảo mộc tự nhiên nên dã quỳ hoàn toàn lành tính và có thể dùng cho mọi lứa tuổi, kể cả những người có thể trạng đặc biệt.
Tuy nhiên, đối với phụ nữ mang thai, việc tùy tiện sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ thảo mộc lại tiềm ẩn những mối nguy hiểm khó lường. Cơ thể người mẹ trong thai kỳ trải qua nhiều biến đổi lớn về mặt sinh lý, chuyển hóa và hệ miễn dịch. Bất kỳ một hoạt chất lạ nào đưa vào cơ thể cũng có thể tác động trực tiếp đến sức khỏe của mẹ và sự phát triển của thai nhi.
Liệu phụ nữ mang thai có thể dùng các bài thuốc từ dã quỳ để chữa bệnh hay bồi bổ được không? Để trả lời thấu đáo vấn đề này, chúng ta cần xem xét kỹ lưỡng các bằng chứng dược lý học và độc tính học mà giới khoa học đã ghi nhận trên loài cây này.
Phụ nữ mang thai có được dùng bài thuốc từ dã quỳ?
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y học và an toàn dược lý là: Phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên sử dụng bất kỳ bài thuốc uống hay chế phẩm nào chiết xuất từ cây dã quỳ.
Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của cây dã quỳ trên cơ thể phụ nữ đang trong thai kỳ. Ngược lại, các nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận hàng loạt bằng chứng về độc tính đối với tế bào, khả năng gây tổn thương các cơ quan nội tạng và sự hiện diện của các hợp chất phòng vệ sinh học có hại cho động vật có vú [2] [1] [3].
Việc sử dụng các bài thuốc từ dã quỳ không chỉ đe dọa trực tiếp chức năng gan, thận của người mẹ mà còn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng tới quá trình biệt hóa tế bào và phát triển của phôi thai [2] [1]. Do đó, việc tự ý sắc nước uống, ngâm rượu hay sử dụng bất kỳ bộ phận nào của dã quỳ trong thai kỳ là hành động cực kỳ nguy hiểm.
Cơ chế tác động sinh học: Khi thảo dược chứa vũ khí phòng vệ
Để hiểu tại sao dã quỳ lại nguy hiểm, cần nhìn vào bản chất sinh học của loài thực vật này. Dã quỳ là một loài cây bụi xâm lấn mạnh mẽ, có nguồn gốc từ Trung Mỹ và hiện đã thích nghi, phát tán tại hơn 70 quốc gia trên thế giới [3] [4]. Để cạnh tranh sinh tồn và xâm lấn các loài bản địa, dã quỳ tự tổng hợp nên một hệ thống hóa chất phòng vệ rất phong phú và phức tạp [3].
Các nghiên cứu thực vật học cho thấy trong lá và các mô của dã quỳ chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính ức chế sinh trưởng mạnh [5] [4]. Đáng chú ý nhất là nhóm chất sesquiterpene lactones (STLs) và các dẫn xuất của axit chlorogenic (CAs) [1]. Ngoài ra, cây còn chứa các hoạt chất như tagitinin A, tagitinin C, hispidulin, phytol hay 1beta-methoxydiversifolin [3]. Trong tự nhiên, những hợp chất này đóng vai trò như chất ức chế sinh học (allelopathic substances) tiết ra qua rễ hoặc xác cây phân hủy để ngăn chặn hạt của các loài cây khác nảy mầm và phát triển [5] [4].
Đặc biệt, hợp chất tagitinin C và 5-O-(E)-caffeoylquinic acid trong dã quỳ đã được xác định là có khả năng gây hại cho các loài động vật có vú ăn cỏ [3]. Khi đi vào cơ thể sống, các phân tử này có thể can thiệp sâu vào các phản ứng sinh hóa, kích hoạt quá trình tự hủy của tế bào và gây stress oxy hóa [2]. Một loại thảo mộc chứa các chất độc tự nhiên nhằm chống lại động vật ăn cỏ chắc chắn không phải là thứ an toàn để đưa vào cơ thể nhạy cảm của một phụ nữ mang thai.
Các nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của dã quỳ?
Mặc dù trong y học dân gian ở một số khu vực, dã quỳ từng được dùng để hỗ trợ trị sốt rét, tiểu đường, vết côn trùng cắn hay áp xe [1], các nghiên cứu độc tính học hiện đại đã chỉ ra những cảnh báo rất nghiêm trọng.
Nghiên cứu độc tính liều lặp lại kéo dài 90 ngày trên chuột Wistar đã so sánh tác động của các phân đoạn chiết xuất khác nhau từ lá dã quỳ [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước toàn phần (AE) tương đối an toàn ở liều dưới 100 mg/kg thể trọng nhưng vẫn gây ra những biến đổi rõ rệt trong các chỉ số huyết học [1]. Đáng ngại hơn, phân đoạn chiết xuất giàu sesquiterpene lactones (LRE) gây tổn thương thận nghiêm trọng, trong khi phân đoạn chiết xuất phân cực giàu dẫn xuất axit chlorogenic (PE) lại gây phá hủy mô gan của động vật thí nghiệm [1]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng việc sử dụng các chiết xuất từ dã quỳ ở liều cao và kéo dài tiềm ẩn độc tính rõ rệt trên gan và thận [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá độc tính tế bào của chiết xuất ethanol từ lá dã quỳ (TdE) trên các dòng tế bào [2]. Nghiên cứu chỉ ra chiết xuất này có hoạt tính ức chế tế bào mạnh mẽ với nồng độ ức chế tối thiểu IC50 dao động từ 7,12 đến 38,41 microgam/ml [2]. Cơ chế được làm rõ trên dòng tế bào HCT-116 cho thấy chiết xuất dã quỳ làm giảm mạnh số lượng tế bào sống, gây ngưng trệ chu kỳ tế bào ở pha G2/M và kích thích quá trình chết theo chương trình (apoptosis) [2].
Chiết xuất dã quỳ còn làm tăng tính thấm màng ty thể, thúc đẩy quá trình peroxy hóa lipid, tăng sản sinh oxit nitric và làm suy giảm nồng độ chất chống oxy hóa nội bào glutathione [2]. Quá trình stress oxy hóa mạnh mẽ này dẫn đến tổn thương cấu trúc DNA và làm chết tế bào [2]. Mặc dù đặc tính này đang được nghiên cứu nhằm phát triển thuốc chống ung thư [2], nhưng đối với thai kỳ, một chất có khả năng gây tổn thương DNA và kích hoạt quá trình tự hủy tế bào là mối đe dọa trực tiếp đến sự phân chia bình thường của phôi thai.
Ở khía cạnh điều trị sốt rét, một nghiên cứu năm 2016 khi kết hợp chiết xuất lá dã quỳ với móng tay (Lawsonia inermis) đã ghi nhận hiệu quả ức chế ký sinh trùng sốt rét Plasmodium ở chuột với tỷ lệ ức chế đạt 83,6% [6]. Thử nghiệm độc tính cấp tính giới hạn ở chuột thí nghiệm với liều 5000 mg/kg cho thấy không có dấu hiệu ngộ độc cấp tính ngay tại nồng độ này [6]. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng việc không xuất hiện ngộ độc cấp tính tức thời ở chuột không đồng nghĩa với việc dược liệu này an toàn khi dùng lặp lại, và càng không thể ngoại suy sang độ an toàn đối với thai kỳ của con người [1] [6].
Tính dễ tổn thương của thai kỳ và nguy cơ quái thai
Để đánh giá mức độ rủi ro, cần hiểu rằng thai kỳ là giai đoạn có tính nhạy cảm sinh học cao nhất trong chu kỳ sống của con người. Các nghiên cứu về quái thai học lâm sàng đã nhấn mạnh rằng mức độ nguy hiểm của một tác nhân phụ thuộc chặt chẽ vào thời điểm phơi nhiễm, con đường phơi nhiễm cũng như yếu tố di truyền của cả phôi thai và người mẹ [7].
Trong giai đoạn đầu thai kỳ, phôi thai trải qua quá trình phân chia tế bào thần tốc và hình thành các cơ quan trọng yếu. Bất kỳ tác nhân dược lý hoặc độc chất môi trường nào gây xáo trộn cân bằng oxy hóa khử, phá vỡ cấu trúc DNA hay làm biến đổi ty thể đều có thể dẫn đến dị tật bẩm sinh hoặc sảy thai [2] [7]. Các chất gây quái thai kinh điển trong y văn bao gồm các chất chuyển hóa độc hại, tia bức xạ, tình trạng nhiễm trùng của mẹ và hàng loạt dược chất không rõ nguồn gốc [7]. Hơn nữa, việc phơi nhiễm với các tác nhân độc hại từ môi trường và thảo dược trong tử cung còn có thể làm gia tăng nguy cơ phát triển bệnh lý ác tính sau này của đứa trẻ khi lớn lên [7].
Không chỉ vậy, các hoạt chất có dược lực mạnh như sesquiterpene lactones trong dã quỳ khi gây gánh nặng lên chức năng giải độc gan và đào thải qua thận của mẹ sẽ trực tiếp khiến các chất độc tích tụ trong tuần hoàn, làm suy giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng bánh nhau [1]. Điều này có thể kích thích các phản ứng viêm toàn thân, làm rối loạn tuần hoàn tử cung - nhau thai và gián tiếp gây co bóp tử cung bất thường dẫn đến nguy cơ sinh non hoặc chấm dứt thai kỳ ngoài ý muốn.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược dân gian
Nhiều người dân thường mắc phải các ngộ nhận tai hại khi tiếp cận với cây thuốc dân gian, đặc biệt là các loài thảo dược mọc dại như dã quỳ:
Thứ nhất là quan niệm "cứ thảo mộc tự nhiên là lành tính". Trên thực tế, thực vật sản sinh ra các chất chuyển hóa thứ cấp như tagitinin C hay hispidulin chính là để bảo vệ chúng khỏi các loài thú ăn cỏ và côn trùng [3]. Tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại; nhiều loại độc chất mạnh nhất từng được biết đến đều có nguồn gốc từ thực vật.
Thứ hai là suy nghĩ "uống một vài lần không sao". Nghiên cứu độc tính đã chứng minh các hoạt chất từ dã quỳ có thể gây tổn thương mô gan và thận rõ rệt khi tích lũy dần trong cơ thể qua các liều dùng [1]. Đối với thai nhi, chỉ cần một lần phơi nhiễm độc chất đúng vào giai đoạn các cơ quan quan trọng đang hình thành cũng đủ để lại hậu quả không thể đảo ngược [7].
Thứ ba là nhầm lẫn giữa tác dụng diệt khuẩn, chống viêm với độ an toàn sinh học. Việc một loại cây có hoạt tính ức chế vi khuẩn hay diệt ký sinh trùng sốt rét không đồng nghĩa với việc nó an toàn cho mô bình thường [2] [6]. Thậm chí, nồng độ hoạt chất đủ mạnh để tiêu diệt mầm bệnh thường đi kèm với độc tính gây chết tế bào khỏe mạnh của vật chủ [2].
Ai cần tuyệt đối thận trọng và tránh xa dã quỳ?
Dựa trên các dữ liệu độc tính học và sinh học thực nghiệm, những đối tượng sau đây tuyệt đối không được sử dụng các bài thuốc từ cây dã quỳ dưới bất kỳ hình thức nào:
- Phụ nữ đang mang thai: Đây là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất. Nguy cơ tổn thương phôi thai, ngộ độc tế bào và các biến chứng sản khoa do độc chất là hoàn toàn hiện hữu [2] [7].
- Phụ nữ đang cho con bú: Các hợp chất tan trong chất béo hoặc các dẫn xuất độc tính từ dã quỳ có thể bài tiết qua sữa mẹ, gây ngộ độc đường tiêu hóa hoặc tổn thương gan thận non nớt của trẻ sơ sinh [1].
- Người có tiền sử bệnh gan hoặc thận: Bằng chứng khoa học đã xác nhận chiết xuất lá dã quỳ gây hủy hoại tế bào gan và làm tổn thương chức năng lọc của thận trên động vật thí nghiệm [1]. Những người có men gan cao, suy gan, viêm cầu thận hay suy thận mạn dùng dã quỳ sẽ khiến bệnh tình chuyển biến nguy kịch.
- Trẻ nhỏ: Cơ quan giải độc và chuyển hóa ở trẻ em chưa hoàn thiện, rất dễ bị tổn thương bởi các chất gây stress oxy hóa và peroxy hóa lipid có trong dã quỳ [2].
Lời khuyên an toàn và cách chăm sóc sức khỏe thai kỳ
Trong suốt 9 tháng thai kỳ, sự an toàn của thai nhi luôn là ưu tiên hàng đầu. Mọi quyết định liên quan đến việc đưa các hoạt chất thảo dược vào cơ thể cần phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn y khoa:
Tuyệt đối không thu hái lá, thân hay hoa dã quỳ để đun nước uống, hãm trà hoặc ngâm rượu bôi đắp trị bệnh theo lời mách bảo. Nếu đang gặp các vấn đề sức khỏe thường gặp trong thai kỳ như cảm sốt, mẩn ngứa hay rối loạn tiêu hóa, thai phụ cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và chỉ định những loại thuốc đã được kiểm chứng an toàn tuyệt đối cho bà bầu.
Trước khi sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc hay vị thuốc đông y nào, mẹ bầu phải luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa. Thay vì tìm kiếm các bài thuốc truyền miệng đầy rủi ro, thai phụ nên xây dựng lối sống lành mạnh với chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý và khám thai định kỳ theo đúng phác đồ y tế.
Dã quỳ có thể là một loài hoa đẹp của thiên nhiên và là một đối tượng nghiên cứu sinh học giàu tiềm năng trong việc tìm kiếm các hoạt chất ức chế tế bào lạ [2]. Tuy nhiên, trong không gian sản khoa và thai kỳ, loài cây này hoàn toàn không có chỗ đứng. Sự cẩn trọng và hiểu biết khoa học đúng đắn chính là lá chắn tốt nhất bảo vệ sức khỏe của cả người mẹ lẫn mầm sống đang hình thành.