Nhiều mẹ bầu khi ốm sốt hay đau mỏi thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng để mong tránh việc dùng thuốc tây y. Trong số các loài cây mọc hoang dại thường gặp ven đường hay bờ ao, tía tô giới – loài cây thuộc chi Hyptis trong họ Hoa môi (Lamiaceae) – đôi khi được nhắc đến như một phương thuốc giảm sốt, nhức đầu hay đầy hơi. Tuy nhiên, liệu loại cây mọc dại này có thực sự vô hại và phù hợp cho phụ nữ đang trong thai kỳ hay không?

Câu trả lời ngắn gọn từ góc nhìn y học hiện đại là phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng các bài thuốc dân gian từ cây tía tô giới. Dược liệu này hoàn toàn thiếu các dữ liệu nghiên cứu lâm sàng về độ an toàn trên phụ nữ mang thai, trong khi một số thử nghiệm trên động vật và trong phòng thí nghiệm đã chỉ ra độc tính tế bào cũng như những biến đổi mô học tiềm ẩn.

Cây tía tô giới và thói quen dùng thuốc dân gian

Tía tô giới, có danh pháp khoa học là Hyptis suaveolens, là một loài thực vật thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) mọc phổ biến ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1]. Cây có thể cao tới 2 mét, thường mọc thành bụi rậm ở ven đường, bờ ao hoặc các khu đất hoang và được xem là một loài cỏ dại xâm lấn mạnh mẽ [1].

Trong y học dân gian, cây tía tô giới từng được người dân sử dụng để điều trị các chứng bệnh thông thường như sốt, đau đầu, đầy hơi đường tiêu hóa và phong thấp [2]. Chính vì cái tên nghe tương tự cây tía tô thông thường dùng làm rau gia vị, nhiều người lầm tưởng tía tô giới cũng lành tính và an toàn cho bà bầu. Tuy nhiên, cây mọc hoang dại này sở hữu các thành phần hóa học phức tạp và hoạt tính sinh học rất khác biệt so với các loại rau ăn hàng ngày.

Cơ chế tác động và những hoạt chất tự nhiên

Tía tô giới chứa tinh dầu dễ bay hơi với hàng chục hợp chất hóa học khác nhau [2]. Cụ thể, phân tích sắc ký khí ghép khối phổ đã nhận diện tới 47 thành phần cấu tạo nên tinh dầu của loài Hyptis suaveolens [2]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu hóa thực vật đã phân lập được một chất gây độc thực vật mạnh mẽ từ chiết xuất methanol-nước của cây, được xác định là axit suaveolic (14alpha-hydroxy-13beta-abiet-8-en-18-oic acid) [1].

Chất axit suaveolic này có khả năng ức chế sự phát triển chồi của các loài thực vật thử nghiệm như xà lách (Lactuca sativa), cỏ cress (Lepidium sativum), cỏ lồng vực (Echinochloa crus-galli) ở nồng độ lớn hơn 30 microM [1]. Cơ chế ức chế tăng trưởng tế bào thực vật này diễn ra phụ thuộc vào nồng độ, với nồng độ ức chế 50% dao động từ 76 đến 1155 microM [1]. Mặc dù tính chất ức chế tế bào và tinh dầu phức tạp mang lại một số hoạt tính sinh học, chúng đồng thời cảnh báo khả năng gây độc nếu các hoạt chất tự nhiên này xâm nhập qua hàng rào rau thai mà chưa được kiểm chứng rõ ràng.

Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về độc tính?

Khi tìm hiểu về độc tính cấp, một nghiên cứu trên chuột thực hiện năm 2007 ghi nhận chiết xuất nước từ lá cây Hyptis suaveolens qua đường uống có tác dụng giảm đau trên mô hình thực nghiệm, và nghiên cứu độc tính cấp sơ bộ ghi nhận không có động vật nào tử vong ở liều lên đến 5 g/kg trọng lượng cơ thể [3]. Tuy vậy, thử nghiệm độc tính liều lặp lại kéo dài lại bộc lộ những mối lo ngại lớn hơn rất nhiều về sự an toàn mô học [4].

Trong một báo cáo nghiên cứu độc tính dùng liều lặp lại, khi cho chuột cống sử dụng Hyptis suaveolens ở liều 500 mg/kg, các nhà nghiên cứu đã quan sát thấy một số biến đổi mô bệnh học [4]. Cụ thể, các mẫu mô cho thấy tình trạng gan nhiễm mỡ, viêm cơ tim, lắng đọng canxi ở thận (nephrocalcinosis), viêm bể thận, lách to và u hạt tinh trùng [4]. Mặc dù các tác giả ghi nhận những thay đổi này không lan rộng trên toàn bộ quần thể và cũng xuất hiện rải rác ở nhóm đối chứng, sự hiện diện của tổn thương viêm cơ tim hay suy giảm chức năng gan thận vẫn là một hồi chuông cảnh báo lớn đối với những cá thể nhạy cảm như thai phụ [4].

Bên cạnh đó, thử nghiệm độc tính sinh học trên ấu trùng tôm ngâm nước muối (brine shrimp bioassay) năm 2013 cho thấy tinh dầu chiết xuất từ Hyptis suaveolens có độc tính đáng kể [2]. Nồng độ gây chết trung bình (LC50) của tinh dầu tía tô giới được xác định ở mức 62,2 +- 3,07 microgam/mL [2]. Độc tính tế bào trực tiếp này chứng minh rằng tinh dầu của cây có hoạt lực sinh học mạnh, không thể coi là vô hại đối với cơ thể sống [2].

Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ tiềm ẩn trong thai kỳ

Dù y học dân gian lưu truyền nhiều công dụng, các bằng chứng khoa học hiện có của tía tô giới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tế bào, chiết xuất thực vật hoặc thử nghiệm sơ bộ trên động vật gặm nhấm [4] [3] [2]. Hoàn toàn không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được kiểm soát trên người, đặc biệt là ở phụ nữ mang thai.

Các chuyên gia nghiên cứu độc tính của các loài cùng chi Hyptis đều nhấn mạnh rằng cần phải có thêm các nghiên cứu chuyên sâu về độc tính mãn tính, độc tính sinh sản, độc tính di truyền và khả năng gây ung thư trên nhiều loài động vật khác nhau thì mới có thể đánh giá đầy đủ hồ sơ an toàn [4]. Đối với thai phụ, sự thiếu hụt hoàn toàn các dữ liệu về độc tính sinh sản và khả năng gây dị tật thai nhi biến việc dùng thảo dược này thành một canh bạc nguy hiểm. Hàng rào nhau thai của người mẹ có thể cho phép các hợp chất độc hại đi vào tuần hoàn thai nhi, dẫn đến nguy cơ sảy thai, sinh non hoặc rối loạn phát triển bào thai mà không hề có dấu hiệu báo trước.

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược hoang dại

Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là cho rằng "cây cỏ tự nhiên thì không độc, uống thuốc nam luôn lành hơn thuốc tây". Nhiều người thấy cây mọc quanh vườn nhà, ngửi có mùi thơm giống tía tô ăn lá thông thường nên tự ý hái về đun nước uống để trị cảm, hạ sốt [1] [2].

Thực tế, cây cỏ tự nhiên chứa hàng chục đến hàng trăm hợp chất hóa thực vật khác nhau chưa qua tinh chế [2]. Các chất này có thể sở hữu độc tính tế bào cao, chẳng hạn như axit suaveolic gây độc cho sự phát triển của chồi và rễ cây [1], hoặc tinh dầu gây chết ấu trùng sinh vật ở nồng độ thấp [2]. Thảo dược tự nhiên không được chuẩn hóa liều lượng có thể tích tụ độc tố trong gan và thận [4]. Do đó, "tự nhiên" hoàn toàn không đồng nghĩa với "an toàn", đặc biệt là với cơ thể nhạy cảm của người mẹ trong 9 tháng thai kỳ.

Ai nên thận trọng tuyệt đối?

  • Phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ (tam cá nguyệt thứ nhất, thứ hai hay thứ ba) tuyệt đối không tự ý uống các bài thuốc dân gian, nước sắc hoặc tinh dầu từ cây tía tô giới.
  • Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú, do các hợp chất chuyển hóa trong tinh dầu có thể bài tiết qua sữa mẹ và gây độc cho hệ tiêu hóa còn non nớt của trẻ sơ sinh.
  • Người có tiền sử bệnh gan, bệnh thận, viêm cơ tim hoặc các bệnh lý mạn tính không nên sử dụng dược liệu này vì nguy cơ gây gánh nặng và biến đổi mô bệnh học trên cơ quan nội tạng đã được ghi nhận ở mức liều 500 mg/kg trên động vật [4].

Lời khuyên áp dụng thực tế cho mẹ bầu

Khi gặp phải các triệu chứng khó chịu như cảm cúm, sốt, ho hay đầy bụng trong thai kỳ, việc quan trọng nhất là không tự ý hái lá cây dại ven đường để sắc uống. Thay vào đó, thai phụ cần:

  • Đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ thăm khám và kê đơn các loại thuốc đã được chứng minh an toàn trong thai kỳ.
  • Sử dụng các loại thực phẩm dinh dưỡng quen thuộc, an toàn tuyệt đối và đã được kiểm nghiệm qua nhiều thế hệ như tía tô gia vị thông thường (dùng nấu cháo với lượng vừa phải), gừng tươi đun nước ấm uống từng ngụm nhỏ, hoặc uống đủ nước ấm để bù dịch khi sốt nhẹ.
  • Nghỉ ngơi trong không gian thoáng mát, đo thân nhiệt thường xuyên và không tự ý sử dụng bất kỳ loại thảo mộc hoang dã nào nếu chưa có chỉ định rõ ràng từ nhân viên y tế.

Tía tô giới (Hyptis suaveolens) có thể là một vị thuốc dân gian quen thuộc và một nguồn nguyên liệu tiềm năng cho nghiên cứu dược liệu học trong tương lai [2]. Tuy nhiên, việc thiếu vắng dữ liệu an toàn trên người và những rủi ro tổn thương mô học trên động vật đòi hỏi sự cẩn trọng tuyệt đối [4]. Hãy luôn đặt sự an toàn của thai nhi lên hàng đầu bằng cách tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dung nạp bất kỳ loại thảo dược lạ nào vào cơ thể.