Ho là triệu chứng đường hô hấp thường gặp ở phụ nữ mang thai do sự thay đổi nội tiết tố và hệ thống miễn dịch suy giảm nhẹ trong thai kỳ. Khi bị ho dai dẳng, nhiều thai phụ thường có tâm lý e ngại thuốc tây vì lo sợ ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi, từ đó chuyển hướng tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ thảo dược. Trong số đó, cát cánh là vị thuốc truyền thống quen thuộc thường xuất hiện trong các bài thuốc trị ho, viêm họng và tiêu đờm.

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp cho băn khoăn này là phụ nữ mang thai không nên tự ý sử dụng cát cánh để chữa ho khi chưa có chỉ định và giám sát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa. Dù là thảo dược tự nhiên, cát cánh vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ nếu dùng sai liều lượng hoặc không rõ nguồn gốc, đặc biệt khi các dữ liệu nghiên cứu về mức độ an toàn trực tiếp trên phụ nữ mang thai vẫn còn rất hạn chế.

Cát cánh và thói quen dùng thảo dược trị ho

Cát cánh có tên khoa học là Platycodon grandiflorus, là loại thảo dược đã được sử dụng rộng rãi từ lâu đời tại khu vực Đông Á nhằm hỗ trợ điều trị các bệnh lý liên quan đến đường hô hấp như viêm phế quản và các chứng viêm nhiễm khác [1], [2]. Phần rễ của cây là bộ phận chứa nhiều hoạt chất sinh học, thường được sao chế hoặc phơi khô để làm thuốc sắc, siro ho hoặc làm thành phần trong các món ăn bồi bổ [2].

Nhiều người có thói quen hễ thấy ho, ngứa họng là tự mua các thang thuốc chứa cát cánh hoặc dùng siro thảo dược có thành phần này về uống liên tục. Tâm lý xem thảo dược tự nhiên là tuyệt đối lành tính, "không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc", khiến người dùng dễ lơ là liều lượng. Đối với cơ thể nhạy cảm của người mẹ trong thai kỳ, mọi hoạt chất đi vào cơ thể đều có thể ảnh hưởng gián tiếp hoặc trực tiếp qua nhau thai, đòi hỏi sự cẩn trọng cao nhất.

Cơ chế tác động và những nghiên cứu độc tính tiền lâm sàng

Về mặt dược lý, các chất chiết xuất từ rễ cát cánh được biết đến với khả năng kháng viêm và long đờm, hỗ trợ làm dịu niêm mạc phế quản [1]. Để đánh giá mức độ an toàn của các chế phẩm từ loại cây này, các nhà khoa học đã triển khai nhiều khảo sát độc tính trên mô hình thực nghiệm động vật.

Một nghiên cứu công bố vào năm 2021 đã đánh giá độc tính di truyền, độc tính cấp và độc tính bán trường diễn trong 13 tuần của chiết xuất cát cánh lên men trên chuột cống Sprague-Dawley (SD) [1]. Thử nghiệm độc tính di truyền thông qua các bài kiểm tra đột biến đảo ngược vi khuẩn, sai lệch nhiễm sắc thể và vi nhân cho thấy chiết xuất cát cánh lên men không gây ra tính đột biến gen cũng như không gây tổn hại nhiễm sắc thể [1].

Trong bài kiểm tra độc tính cấp tính ở chuột cống SD, chiết xuất cát cánh lên men được sử dụng qua đường uống với các mức liều từ 0, 750, 1500 đến 3000 mg/kg thể trọng [1]. Kết quả ghi nhận ở mức liều lên tới 3000 mg/kg, dịch chiết không làm thay đổi tỷ lệ tử vong, không xuất hiện dấu hiệu lâm sàng bất thường, không làm sụt cân và không ghi nhận tổn thương vi thể [1]. Qua đó, liều gây chết ước tính (ALD) của chế phẩm này trên chuột cống SD được xác định là lớn hơn 3000 mg/kg [1].

Bằng chứng về giới hạn liều dùng an toàn trong 13 tuần

Bên cạnh thử nghiệm cấp tính, nghiên cứu năm 2021 cũng tiến hành thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài trong 13 tuần liên tục trên chuột cống SD thuộc cả hai giới tính với các mức liều 0, 750, 1500 và 3000 mg/kg/ngày [1]. Mục đích của thử nghiệm là phát hiện các tác động âm thầm của thảo dược lên các cơ quan nội tạng khi đưa vào cơ thể đều đặn trong thời gian dài [1].

Các thông số theo dõi rất toàn diện, bao gồm tỷ lệ sống sót, dấu hiệu lâm sàng, trọng lượng cơ thể, khối lượng các cơ quan, lượng thức ăn tiêu thụ, nhãn khoa, xét nghiệm nước tiểu, chỉ số huyết học, hóa sinh huyết thanh và kiểm tra mô bệnh học đại thể lẫn vi thể [1]. Kết quả cho thấy không có bất kỳ mức liều nào gây ra sự thay đổi bất thường có ý nghĩa thống kê trên cả chuột đực và chuột cái [1].

Từ những phát hiện này, mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) của chiết xuất cát cánh lên men trên chuột cống SD được thiết lập ở mức 3000 mg/kg/ngày [1]. Nghiên cứu này kết luận rằng dịch chiết cát cánh lên men có hồ sơ tiền lâm sàng an toàn, mở ra tiềm năng tích hợp vào các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, chẳng hạn như hỗ trợ điều trị viêm da cơ địa [1]. Tuy vậy, đây mới chỉ là dữ liệu trên chuột với một dạng chiết xuất lên men cụ thể, chưa thể quy chiếu hoàn toàn sang người mang thai.

Nguy cơ nghiêm trọng khi dùng quá liều đối với hệ tiêu hóa

Mặc dù có những tín hiệu an toàn ở liều kiểm soát, việc lạm dụng hoặc dùng rễ cát cánh với liều lượng quá cao lại tiềm ẩn những mối nguy hiểm khó lường. Một nghiên cứu công bố vào năm 2025 đã làm rõ các phản ứng bất lợi nghiêm trọng trên đường tiêu hóa khi sử dụng quá mức rễ cát cánh trên chuột nhắt trắng ICR [2].

Trong nghiên cứu năm 2025, chuột được cho uống rễ cát cánh theo các mức liều 1,5 g/kg/ngày, 4,5 g/kg/ngày và liều cao 7,5 g/kg/ngày qua đường xông dạ dày [2]. Nhóm nghiên cứu đã phân tích hình thái ruột, mô bệnh học, các yếu tố gây viêm, protein liên kết vòng bịt (tight junction proteins) cùng với giải trình tự 16S rDNA và phân tích chất chuyển hóa nội sinh [2].

Kết quả cho thấy việc hấp thu quá mức rễ cát cánh ở liều 7,5 g/kg/ngày có thể dẫn đến tử vong ở chuột thí nghiệm [2]. Động vật dùng liều cao xuất hiện tình trạng đầy hơi chướng bụng và chậm lưu chuyển đường ruột, dấu hiệu chỉ ra hội chứng giả tắc ruột mãn tính kèm theo nhiễm độc nội độc tố [2].

Phân tích sâu hơn về vi sinh vật đường ruột cho thấy liều cao rễ cát cánh làm thay đổi cả độ đa dạng alpha và beta của hệ vi sinh vật đường ruột ở chuột [2]. Tỷ lệ phong phú tương đối của các nhóm vi khuẩn như Pseudomonadota, Verrucomicrobiota, Escherichia-Shigella, Akkermansia, Bacteroides và Klebsiella gia tăng đáng kể [2]. Đây đều là các chủng vi khuẩn liên quan chặt chẽ đến hiện tượng tắc ruột và hội chứng phát triển quá mức của vi khuẩn đường ruột [2].

Không chỉ dừng lại ở rối loạn vi sinh, việc nạp quá nhiều rễ cát cánh còn gây ra rối loạn chuyển hóa phức tạp trong cơ thể chuột, đặc biệt làm biến đổi nồng độ của hàng loạt chất chuyển hóa [2]. Các chất bị ảnh hưởng bao gồm bate-hydroxybutyrate, 5,6-dihydrouracil, uridine, isoleucine, mannitol, bate-alanine, L-cysteine, L-tyrosine và orotic acid [2]. Đáng chú ý, khi các nhà khoa học dùng kháng sinh để loại bỏ hệ vi sinh vật đường ruột, các tác động bất lợi lên ruột đã được giảm nhẹ rõ rệt và mức chuyển hóa được phục hồi [2]. Điều này chứng minh rằng độc tính tiêu hóa của rễ cát cánh liều cao có mối liên hệ mật thiết với sự xáo trộn hệ khuẩn chí đường ruột [2].

Vì sao phụ nữ mang thai cần đặc biệt thận trọng?

Những dữ liệu từ nghiên cứu năm 2025 gióng lên hồi chuông cảnh báo lớn đối với việc tự ý dùng dược liệu cát cánh, đặc biệt là phụ nữ đang trong thai kỳ [2]. Trong giai đoạn mang thai, nhu động ruột của thai phụ vốn đã giảm tự nhiên do tác động giãn cơ trơn của hormone progesterone, khiến bà bầu rất dễ bị đầy hơi, khó tiêu và táo bón.

Nếu dùng cát cánh không đúng cách hoặc quá liều, nguy cơ chướng bụng, ứ trệ tiêu hóa và loạn khuẩn đường ruột sẽ tăng lên gấp bội [2]. Nghiêm trọng hơn, tình trạng ngộ độc nội độc tố từ việc rối loạn hàng rào bảo vệ ruột có thể kích hoạt các phản ứng viêm toàn thân, gián tiếp đe dọa đến sức khỏe của cả người mẹ lẫn thai nhi [2].

Hơn thế nữa, các nghiên cứu độc tính hiện tại mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm trưởng thành bình thường [1], [2]. Hiện chưa có nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng nào xác lập liều lượng an toàn của cát cánh trên phụ nữ mang thai, cũng như chưa có dữ liệu loại trừ hoàn toàn nguy cơ co bóp tử cung hay tác động bất lợi đến sự hình thành cơ quan của bào thai. Do đó, việc tự ý dùng cát cánh trị ho trong thai kỳ là một hành động mang tính rủi ro cao.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị ho lúc mang thai

Sai lầm phổ biến nhất của các mẹ bầu là đánh đồng khái niệm "dược liệu thiên nhiên" với "vô hại tuyệt đối". Thực tế, bất kỳ thảo dược nào có tác dụng điều trị bệnh đều chứa các hoạt chất có tính dược lý mạnh. Khi các hoạt chất này vượt ngưỡng hấp thu của cơ thể, chúng hoàn toàn có thể trở thành độc chất gây rối loạn chức năng gan, thận hoặc đường tiêu hóa như trường hợp quá liều rễ cát cánh [2].

Nhiều người cũng tin rằng siro ho thảo dược bán sẵn ngoài tiệm thuốc là có thể dùng thoải mái cho mọi đối tượng. Tuy nhiên, nhiều loại siro ho cổ truyền chứa cát cánh kết hợp cùng các vị thuốc có tính cay ấm, kích thích niêm mạc hoặc chứa lượng đường quá cao, không phù hợp cho phụ nữ bị tiểu đường thai kỳ hoặc có cơ địa nhạy cảm.

Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược càng nhiều, uống càng đặc thì cơn ho càng nhanh dứt. Thói quen sắc thuốc quá đặc hoặc uống liên tục nhiều ngày trong thai kỳ có thể vô tình đẩy lượng hoạt chất vào cơ thể vượt mức an toàn, dẫn đến nguy cơ loạn khuẩn ruột và ngộ độc tiêu hóa như đã được ghi nhận trên mô hình thực nghiệm [2].

Ai nên thận trọng và cách xử trí an toàn khi bà bầu bị ho

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh xa việc tự ý sử dụng cát cánh cũng như các thang thuốc đông y chưa rõ nguồn gốc:

  • Phụ nữ mang thai ở 3 tháng đầu thai kỳ, giai đoạn phôi thai đang phân chia tế bào và hình thành các cơ quan trọng yếu.
  • Thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp, ra máu âm đạo bất thường hoặc cổ tử cung ngắn.
  • Thai phụ đang mắc các bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính như viêm loét đại tràng, hội chứng ruột kích thích, táo bón nặng hoặc hay bị đầy bụng, khó tiêu [2].
  • Người đang điều trị đồng thời nhiều bệnh lý nền và phải sử dụng thuốc tây theo toa, nhằm tránh hiện tượng tương tác thuốc nguy hiểm.

Khi bị ho trong thai kỳ, người mẹ cần ưu tiên các biện pháp chăm sóc tự nhiên và tham vấn y khoa thay vì vội vã dùng dược liệu:

  • Vệ sinh đường thở: Súc họng hàng ngày bằng nước muối sinh lý ấm giúp làm dịu niêm mạc hầu họng và loại bỏ vi khuẩn bám dính.
  • Giữ ấm và làm ẩm không khí: Uống từng ngụm nước ấm nhỏ đều đặn trong ngày; sử dụng máy tạo độ ẩm trong phòng ngủ nếu thời tiết hanh khô hoặc thường xuyên bật điều hòa.
  • Áp dụng nguyên liệu nhà bếp an toàn: Sử dụng các giải pháp dịu nhẹ đã được chứng minh lành tính như một thìa nhỏ mật ong ngâm chanh đào pha nước ấm (dành cho thai phụ không bị tiểu đường thai kỳ), hoặc ngậm quất hấp đường phèn với lượng vừa phải.
  • Đi khám bác sĩ kịp thời: Nếu cơn ho kéo dài trên một tuần, ho kèm sốt cao, ho ra đờm đặc màu xanh vàng, khó thở hoặc ho thắt từng cơn làm co thắt vùng bụng dưới, thai phụ cần đến ngay các cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và kê đơn thuốc phù hợp cho thai kỳ.

Việc bảo vệ sức khỏe cho mẹ và bé đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa trước bất kỳ chế phẩm uống nào. Cát cánh là một vị thuốc có nhiều giá trị y học, nhưng việc thiếu hụt bằng chứng lâm sàng trên phụ nữ mang thai cùng nguy cơ gây rối loạn tiêu hóa khi dùng liều cao đòi hỏi thai phụ không được tự ý sử dụng [2]. Hãy luôn trao đổi với bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia y tế trước khi quyết định dùng bất cứ loại thảo dược nào để có một thai kỳ khỏe mạnh và an toàn.