Trẻ nhỏ ăn gà rán, khoai tây chiên cuối tuần: Ảnh hưởng khẩu vị và chuyển hóa ra sao?

Nhiều bậc phụ huynh thường coi việc đưa con đi ăn gà rán, khoai tây chiên vào mỗi dịp cuối tuần như một phần thưởng sau một tuần học tập căng thẳng. Trẻ nhỏ hầu như luôn hào hứng trước những miếng gà giòn rụm béo ngậy cùng đĩa khoai tây chiên đậm vị chấm đẫm sốt. Tuy nhiên, thói quen tưởng chừng vô hại và mang tính giải trí này lại đặt ra câu hỏi lớn về tác động lâu dài đối với khẩu vị và sự phát triển thể chất của trẻ.

Việc thường xuyên tiếp xúc với các món ăn nhanh giòn béo ngoài hàng quán có thể củng cố thiên hướng thèm ngọt mặn bẩm sinh, làm sai lệch cảm nhận vị giác tự nhiên và gia tăng nguy cơ thừa cân béo phì ở trẻ nhỏ ^[1], ^[2], ^[3]. Thay vì giúp trẻ đa dạng hóa bữa ăn, những bữa ăn nhanh ngày nghỉ lại dễ tạo thành chiếc bẫy hành vi, khiến trẻ ngày càng kén ăn các món thanh đạm ^[1], ^[4].

Não bộ và vị giác trẻ nhỏ bị "thao túng" như thế nào?

Con người bẩm sinh đã có xu hướng ưa thích vị ngọt và vị mặn, đồng thời không thích vị đắng và vị chua ^[3]. Trẻ sơ sinh từ rất sớm đã thể hiện rõ ràng sở thích đối với vị ngọt và từ chối những vị đắng, chua ^[4]. Khi trẻ ăn thức ăn, thông qua cơ chế học tập liên kết, trẻ sẽ nhanh chóng kết nối đặc điểm cảm quan của món ăn (mùi thơm, vị, cấu trúc giòn xốp) với cảm giác no nê, thỏa mãn về mặt sinh lý sau khi ăn ^[3]. Do đó, trẻ rất nhanh hình thành sự ưa chuộng đối với các món ăn giàu năng lượng ^[3].

Thức ăn nhanh như gà rán, khoai tây chiên là sự kết hợp điển hình giữa chất béo cao, vị mặn đậm đà và thường đi kèm nước ngọt có đường. Khi trẻ liên tục được thưởng thức hương vị đậm đặc này, ngưỡng cảm nhận vị giác sẽ bị đẩy lên cao. Trẻ học khẩu vị nhanh hơn người lớn rất nhiều và những sở thích hình thành từ thời thơ ấu có thể kéo dài tới tận cuối thời thanh thiếu niên ^[3]. Thêm vào đó, bao bì và thương hiệu thức ăn nhanh cũng tác động trực tiếp lên nhận thức hương vị của trẻ, khiến trẻ cảm thấy đồ ăn trong bao bì thương hiệu quen thuộc ngon hơn hẳn món ăn thông thường ^[5].

Bằng chứng khoa học về sở thích vị giác và cân nặng

Khoa học đã ghi nhận mối liên hệ chặt chẽ giữa sở thích ăn uống thiên về béo, ngọt với sự phát triển thể chất của trẻ qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm.

Nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2018 trên 513 trẻ em, thanh thiếu niên béo phì và 135 trẻ có cân nặng bình thường nhằm đánh giá ảnh hưởng của đa hình gen thụ thể vị ngọt TAS1R2 ^[6]. Các nhà nghiên cứu phân tích hai biến thể rs9701796 và rs35874116 cùng các chỉ số nhân trắc học và hồ sơ chuyển hóa ^[6]. Kết quả cho thấy biến thể rs9701796 liên quan đến tăng tỷ số vòng eo trên chiều cao và tiêu thụ bột sô cô la nhiều hơn ở trẻ béo phì; biến thể rs35874116 liên quan đến lượng chất xơ nạp vào thấp hơn ^[6]. Dù nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ trực tiếp giữa các kiểu gen này với nguy cơ béo phì, nó cho thấy yếu tố di truyền thụ thể vị ngọt có thể thúc đẩy hành vi chọn đồ ngọt và giảm chất xơ ^[6].

Một nghiên cứu năm 2020 trên 150 trẻ em từ 8 đến 15 tuổi (trong đó 75 trẻ thừa cân/béo phì) và 150 người mẹ đã tiến hành đo thành phần cơ thể và kiểm tra cảm quan bằng nước ép táo có độ ngọt khác nhau cùng bánh quy giòn có độ béo khác nhau ^[2]. Kết quả ghi nhận trẻ em thích vị ngọt thường xuyên hơn mẹ (50,0% so với 35,3%) ^[2]. Đáng chú ý, ở nhóm trẻ thích vị ngọt đậm, số lượng trẻ bị béo phì cao gấp đôi so với nhóm trẻ chỉ thích vị ngọt nhẹ ^[2]. Sở thích vị béo ở người mẹ cũng làm tăng nguy cơ béo phì ở con cái họ (39% so với 20%) ^[2].

Năm 2022, nghiên cứu trên 108 trẻ mẫu giáo và 86 phụ huynh sử dụng bảng câu hỏi hình ảnh với 32 loại thực phẩm và khảo sát chế độ ăn ngày nghỉ của trẻ ^[1]. Kết quả chỉ ra hầu hết trẻ mẫu giáo thích nhất bim bim, mứt, đồ ngọt, sô cô la và đồ uống ngọt; thức ăn nhanh rất được ưa chuộng trong khi cá lại bị ghét ^[1]. Tỷ lệ thừa cân ở trẻ là 3,5% và béo phì lên tới 18,6% ^[1]. Nghiên cứu phát hiện việc phụ huynh cho trẻ tiếp cận đồ ngọt không giới hạn ở nhà và thói quen dùng đồ ngọt làm phần thưởng hoặc động lực khuyến khích có liên quan đáng kể tới tình trạng thừa cân/béo phì của trẻ ^[1].

Thương hiệu và thói quen gia đình củng cố cơn thèm

Không chỉ hương vị thực tế, yếu tố tâm lý và tiếp thị thương mại cũng ảnh hưởng lớn đến khẩu vị trẻ nhỏ. Trong một nghiên cứu thực nghiệm năm 2007 trên 63 trẻ mầm non có độ tuổi trung bình 4,6 tuổi, các em được nếm 5 cặp thức ăn và đồ uống giống hệt nhau nhưng một phần đặt trong bao bì McDonald's và một phần trong bao bì trơn ^[5]. Kết quả cho thấy điểm số sở thích nghiêng hẳn về phía bao bì thương hiệu với điểm trung bình 0,37, chứng minh trẻ thấy đồ ăn thức uống ngon hơn rõ rệt chỉ vì nghĩ rằng chúng đến từ chuỗi đồ ăn nhanh này ^[5]. Tác động này thậm chí còn mạnh hơn ở những trẻ nhà có nhiều tivi và những trẻ ăn thức ăn nhanh thường xuyên hơn ^[5].

Bên cạnh đó, việc định hình khẩu vị sớm có ý nghĩa sống còn. Nghiên cứu thuần tập tiến cứu Project Viva theo dõi 1.162 trẻ em tại Mỹ năm 2020 ghi nhận các kiểu ăn dặm lúc 1 tuổi dự đoán chất lượng bữa ăn lúc 3,1 tuổi ^[4]. Trẻ có chế độ ăn dặm bú mẹ, trì hoãn tiếp xúc đồ ngọt và nước trái cây đạt điểm chất lượng ăn uống cao nhất, trong khi nhóm kén ăn đạt điểm thấp nhất ^[4]. Như vậy, việc sớm cho trẻ tiếp xúc với thức ăn siêu ngon miệng ngoài hàng quán có thể phá vỡ thói quen ăn uống lành mạnh vừa mới hình thành.

Những hiểu lầm thường gặp của cha mẹ

Hiểu lầm thứ nhất: "Cả tuần ăn uống điều độ rồi, cuối tuần xả hơi ăn gà rán khoai tây chiên thì không ảnh hưởng gì". Thực tế, sở thích thức ăn hình thành qua tiếp xúc lặp lại và trẻ học khẩu vị béo ngọn rất nhanh ^[3]. Khảo sát chế độ ăn ngày nghỉ cho thấy trẻ dễ đưa ra các lựa chọn sai lầm khi được tự do ăn uống ngoài trường lớp ^[1].

Hiểu lầm thứ hai: "Dùng một bữa gà rán để thưởng khi con ngoan hay đạt điểm tốt là cách dạy con tích cực". Dữ liệu nghiên cứu khẳng định hành vi dùng đồ ngọt hay thức ăn hấp dẫn làm phần thưởng có mối liên hệ trực tiếp với tình trạng thừa cân và béo phì ở trẻ ^[1]. Điều này vô tình biến thức ăn nhanh thành biểu tượng tâm lý tích cực, khiến trẻ càng thèm muốn hơn.

Hiểu lầm thứ ba: "Trẻ ghét rau củ là do bẩm sinh, không thể thay đổi được". Dù trẻ tự nhiên chuộng ngọt mặn, phần lớn khẩu vị đều là do học được thông qua tiếp xúc ^[3]. Trẻ thường phải nếm thử từ 8 đến 15 lần trước khi gia tăng mức độ chấp nhận một món ăn mới ^[3]. Nghiên cứu can thiệp năm 2020 trên 17 trẻ từ 6 đến 8 tuổi qua 9 buổi thực hành nấu ăn kéo dài 6 tuần đã chứng minh sở thích đối với các loại rau củ quả vốn ít được thích trước đó đã tăng lên rõ rệt từ mức trung vị 5,8 trước thử nghiệm xuống 5,5 sau thử nghiệm ^[7].

Đối tượng cần đặc biệt thận trọng

• Trẻ đang có dấu hiệu thừa cân hoặc béo phì: Nhóm trẻ thích vị ngọt đậm ghi nhận tỷ lệ béo phì cao gấp đôi nhóm thích vị ngọt thấp ^[2]. Tiếp tục dung nạp thức ăn nhanh giòn béo sẽ đẩy mạnh tích lũy mỡ thừa.
• Trẻ có cha mẹ thừa cân, béo phì: Sở thích ăn vị béo của mẹ làm tăng nguy cơ béo phì ở con cái lên gần gấp đôi (39% so với 20%) ^[2]. Thói quen ăn sắm của cha mẹ quyết định sự sẵn có của thực phẩm trong gia đình ^[3].
• Trẻ mang biến thể di truyền nhạy cảm: Những trẻ mang biến thể rs9701796 trên gen TAS1R2 có xu hướng tăng tiêu thụ bột sô cô la và tăng tỷ số vòng eo/chiều cao, hay biến thể rs35874116 ăn ít chất xơ hơn ^[6]. Những trẻ này càng dễ bị cuốn vào vòng xoáy thức ăn nhanh nếu không được giám sát chặt chẽ.

Thay đổi hành vi và thiết lập lại vị giác cho trẻ

Để giúp trẻ điều chỉnh lại ngưỡng vị giác và hướng tới chế độ ăn cân bằng, phụ huynh có thể áp dụng các bước thực tế sau:

• Kiên trì thử lại nhiều lần: Không bỏ cuộc khi trẻ lắc đầu trước rau xanh hay cá biển. Hãy chia nhỏ phần ăn và giới thiệu lại thực phẩm lành mạnh từ 8 đến 15 lần vào các bữa ăn khác nhau ^[3].
• Đa dạng hóa thực phẩm từ sớm: Trẻ tiếp xúc với chế độ ăn càng đa dạng sẽ càng dễ dàng chấp nhận các món ăn mới lạ ^[3]. Sự đa dạng này giúp lấn át thói quen chỉ đòi ăn các món chiên rán quen thuộc.
• Cho trẻ tham gia chế biến món ăn: Việc cho trẻ cùng vào bếp, chạm tay vào nguyên liệu tươi sống và thực hành chế biến đồ ăn nhẹ lành mạnh đã được chứng minh giúp cải thiện đáng kể mức độ yêu thích rau quả của trẻ ^[7].
• Tách rời thức ăn khỏi phần thưởng: Tuyệt đối không dùng đồ ăn nhanh, nước ngọt hay bánh kẹo làm phần thưởng khuyến khích hành vi tốt của trẻ nhằm tránh gia tăng nguy cơ thừa cân ^[1].
• Hạn chế tiếp xúc quảng cáo thức ăn nhanh: Do bao bì thương hiệu có thể "đánh lừa" cảm giác ngon miệng của trẻ và tivi làm tăng hiệu ứng này, cha mẹ nên giảm thời gian trẻ xem quảng cáo thức ăn nhanh trên màn hình ^[5].

Bữa ăn cuối tuần của gia đình hoàn toàn có thể là khoảng thời gian vui vẻ mà không nhất thiết phải gắn liền với gà rán hay khoai tây chiên ngập dầu. Việc kiên nhẫn xây dựng môi trường dinh dưỡng lành mạnh ngay từ gian bếp gia đình sẽ là món quà sức khỏe bền vững nhất dành cho tương lai của con trẻ.