Nhiều người có thói quen ăn một lượng lớn rau mùi (ngò rí) sống như rau xà lách trong các bữa ăn giải ngấy hoặc thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, việc tăng đột ngột lượng rau ăn sống này có an toàn cho sức khỏe hay không lại phụ thuộc chủ yếu vào nguồn gốc đất và nước tưới.

Bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra rằng rau mùi là loài thực vật có khả năng hấp thụ và tích lũy kim loại nặng rất mạnh từ môi trường đất hoặc nguồn nước tưới bị ô nhiễm [1], [2]. Nếu rau mùi được trồng tại các khu vực ô nhiễm hoặc tưới bằng nước thải, việc tiêu thụ lượng lớn có thể làm tăng nguy cơ phơi nhiễm chì, cadmi và crom [1], [3], [2]. Ngược lại, dữ liệu cung cấp hiện chưa có nghiên cứu chứng minh hàm lượng carotenoid cụ thể khi ăn sống rau mùi, đồng thời các thử nghiệm giải độc kim loại nặng mới chỉ dừng lại ở dịch chiết trên động vật [4].

Rau mùi tích lũy kim loại nặng như thế nào?

Cơ chế hấp thụ của các loại rau ăn lá cho thấy các bộ phận trên mặt đất có xu hướng giữ lại nhiều nguyên tố vi lượng và kim loại độc hại [3], [5]. Kim loại nặng khi có mặt trong đất hoặc nước tưới sẽ được rễ cây hút lên và vận chuyển đến thân, lá [1], [5].

Một đánh giá tổng quan năm 2015 cho thấy sự tích tụ kim loại nặng không chỉ gây hại cho người tiêu dùng mà còn làm suy giảm chính chất lượng dinh dưỡng của cây trồng, ảnh hưởng xấu đến các chất dinh dưỡng như đạm, chất béo và vitamin [5]. Điều này có nghĩa là rau trồng trên đất nhiễm độc thường nghèo dưỡng chất hơn bình thường [5].

Nghiên cứu chỉ ra mức độ tích tụ kim loại ở rau mùi

Các khảo sát thực nghiệm ghi nhận khả năng hấp thụ kim loại đáng kể của rau mùi khi môi trường xung quanh có chất ô nhiễm:

Một thử nghiệm trồng trong chậu năm 2016 so sánh rau mùi, bạc hà và cỏ cà ri khi tưới bằng nước thải ô nhiễm [1]. Kết quả cho thấy khi tưới 100% nước thải, chồi rau mùi tích lũy lượng cadmi (Cd) cao nhất với mức 4,97 µg/g trọng lượng khô so với các loại rau còn lại [1]. Sự tích tụ này cũng làm suy giảm đáng kể sinh khối của cây [1].

Một công bố năm 2018 so sánh rau trồng gần khu công nghiệp tại Pakistan cho thấy hàm lượng chì (Pb) trong lá rau mùi đạt 2,65 mg/kg, cao hơn đáng kể so với cải bó xôi (2,25 mg/kg), rau diếp (2,41 mg/kg) hay súp lơ (1,33 mg/kg) [2]. Phần thân rau mùi cũng chứa tới 1,64 mg/kg chì [2].

Nghiên cứu năm 2023 về rau tưới bằng nước thải cho thấy lá rau mùi chứa tới 4,00 mg/kg crom (Cr) và thân chứa 3,80 mg/kg [3]. Các chỉ số này đều vượt ngưỡng an toàn khuyến nghị của FAO/WHO đối với rau ăn lá là 2,3 mg/kg [3].

Ngược lại, một khảo sát năm 2022 trên 64 mẫu rau tại chợ Tehran (Iran) ghi nhận rau mùi có hàm lượng cadmi dưới mức phát hiện đến 38 µg/kg, không vượt ngưỡng giới hạn quốc gia là 50 µg/kg [6]. Mức chì trong rau mùi tại đây dao động từ dưới mức phát hiện đến 183 µg/kg, vẫn nằm dưới ngưỡng cho phép 200 µg/kg của quốc gia này [6]. Tuy nhiên, các chỉ số rủi ro sức khỏe tổng hợp (THQ, HI) trong nghiên cứu vẫn ở mức cảnh báo đối với người tiêu dùng thường xuyên [6].

Hiểu lầm về khả năng "thanh lọc kim loại nặng" của rau mùi

Một số quan điểm cho rằng ăn nhiều rau mùi sống giúp đào thải kim loại nặng ra khỏi cơ thể. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại chưa chứng minh điều này ở người tiêu dùng rau tươi.

Nghiên cứu năm 2019 trên chuột đực ddY cho thấy việc cho uống nước chứa 0,25% dịch chiết lá rau mùi đun nóng trong 8 tuần giúp làm giảm nồng độ sắt, asen và cadmi tại thận, hỗ trợ chống lại stress oxy hóa [4]. Tuy nhiên, kết quả này thu được từ dịch chiết đã qua xử lý nhiệt trên động vật gặm nhấm, không đồng nghĩa với việc ăn rau mùi sống số lượng lớn ở người có tác dụng giải độc tương tự [4].

Điều chưa biết

Các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp số liệu về hàm lượng carotenoid hoặc các vi chất dinh dưỡng cụ thể trong rau mùi tươi.

Chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người đánh giá độ an toàn hoặc tác động sức khỏe lâu dài khi tiêu thụ rau mùi với khẩu phần lớn tương đương rau xà lách.

Chưa rõ mức độ tồn dư kim loại nặng trong rau mùi được canh tác theo các tiêu chuẩn nông nghiệp sạch thông thường không dùng nước thải.

Ai nên thận trọng khi ăn nhiều rau mùi?

Người có bệnh lý nền về thận hoặc gan nên thận trọng, không tự ý dùng lượng lớn rau mùi mỗi ngày để "thải độc" khi chưa có ý kiến của bác sĩ.

Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm với phơi nhiễm kim loại nặng như chì hay cadmi [1], [6].

Những người tiêu dùng không xác định được nguồn gốc xuất xứ, điều kiện đất và nguồn nước tưới của mớ rau mùi không nên ăn sống với lượng tương đương rau ăn lá chính [1], [3].

Cách sử dụng rau mùi an toàn trong đời sống

Rau mùi vốn là loại rau gia vị được sử dụng với lượng nhỏ để tăng hương vị cho món ăn. Việc giữ rau mùi ở vai trò rau thơm thông thường là cách tiếp cận an toàn nhất.

Nếu muốn sử dụng lượng lớn hơn, người tiêu dùng cần lựa chọn sản phẩm từ các cơ sở canh tác an toàn, có chứng nhận nguồn nước tưới và chất lượng đất rõ ràng. Luôn rửa kỹ rau dưới vòi nước chảy để giảm thiểu bụi bẩn bám trên bề mặt lá. Khi có các dấu hiệu bất thường về tiêu hóa hoặc sức khỏe, người dùng nên ngừng sử dụng và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế.