Phụ nữ mang thai có nên dùng nước sắc cúc chỉ thiên trị cảm?

Thói quen dùng cây cỏ trị cảm và nỗi lo thai kỳ

Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng cảm cúm như hắt hơi, sổ mũi, gai rét và đau họng thường tìm đến, gây khó chịu cho nhiều người. Với phụ nữ mang thai, cảm cúm không chỉ khiến cơ thể mệt mỏi gấp bội mà còn mang lại nỗi bất an lớn vì sợ dùng thuốc tây y sẽ ảnh hưởng đến thai nhi. Trong bối cảnh đó, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền từ lâu, trong đó có nước sắc cúc chỉ thiên.

Nhiều gia đình vẫn giữ thói quen hái cúc chỉ thiên phơi khô hoặc dùng tươi để sắc nước uống giải cảm, hạ sốt vì nghĩ thảo dược tự nhiên lành tính. Tuy nhiên, việc tự ý dùng bất kỳ vị thuốc nam nào trong giai đoạn mang thai đều tiềm ẩn rủi ro khôn lường. Câu hỏi đặt ra là liệu phụ nữ mang thai có nên dùng nước sắc cúc chỉ thiên để trị cảm hay không, và cơ sở khoa học hiện nay đánh giá vấn đề này như thế nào?

Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng khoa học hiện có là thai phụ không nên tự ý dùng nước sắc cúc chỉ thiên để trị cảm. Dù là thảo dược quen thuộc, dữ liệu về độ an toàn của vị thuốc này trên người mang thai vẫn vô cùng hạn chế. Hơn nữa, những hoạt chất sinh học mạnh mẽ cùng các biến đổi nội tiết ghi nhận trên thực nghiệm động vật cảnh báo nhiều nguy cơ cho sức khỏe mẹ và thai nhi.

Cúc chỉ thiên là thảo dược gì trong đời sống?

Cúc chỉ thiên, còn có tên khoa học là Elephantopus scaber L., thuộc họ Cúc (Asteraceae), là loài cây mọc hoang phổ biến ở nhiều vùng nông thôn nước ta và khắp các nước châu Á ^[1]. Trong y học dân gian, toàn cây cúc chỉ thiên thường được thu hái, dùng tươi hoặc phơi khô để đun nước uống nhằm thanh nhiệt, giải độc, tiêu viêm và chữa cảm mạo. Người xưa thường dùng thảo dược này trong các thang thuốc trị sốt, viêm họng, ho gió hay các chứng rối loạn tiêu hóa nhẹ.

Dân gian thường tin rằng thảo dược mọc ngoài tự nhiên không chứa hóa chất tổng hợp nên an toàn tuyệt đối cho mọi đối tượng. Quan niệm này khiến nhiều bà bầu khi mới chớm cảm sốt đã vội vàng sắc nước cúc chỉ thiên uống thay trà để nhanh khỏi bệnh. Họ hy vọng thảo mộc sẽ giúp cơ thể hạ nhiệt mà không cần chạm vào kháng sinh hay thuốc hạ sốt tân dược.

Tuy vậy, ranh giới giữa tác dụng chữa bệnh và độc tính của thảo dược rất mong manh, đặc biệt là đối với cơ thể nhạy cảm của người mẹ trong thai kỳ. Việc một vị thuốc được dùng lâu năm trong dân gian không đồng nghĩa với việc nó an toàn cho phụ nữ đang có thai. Bất kỳ chất nào đưa vào cơ thể mẹ cũng đều có khả năng đi qua nhau thai hoặc tác động trực tiếp đến môi trường nội tiết tử cung.

Thành phần dược tính và tác động sinh học đáng chú ý

Không phải ngẫu nhiên mà cúc chỉ thiên lại có tác dụng kháng khuẩn hay giải nhiệt theo kinh nghiệm dân gian. Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại cho thấy chiết xuất cúc chỉ thiên chứa nhiều hoạt chất sinh học có hoạt tính cao. Đáng chú ý nhất trong số đó là hàm lượng dồi dào các hợp chất phenolic, flavonoid cũng như nhóm sesquiterpene lactone ^[2], ^[3].

Các nhà nghiên cứu đã phân lập được những hoạt chất đặc trưng từ toàn cây cúc chỉ thiên như deoxyelephantopin và scabertopin ^[3]. Đây là các sesquiterpene lactone có cấu trúc phân tử phức tạp, có khả năng ức chế tế bào và can thiệp vào nhiều phản ứng sinh hóa nội bào ^[3]. Ngoài ra, dịch chiết ethanol của cây còn thể hiện khả năng chống oxy hóa, bảo vệ tế bào gan chuột trước tổn thương do cồn thông qua việc giảm đáng kể men gan AST, ALT, ALP và giảm tích tụ mỡ gan ^[2].

Mặc dù thử nghiệm trên chuột bình thường cho thấy chiết xuất ethanol của cúc chỉ thiên không gây độc tính cấp qua đường tiêu hóa ^[2], nhưng điều đó không bảo chứng rằng hoạt chất của nó an toàn đối với tử cung người mẹ và bào thai đang phát triển. Các sesquiterpene lactone và flavonoid nồng độ cao hoàn toàn có thể kích hoạt các thụ thể tế bào, tác động lên cơ trơn hoặc ảnh hưởng đến các chu trình chuyển hóa nhạy cảm trong thai kỳ.

Nghiên cứu thực nghiệm trên thai kỳ nói lên điều gì?

Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá độ an toàn của cúc chỉ thiên trên phụ nữ mang thai vì lý do đạo đức y sinh. Các dữ liệu khoa học hiếm hoi về việc sử dụng dược liệu này trong thai kỳ chủ yếu đến từ các nghiên cứu trên động vật gặm nhấm, tiêu biểu là công trình công bố năm 2020 trên chuột mang thai ^[4].

Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên 28 chuột mang thai dòng Balb/c, chia làm 7 nhóm (mỗi nhóm 4 con) nhằm đánh giá tác động của dịch chiết cúc chỉ thiên (Elephantopus scaber) đơn độc hoặc kết hợp với rau ngót (Sauropus androgynus) khi chuột bị nhiễm khuẩn Escherichia coli ^[4]. Chuột mang thai được cho uống dịch chiết từ ngày 1 đến ngày 4 của thai kỳ; đến ngày thứ 4, chuột được gây nhiễm khuẩn E. coli và tiếp tục dùng chiết xuất thảo dược đến ngày thứ 16 thai kỳ ^[4]. Sau quá trình thử nghiệm, chuột được lấy máu xét nghiệm nồng độ hormone bằng kỹ thuật ELISA và giải phẫu mô bệnh học gan, thận ^[4].

Kết quả nghiên cứu mang lại những phát hiện rất đáng lưu tâm. Ở nhóm chuột mang thai nhiễm khuẩn, việc dùng chiết xuất cúc chỉ thiên đơn độc với liều 200 mg/kg hoặc phối hợp với rau ngót ở các tỷ lệ khác nhau đã làm thay đổi rõ rệt nồng độ hormone prolactin trong huyết thanh ^[4]. Dù sự phối hợp cúc chỉ thiên và rau ngót ở tỷ lệ 75:25 có khả năng đưa nồng độ progesterone về mức bình thường và giảm tổn thương hoại tử ống thận, mô gan do vi khuẩn ^[4], nghiên cứu này đồng thời chứng minh rằng dược liệu tác động trực tiếp và sâu sắc đến hệ thống nội tiết của sinh vật mang thai ^[4].

Cần nhìn nhận giới hạn rất lớn của nghiên cứu này: thử nghiệm được thực hiện trên cỡ mẫu chuột nhỏ (28 con chia 7 nhóm, mỗi nhóm chỉ có 4 cá thể), điều kiện gây bệnh nhiễm khuẩn nhân tạo và dùng dịch chiết kết hợp với rau ngót ^[4]. Kết quả sinh học trên chuột không thể ngoại suy trực tiếp thành liều dùng hay độ an toàn trên cơ thể phụ nữ mang thai.

Rủi ro tiềm ẩn: Biến động nội tiết và co bóp tử cung

Mối quan ngại lớn nhất khi thai phụ dùng cúc chỉ thiên chính là nguy cơ làm rối loạn thăng bằng nội tiết tố thai kỳ. Progesterone và prolactin là hai hormone then chốt duy trì sự ổn định của nội mạc tử cung, ức chế co bóp tử cung sớm và chuẩn bị tuyến sữa. Khi cúc chỉ thiên can thiệp vào nồng độ prolactin hay progesterone như đã ghi nhận trên thực nghiệm ^[4], sự cân bằng này có thể bị phá vỡ.

Bên cạnh đó, trong y học cổ truyền phương Đông, nhiều cây thuộc nhóm thanh nhiệt giải độc, tán ứ có xu hướng hành khí hoạt huyết. Nếu dùng nước sắc đậm đặc, các hoạt chất sesquiterpene lactone ^[3] có thể kích thích trương lực cơ trơn tử cung. Một khi tử cung xuất hiện các cơn co bóp bất thường ngoài ý muốn, nguy cơ dọa sảy thai trong tam cá nguyệt thứ nhất hoặc sinh non ở các tháng cuối thai kỳ sẽ tăng lên rõ rệt.

Ngoài ra, nguồn gốc dược liệu trôi nổi trên thị trường hiện nay cũng là mối đe dọa không nhỏ. Cúc chỉ thiên khô nếu không được bảo quản đúng cách rất dễ nhiễm nấm mốc hoặc bị phun thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất chống ẩm mốc. Việc người mẹ uống phải nước sắc chứa độc tố vô tình biến một nỗ lực chữa bệnh thành nguyên nhân gây ngộ độc gan, thận, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thuốc nam trị cảm cho bà bầu

Một hiểu lầm kinh điển của rất nhiều người là cho rằng "uống nước lá cây thảo dược, không bổ dọc thì cũng bổ ngang, cùng lắm là đi tiểu ra hết chứ không có hại". Thực tế, bất kỳ loại thảo mộc nào có tác dụng dược lý đều mang bản chất là một phức hợp hóa chất. Khi vào cơ thể mẹ, các chất này phải qua gan chuyển hóa và đào thải qua thận, đồng thời một phần có thể đi qua hàng rào nhau thai đến với bào thai chưa hoàn thiện chức năng giải độc.

Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng khả năng chịu đựng của người bình thường với phụ nữ mang thai. Một người khỏe mạnh uống nước sắc cúc chỉ thiên có thể hạ sốt, mát gan nhẹ nhàng mà không gặp phản ứng phụ nào đáng kể ^[2]. Nhưng ở người mang thai, hệ miễn dịch bị ức chế sinh lý để dung nạp thai nhi, huyết động học thay đổi, độ nhạy cảm của tử cung rất cao. Một kích thích nhẹ từ dược liệu cũng đủ tạo ra phản ứng bất lợi nghiêm trọng.

Nhiều người còn nhầm lẫn rằng cứ bị cảm cúm là phải uống nước thuốc đậm đặc để toát mồ hôi thật nhanh. Việc sắc cúc chỉ thiên quá đặc rồi uống dồn dập trong ngày có thể làm tăng vọt nồng độ các hoạt chất trong máu mẹ trong thời gian ngắn. Điều này tạo gánh nặng lớn cho gan, thận và tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu lên thai nhi mà mẹ không hề hay biết.

Ai cần tuyệt đối tránh và hướng xử trí an toàn khi bị cảm cúm

Căn cứ vào việc thiếu vắng dữ liệu an toàn trên người và những cảnh báo về thay đổi hormone ^[4], các đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa nước sắc cúc chỉ thiên:

• Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào, đặc biệt là 3 tháng đầu khi các cơ quan thai nhi đang hình thành.
• Thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp, sinh non hoặc tử cung nhạy cảm có cơn gò sớm.
• Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú, do chưa có dữ liệu hoạt chất có bài tiết qua sữa mẹ hay không.
• Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc rối loạn đông máu đang mang thai.

Khi bà bầu không may mắc cảm cúm, giải pháp tốt nhất không phải là tự ý tìm đến các loại nước sắc thảo dược lạ. Thay vào đó, thai phụ nên áp dụng các biện pháp hỗ trợ an toàn và đã được kiểm chứng:

• Nghỉ ngơi nhiều hơn trong không gian thoáng khí, tránh gió lùa trực tiếp.
• Uống nhiều nước ấm, có thể dùng nước lọc, nước canh thanh đạm hoặc nước ép trái cây giàu vitamin C tự nhiên để bù dịch.
• Súc miệng và rửa mũi bằng nước muối sinh lý 0,9% hàng ngày để làm sạch đường hô hấp, giảm nghẹt mũi và sát khuẩn họng.
• Sử dụng các nguyên liệu nhà bếp quen thuộc, lành tính ở mức độ gia vị như ăn cháo hành, tía tô, thêm vài lát gừng tươi vào nước ấm để làm dịu cổ họng.

Nếu tình trạng cảm cúm kéo dài quá 3 ngày không đỡ, hoặc xuất hiện các dấu hiệu nghiêm trọng như sốt cao trên 38,5 độ C, ho dữ dội, khó thở, tức ngực, thai phụ cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ thăm khám. Tuyệt đối không tự ý mua thuốc hạ sốt, kháng sinh hay bất kỳ loại lá cây nam dược nào về uống khi chưa có chỉ định y khoa.

Lời khuyên an toàn cho thai phụ

Mang thai là thiên chức thiêng liêng nhưng cũng là giai đoạn cơ thể người phụ nữ trở nên nhạy cảm và dễ tổn thương nhất. Việc giữ gìn sức khỏe cho cả mẹ và con đòi hỏi sự thận trọng tối đa trước bất kỳ thứ gì được đưa vào cơ thể qua đường ăn uống. Thói quen dùng thảo dược dân gian nói chung và nước sắc cúc chỉ thiên nói riêng cần được nhìn nhận dưới lăng kính khoa học cẩn trọng thay vì niềm tin cảm tính.

Cúc chỉ thiên là vị thuốc có giá trị trong y học cổ truyền và chứa nhiều hợp chất sinh học hữu ích đã được chứng minh trên động vật ^[4], ^[2], ^[3]. Tuy nhiên, vì thiếu hoàn toàn các nghiên cứu lâm sàng chứng minh an toàn trên người mang thai và rủi ro gây xáo trộn nội tiết thai kỳ ^[4], thai phụ không nên dùng nước sắc loài cây này để trị cảm. Lắng nghe cơ thể, chăm sóc dinh dưỡng hợp lý và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ sản khoa luôn là chìa khóa vàng bảo vệ một thai kỳ khỏe mạnh, trọn vẹn.