Nhiều phụ nữ mang thai thường có tâm lý tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc thảo dược tự nhiên vì cho rằng cây cỏ quanh nhà luôn lành tính và ít tác dụng phụ hơn thuốc Tây. Cây sắn thuyền từ lâu đã là một vị thuốc quen thuộc trong dân gian, thường được truyền tai nhau dùng để chữa tiêu chảy, kiết lỵ, viêm đường tiêu hóa hoặc giã đắp vết thương ngoài da. Khi gặp các triệu chứng rối loạn tiêu hóa thông thường trong thai kỳ, không ít thai phụ băn khoăn liệu có thể sắc lá hoặc vỏ sắn thuyền để uống hay không.
Câu trả lời từ góc nhìn khoa học hiện đại là phụ nữ mang thai không nên tự ý sử dụng các bài thuốc từ sắn thuyền dưới bất kỳ hình thức uống nào. Mặc dù sắn thuyền có một số dược tính sinh học đáng chú ý, hiện nay vẫn hoàn toàn thiếu vắng các nghiên cứu lâm sàng về độ an toàn của dược liệu này trên thai phụ và sự phát triển của thai nhi. Hơn nữa, những tác động dược lý tác động lên hệ mạch máu và thụ thể thần kinh thực vật tiềm ẩn nguy cơ gây xáo trộn huyết động cũng như kích thích co bóp cơ trơn tử cung ngoài ý muốn.
Tác động giãn mạch và cơ chế sinh học đáng chú ý
Để hiểu vì sao thai phụ cần cẩn trọng, trước hết cần nhìn vào những tác động sinh học sâu rộng mà sắn thuyền có thể tạo ra đối với cơ thể. Cây sắn thuyền có tên khoa học là Syzygium polyanthum, thuộc họ Đào kim nương, vốn được một số nền y học cổ truyền khu vực Đông Nam Á dùng để hỗ trợ hạ huyết áp [1]. Khi các nhà khoa học đi sâu tìm hiểu cơ chế hạ áp này, họ phát hiện ra rằng dịch chiết từ lá sắn thuyền có khả năng tác động mạnh mẽ lên hệ thống vận mạch và trương lực cơ trơn [1].
Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2017 đã tiến hành khảo sát tác dụng làm giãn mạch của lá sắn thuyền trên các vòng động mạch chủ ngực cô lập lấy từ chuột cống bình thường Wistar-Kyoto và chuột cống tăng huyết áp tự phát [1]. Trong thử nghiệm này, các mẫu vòng động mạch chủ được đặt trong buồng đo trương lực cơ để ghi nhận sự thay đổi áp lực khi tiếp xúc với dịch chiết nước và dịch chiết methanol của lá sắn thuyền ở dải nồng độ tăng dần từ 1 microgam/ml đến 10 mg/ml [1]. Các nhà khoa học cũng dùng kèm các chất ức chế thụ thể chuyên biệt như atropine nồng độ 1 micromol/L, phentolamine nồng độ 1 micromol/L, propranolol nồng độ 1 micromol/L và hoạt chất ức chế tổng hợp oxit nitric là Nomega-nitro-l-arginine methyl ester ở nồng độ 100 micromol/L nhằm xác định con đường tác động [1].
Kết quả thực nghiệm ghi nhận cả hai dạng dịch chiết nước và dịch chiết methanol từ lá sắn thuyền đều gây giãn mạch đáng kể thông qua con đường giải phóng oxit nitric [1]. Trong đó, dịch chiết nước phát huy tác dụng thông qua trung gian là thụ thể alpha-adrenergic, còn dịch chiết methanol lại hoạt động qua trung gian thụ thể beta-adrenergic và thụ thể muscarinic của hệ thần kinh tự chủ [1]. Dù tác dụng giãn mạch này mở ra tiềm năng điều trị bệnh lý tăng huyết áp, nhưng đối với phụ nữ mang thai, sự can thiệp của các hoạt chất tác động lên thụ thể giao cảm và phó giao cảm có thể gây ảnh hưởng phức tạp đến tuần hoàn nhau thai và làm thay đổi phản ứng co thắt của các mô cơ trơn, trong đó có cơ trơn tử cung.
Bằng chứng khoa học về độc tính bán cấp
Một trong những lý do khiến nhiều người ngộ nhận thảo dược là an toàn bắt nguồn từ việc thiếu thông tin về độc tính thực tế. Khi xem xét mức độ an toàn của lá sắn thuyền, các nhà nghiên cứu đã tiến hành đánh giá độc tính bán cấp để xem cơ thể phản ứng ra sao khi dung nạp dược liệu này trong một khoảng thời gian nhất định [2].
Nghiên cứu độc tính bán cấp công bố năm 2021 được thực hiện trên chuột cống trắng dòng Sprague Dawley thông qua đường uống lặp lại liên tục trong 28 ngày [2]. Nghiên cứu chia các cá thể đực và cái với số lượng 10 con cho mỗi nhóm, cho dùng dịch chiết methanol lá sắn thuyền ở các mức liều gồm 0 mg/kg ở nhóm đối chứng, cùng ba nhóm can thiệp lần lượt là 400 mg/kg, 1000 mg/kg và 2000 mg/kg mỗi ngày [2]. Các nhà khoa học theo dõi chặt chẽ tình trạng sức khỏe tổng quát, trọng lượng cơ thể, lượng thức ăn tiêu thụ, chu kỳ động dục ở chuột cái cũng như các biểu hiện hành vi bên ngoài [2].
Kết quả nghiên cứu cho thấy dịch chiết sắn thuyền không làm thay đổi thể trạng chung, mức tiêu thụ thức ăn, chu kỳ động dục hay gây ra các biến đổi hành vi bất thường ở chuột [2]. Tuy nhiên, xét nghiệm hóa sinh ghi nhận có sự biến thiên nhỏ ở chỉ số men gan aspartate aminotransferase (AST) giữa nhóm chuột đực dùng liều thấp nhất và liều cao nhất, dù sự khác biệt này chưa đạt ý nghĩa thống kê khi đối chiếu với nhóm đối chứng [2]. Đáng chú ý hơn, kiểm tra mô bệnh học gan ở các cá thể chuột đực sử dụng mức liều 1000 mg/kg/ngày và 2000 mg/kg/ngày đã ghi nhận các tổn thương về mặt cấu trúc vi thể trên tế bào gan và tế bào chất so với nhóm đối chứng [2].
Ở chiều ngược lại, các cá thể chuột cái được điều trị bằng dịch chiết sắn thuyền trong nghiên cứu này không xuất hiện các tác động độc tính rõ rệt trên tất cả các thông số được kiểm tra [2]. Các tác giả nghiên cứu đã đi đến kết luận rằng dịch chiết lá sắn thuyền có thể gây ra những phản ứng độc tính khác biệt tùy thuộc vào giới tính, đồng thời khuyến cáo việc sử dụng chiết xuất này, nhất là ở liều cao, cần phải được cân nhắc hết sức thận trọng [2]. Giới hạn quan trọng của nghiên cứu này là thử nghiệm mới chỉ dừng lại trên chuột cống bình thường chưa mang thai, chưa khảo sát độc tính sinh sản hoặc mức độ ảnh hưởng của dược liệu qua hàng rào nhau thai lên phôi thai đang phát triển.
Hoạt tính kháng khuẩn và các hợp chất gây độc tế bào
Trong dân gian, lá sắn thuyền thường được dùng chữa các bệnh lý nhiễm khuẩn đường tiêu hóa như tiêu chảy, nhiễm khuẩn ruột nhờ đặc tính làm săn se và diệt khuẩn. Các nghiên cứu hiện đại đã xác nhận rằng lá cây chứa một số thành phần có khả năng ức chế vi sinh vật gây hại, nhưng đồng thời cũng phát hiện ra các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh cần phải lưu tâm [3], [4].
Nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm tra hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết ethanol từ lá sắn thuyền đối với một số vi khuẩn gây ngộ độc thực phẩm bằng phương pháp khuếch tán đĩa giấy [3]. Kết quả cho thấy vi khuẩn Listeria monocytogenes có vòng ức chế lớn nhất, đồng thời tụ cầu vàng Staphylococcus aureus cũng rất nhạy cảm với dịch chiết lá sắn thuyền [3]. Ngược lại, các chủng vi khuẩn Gram âm như Proteus mirabilis, Salmonella typhimurium và Vibrio parahaemolyticus lại thể hiện tính kháng mạnh hơn trước dịch chiết này [3]. Nghiên cứu cũng thực hiện so sánh đối chứng với dung dịch chlorhexidine 0,1%, ghi nhận vòng ức chế của chlorhexidine dao động từ 8,80 ± 0,58 mm đến 12,00 ± 0,00 mm [3].
Mặt khác, các phân tích hóa thực vật chuyên sâu còn bộc lộ những khía cạnh sinh học phức tạp hơn của sắn thuyền. Một nghiên cứu năm 2012 đã phân lập thành công hai dẫn xuất phloroglucinol mới đặt tên là anthuminoate và anthuminone từ phân đoạn ethyl acetate có độc tính trên cá của lá sắn thuyền [4]. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng phân lập được năm hợp chất pheophorbide có tính chất nhạy cảm ánh sáng từ phân đoạn gây độc quang học của lá cây, bao gồm pheophorbide-a, methyl pheophorbide-a, methyl hydroxypheophorbide-a, pheophorbide-b và hydroxypheophorbide-b [4]. Ở nồng độ thử nghiệm 5 microgam/ml, các hợp chất này đã thể hiện khả năng ức chế sức sống của tế bào trong khoảng từ 83,3% đến 86,1% [4]. Mặc dù các nhà nghiên cứu nhận định đây là nguồn tiềm năng cho liệu pháp quang động trị liệu, nhưng sự hiện diện của các chất có độc tính tế bào cao trong lá sắn thuyền là hồi chuông cảnh báo rằng loại thảo dược này chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh chưa được kiểm soát chặt chẽ [4].
Khoảng trống dữ liệu và nguy cơ kích thích co bóp tử cung
Khi đối chiếu giữa kinh nghiệm lưu truyền trong dân gian và y học thực chứng, rào cản lớn nhất đối với việc dùng sắn thuyền cho thai phụ chính là sự thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu an toàn lâm sàng. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát nào trên người chứng minh rằng các bài thuốc sắc, bột hay viên hoàn từ sắn thuyền là an toàn cho thai kỳ. Việc chỉ dựa vào suy đoán dân gian rằng thảo dược tự nhiên vô hại tiềm ẩn những hiểm họa khôn lường cho cả mẹ bầu và thai nhi.
Nguy cơ đáng ngại hàng đầu là khả năng gây co bóp tử cung và xáo trộn trương lực cơ trơn. Thai kỳ là giai đoạn tử cung cần duy trì trạng thái thư giãn để phôi thai bám chắc và bánh nhau thực hiện chức năng nuôi dưỡng thai. Các bài thuốc sắn thuyền dùng đường uống thường nhằm mục đích co se niêm mạc, cầm tiêu chảy và điều hòa nhu động ruột, nhưng các hoạt chất tác động lên thụ thể muscarinic và thụ thể adrenergic vốn phân bố rộng rãi không chỉ ở ruột hay mạch máu mà còn có mặt tại cơ tử cung [1]. Sự kích thích các thụ thể này có thể vô tình làm tăng trương lực cơ tử cung, dẫn tới các cơn co thắt sớm, đe dọa sảy thai trong ba tháng đầu hoặc sinh non ở các giai đoạn sau của thai kỳ.
Bên cạnh đó, việc dịch chiết sắn thuyền gây giãn mạch thông qua giải phóng oxit nitric và điều hòa qua hệ thần kinh tự chủ có thể gây biến đổi huyết áp đột ngột ở người mẹ [1]. Sự dao động huyết áp không mong muốn sẽ làm gián đoạn dòng máu cung cấp qua nhau thai, ảnh hưởng trực tiếp đến việc cung cấp oxy và dưỡng chất cho thai nhi. Sự hiện diện của các chất phân lập từ sắn thuyền có khả năng gây độc tế bào trong phòng thí nghiệm cũng đặt ra câu hỏi về nguy cơ gây quái thai hoặc độc tính phôi mà y học hiện nay chưa thể loại trừ [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược lúc có thai
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là cho rằng cứ mang thai bị đi ngoài, đau bụng hay rối loạn tiêu hóa thì uống vài chén nước lá sắn thuyền đun đặc là khỏi và an toàn vì "ông bà xưa vẫn dùng". Thực tế, nguyên nhân gây rối loạn tiêu hóa ở thai phụ rất đa dạng, từ thay đổi nội tiết tố, ngộ độc thức ăn đến nhiễm khuẩn đường ruột nghiêm trọng. Tự ý uống lá sắn thuyền không chỉ có nguy cơ gây tác dụng phụ mà còn có thể làm lu mờ triệu chứng của các bệnh lý nguy hiểm, khiến bệnh nhân chậm trễ đến cơ sở y tế.
Một quan niệm sai lầm khác là cho rằng nếu dịch chiết lá sắn thuyền không gây độc rõ rệt trên chuột cống cái trong thí nghiệm thì phụ nữ mang thai cũng có thể dùng thoải mái [2]. Cần hiểu rằng cơ thể loài gặm nhấm có những khác biệt sinh lý rất lớn so với con người, và một thử nghiệm độc tính thông thường trên chuột cái không mang thai hoàn toàn không tương đồng với một nghiên cứu độc tính sinh sản trên thai kỳ [2]. Hơn nữa, liều lượng dùng trong các bài thuốc dân gian thường chỉ dựa vào ước lượng bằng mắt (nắm lá, bát nước), rất dễ dẫn đến quá liều hoặc tích lũy hoạt chất gây tổn hại gan và các cơ quan nội tạng [2].
Những ai cần tuyệt đối thận trọng và tránh xa sắn thuyền?
Trước những nguy cơ tiềm ẩn về mặt dược lý và độc học, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và tránh tuyệt đối việc tự ý dùng các chế phẩm từ sắn thuyền qua đường uống:
Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào: Đặc biệt là trong tam cá nguyệt thứ nhất khi các cơ quan của thai nhi đang hình thành, và tam cá nguyệt thứ ba khi tử cung rất nhạy cảm với các yếu tố kích thích co thắt.
Phụ nữ có tiền sử sản khoa phức tạp: Những người từng bị dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp, sinh non, hở eo cổ tử cung hoặc đang có triệu chứng đau bụng dưới, ra huyết âm đạo tuyệt đối không được tiếp xúc với bất kỳ bài thuốc co se hay kích thích cơ trơn nào từ sắn thuyền.
Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc gan: Do sắn thuyền có tác động làm giãn mạch thông qua hệ thần kinh tự chủ và oxit nitric, cũng như có khả năng làm biến đổi men gan AST và cấu trúc mô học gan khi dùng liều cao, những người có tiền sử huyết áp bất ổn hoặc suy giảm chức năng gan cần tránh sử dụng để phòng ngừa biến chứng [2], [1].
Phụ nữ đang cho con bú: Hiện tại chưa có dữ liệu nào xác định liệu các hợp chất chuyển hóa từ lá sắn thuyền có bài tiết qua sữa mẹ hay không, do đó việc kiêng cữ là hoàn toàn cần thiết để bảo vệ hệ tiêu hóa non nớt của trẻ sơ sinh.
Lời khuyên chăm sóc sức khỏe và hướng xử trí an toàn
Đối với phụ nữ mang thai, nguyên tắc vàng trong chăm sóc sức khỏe luôn là đặt sự an toàn của mẹ và con lên hàng đầu. Thay vì tìm đến các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng khoa học như sắn thuyền, thai phụ cần áp dụng các biện pháp khoa học và đã được y văn chứng minh an toàn khi gặp rắc rối về tiêu hóa.
Nếu gặp tình trạng đi ngoài phân lỏng nhẹ hoặc rối loạn tiêu hóa, việc đầu tiên cần làm là bù đủ nước và các chất điện giải cần thiết cho cơ thể. Mẹ bầu nên uống từng ngụm nhỏ dung dịch bù điện giải chuẩn, nước cháo loãng hoặc nước chín ấm để ngăn ngừa tình trạng mất nước. Chế độ ăn uống trong những ngày này cần ưu tiên các món thanh đạm, dễ tiêu, nấu chín kỹ như cháo trắng, súp thịt nạc, bánh mì nướng và kiêng hoàn toàn đồ sống, đồ dầu mỡ, cay nóng.
Trong trường hợp các triệu chứng tiêu chảy kéo dài trên 24 giờ, đi ngoài nhiều lần kèm sốt cao, nôn ói liên tục, phân có nhầy máu hoặc xuất hiện dấu hiệu kiệt sức, thai phụ cần đến ngay bệnh viện hoặc cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám. Bác sĩ sẽ xác định chính xác nguyên nhân gây bệnh và kê đơn những loại thuốc đã được cấp phép an toàn cho thai kỳ. Tuyệt đối không tự ý mua thuốc cầm tiêu chảy, kháng sinh hay sắc các loại lá nam như sắn thuyền để uống tại nhà. Khi có bất kỳ băn khoăn nào về các loại thảo dược hay thực phẩm sử dụng hàng ngày, hãy luôn chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa để có một thai kỳ khỏe mạnh và an toàn trọn vẹn.