Trong văn hóa ẩm thực Việt Nam, bột sắn dây pha nước mát hay nấu chín từ lâu đã là thức uống quen thuộc để giải nhiệt ngày hè. Khi bước vào giai đoạn mang thai ba tháng đầu với nhiều thay đổi nội tiết và cảm giác nóng trong người, không ít thai phụ băn khoăn liệu có nên dùng loại bột này hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là phụ nữ mang thai ba tháng đầu cần hết sức thận trọng và không nên tự ý dùng nhiều sắn dây, đặc biệt là dưới dạng chiết xuất đậm đặc hoặc uống sống. Lý do là ngoài đặc tính làm mát theo kinh nghiệm dân gian, củ sắn dây còn chứa hàm lượng cao các hoạt chất phytoestrogen có khả năng tác động trực tiếp lên hệ thống nội tiết và tử cung [1] [2].

Sắn dây và hoạt tính nội tiết thực vật bên trong

Theo quan niệm y học cổ truyền phổ biến trong đời sống, bột sắn dây có tính hàn (lạnh), thường dùng để thanh nhiệt, làm dịu cơn khát. Tuy nhiên, dưới góc độ khoa học hiện đại, củ sắn dây (tên khoa học là Pueraria lobata hay Kudzu root) không đơn thuần là tinh bột giải khát mà là một dược liệu giàu hợp chất sinh học [3].

Cơ sở khoa học cho các tác dụng sinh lý của củ sắn dây nằm ở nhóm chất có tên là phytoestrogen, cụ thể là các isoflavonoid [3]. Phytoestrogen được hiểu đơn giản là các hợp chất có nguồn gốc từ thực vật nhưng sở hữu cấu trúc và hoạt tính tương tự như hormone estrogen tự nhiên của nữ giới [4].

Một phân tích năm 2003 xác định các thành phần có hoạt tính trong chiết xuất củ sắn dây bao gồm puerarin, daidzin, genistin, daidzein và genistein [1]. Trong đó, nghiên cứu năm 2002 chỉ ra rằng riêng hoạt chất puerarin đã chiếm tới 80% tổng lượng phytoestrogen có trong củ sắn dây [5].

Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này không trôi qua một cách thụ động. Nghiên cứu cho thấy gần như toàn bộ lượng phytoestrogen trong chiết xuất củ sắn dây có khả năng gắn kết với protein trong huyết thanh máu [5]. Đặc biệt, khi mẫu sắn dây ở trong môi trường axit hóa (tương tự môi trường axit dạ dày), nồng độ phytoestrogen đo được cao gấp 5 đến 10 lần so với mẫu không axit hóa [5].

Cơ chế tác động lên thụ thể hormone và tử cung

Để hiểu vì sao sắn dây được khuyên thận trọng trong thai kỳ, cần nhìn vào cách các hoạt chất của nó tương tác với tế bào cơ thể. Trong cơ thể phụ nữ có các "ổ khóa" tiếp nhận hormone gọi là thụ thể estrogen, gồm hai nhánh chính là ER-alpha và ER-beta [3] [1].

Nghiên cứu công bố năm 2003 khi phân tích 7 loại chiết xuất họ đậu cho thấy chiết xuất củ sắn dây có khả năng gắn kết cạnh tranh rất mạnh vào thụ thể ER-beta [1]. Tất cả các chiết xuất trong thử nghiệm đều thể hiện hoạt tính kích hoạt ưu tiên trên nhánh ER-beta này [1].

Một nghiên cứu khác năm 2019 đã phân lập được 10 loại isoflavone từ củ sắn dây và phát hiện hoạt chất genistein có hoạt tính giống estrogen rõ rệt ở mọi nồng độ thử nghiệm [3]. Khi kết hợp genistein cùng hormone 17beta-estradiol, hoạt tính này càng tăng mạnh thông qua việc điều chỉnh biểu hiện của thụ thể ER-alpha trên tế bào [3].

Đáng chú ý hơn cả là tác động của củ sắn dây lên cơ quan sinh sản trên mô hình động vật. Một nghiên cứu năm 2003 đã tiến hành thử nghiệm trên 40 con chuột cống Wistar nặng từ 65 đến 85 g, chia ngẫu nhiên thành 4 nhóm (mỗi nhóm 10 con): nhóm đối chứng, nhóm dùng estrogen, nhóm dùng chiết xuất củ sắn dây liều cao và nhóm dùng liều thấp [2].

Sau 7 ngày dùng liên tục, kết quả ghi nhận chiết xuất củ sắn dây làm tăng đáng kể trọng lượng của tuyến vú và tử cung ở chuột [2]. Đồng thời, xét nghiệm máu cho thấy việc dùng củ sắn dây làm tăng nồng độ các hormone nội tiết gồm FSH, LH, estradiol (E2) và làm giảm hormone prolactin (PRL) trong huyết thanh [2].

Các nghiên cứu trên người và khía cạnh chuyển hóa

Trên cơ thể người, phần lớn dữ liệu an toàn và hiệu quả của củ sắn dây hiện chỉ tập trung ở nhóm phụ nữ không mang thai. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2021 đã đánh giá chiết xuất củ sắn dây trên 50 phụ nữ sau mãn kinh (độ tuổi trung bình 54,2) được chia đều vào 5 nhóm liều lượng khác nhau trong 4 tuần [6].

Kết quả sau 4 tuần cho thấy nhóm uống 2 viên nang x 3 lần/ngày giảm đáng kể các chỉ số sinh học phản ánh sự tiêu xương (CTX-I giảm 18,4% trong máu và 34,2% trong nước tiểu) và thoái hóa sụn (CTX-II nước tiểu giảm 17,4%) [6]. Điểm số triệu chứng mãn kinh cũng giảm rõ rệt ở 4 trên 5 nhóm điều trị và chế phẩm được dung nạp tốt [6].

Về mặt hỗ trợ sinh sản, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu năm 2023 đã theo dõi 60 phụ nữ thực hiện thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) có chuyển một phôi nang chuẩn bội đông lạnh [4]. Các nhà khoa học đo nồng độ hai chất daidzein và genistein (nhóm chất cũng có mặt trong củ sắn dây) trong dịch nang trứng và nước tiểu vào ngày chọc hút trứng [1] [4].

Sau khi hiệu chỉnh theo tuổi, chỉ số khối cơ thể (BMI), chủng tộc và tình trạng hút thuốc, nồng độ phytoestrogen cao hơn trong dịch nang trứng có liên quan đến mức estradiol máu cao hơn, tăng khả năng làm tổ, mang thai lâm sàng và sinh con sống [4]. Tuy nhiên, đây là số liệu đo mức phytoestrogen từ chế độ ăn thông thường ở thời điểm chọc hút trứng, không phải là thử nghiệm uống bổ sung sắn dây trong suốt ba tháng đầu thai kỳ [4].

Ngoài ra, sắn dây còn tác động mạnh đến đường huyết. Nghiên cứu năm 2017 trên chuột đực CD-1 có đường huyết bình thường cho thấy việc cho ăn chế độ chứa 0,2% chiết xuất sắn dây trong 6 tuần hoặc uống liều cấp tính (75 mg/kg trọng lượng cơ thể) giúp giảm khoảng 50% mức tăng đường huyết đột ngột sau khi nạp glucose (liều 2 g/kg) [7]. Tác dụng này có được nhờ tăng độ nhạy insulin và ức chế kênh vận chuyển đường phụ thuộc natri [7].

Hiểu lầm thường gặp về bột sắn dây khi mang thai

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại cho bà bầu. Thực tế, việc củ sắn dây có thể làm thay đổi nồng độ hàng loạt hormone tuyến yên và buồng trứng (FSH, LH, E2, PRL) cũng như kích thích phát triển mô tử cung trên thực nghiệm chứng tỏ nó có dược tính sinh học rõ rệt [2].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng bột sắn dây với sữa đậu nành. Dù cả hai đều thuộc họ đậu, phân tích sắc ký lỏng năm 2002 khẳng định thành phần của chúng rất khác biệt: puerarin chiếm 80% phytoestrogen trong sắn dây nhưng hoàn toàn vắng mặt trong chiết xuất đậu nành [5]. Do đó, cơ chế hấp thu qua hồng cầu và tácac động trị liệu của hai loại này trong cơ thể là không giống nhau [5].

Một quan niệm sai lầm khác là uống bột sắn dây giảm nghén và hoàn toàn không ảnh hưởng đường huyết. Nghiên cứu trên động vật cho thấy hoạt chất trong sắn dây có khả năng can thiệp vào quá trình hấp thu glucose và làm hạ đường huyết mạnh hơn khi có mặt insulin [7]. Ở thai phụ 3 tháng đầu vốn dễ bị hạ đường huyết do ốm nghén, tác động này cần được lưu tâm.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng chính là phụ nữ mang thai ba tháng đầu. Đây là giai đoạn phôi thai đang làm tổ và hình thành các cơ quan, rất nhạy cảm với sự biến động của các hormone nội tiết như estradiol hay prolactin [2]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định tính an toàn của việc nạp lượng lớn isoflavone từ sắn dây trong giai đoạn nhạy cảm này.

Nhóm thứ hai là những phụ nữ có tiền sử hoặc nguy cơ mắc các bệnh lý phụ thuộc hormone như u xơ tử cung, u nang hay bệnh lý tuyến vú. Trong phòng thí nghiệm, chiết xuất thô của củ sắn dây làm tăng sự nhân lên của tế bào ung thư vú phụ thuộc estrogen (MCF-7) theo nồng độ, thậm chí vượt mức kích thích của hormone estradiol tự nhiên [3] [1].

Nhóm thứ ba là thai phụ có cơ địa lạnh bụng, hay bị rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy hoặc huyết áp, đường huyết thấp. Tính hàn của sắn dây theo y học cổ truyền kết hợp với khả năng ức chế hấp thu đường và tăng nhạy cảm insulin có thể làm trầm trọng thêm tình trạng mệt mỏi, choáng váng do tụt đường huyết [7].

Cách áp dụng thực tế an toàn cho thai phụ

Nếu thai phụ hoàn toàn khỏe mạnh, không có tiền sử dọa sẩy thai và muốn dùng một chút bột sắn dây như món ăn vặt giải nhiệt, nguyên tắc quan trọng nhất là chỉ dùng lượng nhỏ như thực phẩm, tuyệt đối không dùng các loại viên nang hay chiết xuất củ sắn dây đậm đặc (vốn đang được bán tự do không qua kiểm soát trên mạng) [5].

Về cách chế biến, bà bầu nên nấu chín bột sắn dây thay vì pha nước nguội uống sống. Việc nấu chín giúp tinh bột hồ hóa dễ tiêu hóa hơn, giảm bớt tính hàn gây lạnh bụng và đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm, tránh nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột vốn rất nguy hiểm trong 3 tháng đầu.

Về thời điểm dùng, không nên uống bột sắn dây lúc đang đói bụng hoặc vào buổi tối muộn để tránh nguy cơ hạ đường huyết hoặc đầy bụng [7]. Khi pha chế, chỉ nên cho một lượng đường vừa phải, tránh thói quen thêm quá nhiều đường kính trắng làm mất cân bằng dinh dưỡng.

Khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như đau tức bụng dưới, ra máu âm đạo, hoặc đang phải dùng thuốc nội tiết dưỡng thai (như progesterone), thai phụ cần ngừng sử dụng sắn dây và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản để tránh tương tác bất lợi lên tử cung [2].

Bột sắn dây là thực phẩm truyền thống có nhiều hoạt chất sinh học quý đối với việc chống oxy hóa và giảm triệu chứng mãn kinh [6] [8]. Tuy nhiên, với phụ nữ mang thai ba tháng đầu, việc ưu tiên sự ổn định nội tiết tự nhiên của cơ thể bằng chế độ ăn đa dạng và uống đủ nước lọc vẫn là lựa chọn an toàn hơn cả.