Nhiều gia đình có thói quen tìm mua sữa bò, sữa dê mới vắt tại trang trại vì tin rằng đồ "tươi nguyên chất" sẽ giữ trọn dinh dưỡng cho bà bầu. Không ít mẹ bầu phân vân liệu uống sữa thô chưa qua xử lý nhiệt tại nhà máy có thực sự tốt và an toàn cho em bé trong bụng hay không.

Câu trả lời ngắn gọn từ các khuyến cáo y tế là phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên uống sữa tươi chưa tiệt trùng (sữa thô) cũng như các chế phẩm làm từ loại sữa này [1], [2]. Sữa thô từ bò, dê và cừu là nguồn lây nhiễm nhiều vi khuẩn độc lực cao, đặc biệt là vi khuẩn Listeria monocytogenes có thể gây sẩy thai, thai lưu hoặc nhiễm trùng đe dọa tính mạng cho cả mẹ và bé [1], [3].

Sữa thô nhiễm khuẩn từ đâu và tấn công thai nhi thế nào?

Sữa thô là sữa nguyên liệu từ động vật chưa trải qua quá trình tiệt trùng hoặc thanh trùng (pasteurization) để tiêu diệt vi sinh vật gây hại [1], [4]. Một báo cáo tổng quan năm 2018 tại Iran chỉ ra rằng sữa thô rất dễ nhiễm khuẩn Listeria monocytogenes ngay từ khâu chăn nuôi và vắt sữa [5]. Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm quản lý chuồng trại và thức ăn ủ chua kém, vệ sinh môi trường không đảm bảo, khử trùng bầu vú trước khi vắt sữa lỗi và bò nuôi bẩn [5]. Nguy hiểm nhất là tình trạng sữa nhiễm phân từ bên ngoài do thực hành vệ sinh kém trong lúc vắt và bảo quản, vận chuyển không đạt chuẩn [5].

Khác với nhiều loại vi khuẩn thông thường, Listeria monocytogenes là vi khuẩn phân bố rộng trong môi trường và có khả năng sinh sôi ngay cả ở nhiệt độ tủ lạnh [6]. Ngoài Listeria monocytogenes, sữa thô còn chứa nhiều mầm bệnh nguy hiểm khác như Campylobacter jejuni, chủng Salmonella, chủng Brucella và Escherichia coli O157 [1]. So với các bệnh truyền qua thực phẩm phổ biến như nhiễm khuẩn Salmonella hay ngộ độc Botulism, bệnh do Listeria (listeriosis) tương đối hiếm gặp hơn [7]. Tuy nhiên, do tỷ lệ tử vong trên số ca mắc cao, bệnh này đứng thứ hai trong các nguyên nhân gây tử vong do thực phẩm phổ biến nhất, chỉ xếp sau nhiễm khuẩn Salmonella [7].

Khi phụ nữ mang thai nhiễm Listeria monocytogenes, bản thân người mẹ có thể chỉ gặp triệu chứng nhiễm trùng nhẹ như sốt, đau đầu, đau cơ, nôn mửa hoặc tiêu chảy [3]. Tuy nhiên, vi khuẩn này lại tàn phá nặng nề thai nhi trong bụng [3]. Nhiễm trùng xâm lấn do Listeria gây sẩy thai, sinh non, thai lưu, chết lưu hoặc khiến trẻ sơ sinh mắc các bệnh lý nghiêm trọng như nhiễm trùng huyết, viêm phổi, viêm màng não và viêm não [7], [3], [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về rủi ro từ sữa chưa tiệt trùng?

Nhiều báo cáo dịch tễ và nghiên cứu qua các thập kỷ đã ghi nhận mối liên hệ rõ ràng giữa sữa thô, phô mai làm từ sữa thô và các ca biến chứng thai kỳ. Một báo cáo công bố năm 1989 về đợt bùng phát dịch bệnh năm 1986 tại Áo đã phân lập được Listeria monocytogenes từ bệnh phẩm của 28 bệnh nhân, trong đó có tới 24 trẻ sơ sinh và 4 người lớn từ 25 đến 73 tuổi [8]. Khảo sát dịch tễ cho thấy cả 4 bệnh nhân người lớn và 5 trong số 20 bà mẹ có con mắc bệnh đã uống sữa chưa tiệt trùng; ngoài ra 9 trong số 20 bà mẹ và 2 trong 4 người lớn có sử dụng rau canh tác sinh học [8]. Đợt dịch này ghi nhận 5 ca tử vong trong tổng số 28 bệnh nhân [8].

Tại Mỹ, một nghiên cứu công bố năm 2018 phân tích các đợt bùng phát bệnh listeriosis liên quan đến phô mai mềm từ năm 1998 đến 2014 cho thấy sự gia tăng số vụ dịch từ năm 2006 do điều kiện sản xuất mất vệ sinh [6]. Hai phần ba số đợt bùng phát liên quan đến phô mai mềm kiểu Mỹ Latinh, thường ảnh hưởng trực tiếp đến phụ nữ mang thai gốc Tây Ban Nha và trẻ sơ sinh của họ [6]. Đáng chú ý, đối với phô mai mềm ủ chín, ước tính rủi ro mắc bệnh listeriosis trên mỗi khẩu phần ăn làm từ sữa chưa tiệt trùng cao gấp 50 đến 160 lần so với phô mai làm từ sữa đã tiệt trùng [6]. Một khảo sát bán lẻ tại Mỹ giai đoạn 2000-2001 trên các loại phô mai mềm phát hiện Listeria monocytogenes hiện diện trong 1,3% mẫu phô mai làm từ sữa không nhãn mác hoặc chưa tiệt trùng, cao hơn mức 0,5% ở nhóm phô mai từ sữa tiệt trùng [6]. Trước đó, đợt dịch báo cáo sớm nhất tại Mỹ năm 1985 liên quan đến phô mai kiểu Latinh bị lẫn sữa thô vào sữa tiệt trùng đã gây ra 142 ca bệnh, 28 ca tử vong và 20 ca mất thai nhi [6].

Tại châu Phi, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2019 thực hiện trên 141 phụ nữ mang thai tại vùng Tigray, miền bắc Ethiopia đã ghi nhận tỷ lệ nhiễm Listeria monocytogenes tổng thể là 8,5% (12/141 người) [3]. Tỷ lệ nhiễm cao hơn ở nhóm tuổi 15-24 (13,8%; 8/58 người), người sống ở nông thôn (10%; 3/30 người), người học trường trung học (9,6%; 5/52 người) và nội trợ (10,3%; 9/87 người), dù sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê [3]. Các biểu hiện lâm sàng ở thai phụ nhiễm khuẩn bao gồm tiêu chảy (28,6%; 2 ca), sốt (11,9%; 8 ca), nôn mửa (11,1%; 2 ca), đau đầu (9%; 6 ca) và đau cơ (7,9%; 3 ca) [3]. Phân tích yếu tố nguy cơ cho thấy thai phụ có thói quen uống sữa chưa tiệt trùng thường xuyên có nguy cơ nhiễm Listeria monocytogenes cao gấp 2,9 lần, tuy nhiên con số này chưa đạt ý nghĩa thống kê trong mẫu nghiên cứu nhỏ này (P = 0,108) [3]. Đáng lo ngại, xét nghiệm kháng sinh đồ trong nghiên cứu này phát hiện tỷ lệ kháng thuốc cao với penicillin G (66,7%), clindamycin (66,7%), amoxicillin (50%) và vancomycin (50%) [3].

Tại khu vực Trung Đông, báo cáo tổng quan năm 2018 tại Iran trích dẫn nghiên cứu năm 2005 kiểm tra các sản phẩm sữa gửi đến phòng thí nghiệm thực phẩm và vệ sinh Lorestan đã phát hiện 9,72% mẫu nhiễm Listeria monocytogenes, cùng với 5,83% nhiễm L. innocua và 1,11% nhiễm L. seeligeri [5]. Hai nghiên cứu khác tại tỉnh Isfahan và Kurdistan (Iran) cũng báo cáo khoảng 6% mẫu sữa thô nhiễm các chủng Listeria, trong đó sữa thô và phô mai truyền thống làm từ sữa bò hoặc sữa cừu thô có tỷ lệ nhiễm cao nhất [5].

Gần đây hơn, một tổng quan hệ thống công bố năm 2022 đã rà soát các đợt bùng phát dịch bệnh liên quan đến sản phẩm sữa tại Canada và Mỹ từ năm 2007 đến tháng 10 năm 2020 [4]. Các tác giả chỉ đưa vào những vụ dịch mà vi khuẩn gây bệnh được xác nhận qua xét nghiệm ở cả bệnh nhân và sản phẩm sữa [4]. Kết quả ghi nhận 32 đợt bùng phát liên quan đến tiêu thụ sữa [4]. Trong đó, 20 đợt dịch liên quan đến sản phẩm sữa chưa tiệt trùng gây ra 449 ca bệnh xác nhận, 124 ca nhập viện và 5 ca tử vong [4]. Song song đó, 12 đợt dịch liên quan đến sản phẩm sữa đã tiệt trùng (do tái nhiễm khuẩn) gây ra 174 ca bệnh, 134 ca nhập viện, 17 ca tử vong và 7 ca mất thai nhi, với Listeria chiếm tới 10 trong số 12 đợt dịch này [4].

Lợi ích thực sự và những hiểu lầm thường gặp

Một hiểu lầm phổ biến khiến nhiều người tìm mua sữa thô là niềm tin rằng sữa chưa qua xử lý nhiệt giữ được các "yếu tố tự nhiên" có lợi cho sức khỏe mà quá trình tiệt trùng sẽ làm mất đi [1]. Tại Mỹ, việc bán sữa thô vẫn hợp pháp ở ít nhất 30 bang và những người ủng hộ sữa thô thường phản đối việc hạn chế mặt hàng này dựa trên các lợi ích sức khỏe được đồn đoán đó [1].

Tuy nhiên, tuyên bố chính sách năm 2014 tại Mỹ khẳng định lợi ích của các yếu tố tự nhiên trong sữa thô chưa từng được chứng minh rõ ràng trong các nghiên cứu dựa trên bằng chứng khoa học [1]. Do đó, những lợi ích truyền miệng này hoàn toàn không thể bù đắp được rủi ro nhiễm trùng nguy hiểm khi uống sữa thô [1]. Dữ liệu khoa học dồi dào cho thấy sữa đã tiệt trùng mang lại lợi ích sức khỏe tương đương với sữa thô mà không đi kèm rủi ro nhiễm vi khuẩn gây bệnh [1].

Một hiểu lầm khác là chỉ cần dán nhãn "đã tiệt trùng" thì sản phẩm hoàn toàn miễn nhiễm với vi khuẩn trong mọi điều kiện. Thực tế, quá trình tiệt trùng tiêu diệt hiệu quả Listeria monocytogenes trong sữa nguyên liệu, nhưng không loại bỏ được nguy cơ sản phẩm bị tái nhiễm khuẩn sau đó nếu quy trình vệ sinh sau tiệt trùng không đảm bảo [6], [7]. Việc sữa thô vô tình bị trộn lẫn vào sữa tiệt trùng hoặc dây chuyền đóng gói phô mai mất vệ sinh vẫn có thể gây ra dịch bệnh [6], [4].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Vi khuẩn từ sữa thô có thể gây bệnh cho cả người khỏe mạnh lẫn người có hệ miễn dịch suy yếu [1]. Tuy nhiên, các nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất bị biến chứng nặng và tử vong cần tuyệt đối tránh xa sữa thô bao gồm:

  • Phụ nữ đang mang thai và thai nhi trong bụng [1], [6], [7].
  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ [1], [6], [7].
  • Người cao tuổi [1], [6].
  • Người có hệ miễn dịch suy yếu (như bệnh nhân HIV/AIDS hoặc người đang điều trị ức chế miễn dịch) [6], [7], [3].

Nếu phụ nữ mang thai trót uống sữa chưa tiệt trùng hoặc ăn phô mai mềm và xuất hiện các triệu chứng như sốt, đau đầu, đau mỏi cơ, nôn mửa hoặc tiêu chảy, cần đi khám bác sĩ ngay lập tức để được kiểm tra và xử trí kịp thời [3]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa về chế độ dinh dưỡng phù hợp, không tự ý dùng kháng sinh vì vi khuẩn Listeria hiện có tỷ lệ kháng nhiều loại kháng sinh thông dụng khá cao [3].

Cách áp dụng thực tế để thai kỳ an toàn

Dựa trên khuyến cáo đồng thuận của Dự án EarlyNutrition công bố năm 2019 (với 30 phiếu đồng thuận, 4 phiếu trắng), phụ nữ mang thai cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn thực phẩm sau để phòng tránh bệnh listeriosis và toxoplasmosis [2]:

  • Tuyệt đối tránh các thực phẩm nguồn gốc động vật còn sống hoặc chưa nấu chín kỹ, bao gồm sữa chưa tiệt trùng (sữa thô), các sản phẩm làm từ sữa chưa tiệt trùng, phô mai mềm, thịt sống hoặc tái, xúc xích sống (salami), giăm bông sống, cá sống, cá xông khói, hải sản sống và trứng sống [2].
  • Tránh các thực phẩm chế biến sẵn để lạnh dễ nhiễm Listeria như xúc xích ăn liền (hot dogs), thịt nguội (deli meats), pa-tê và các túi salad trộn đóng gói sẵn [6], [7], [2].
  • Khi chọn mua sữa và chế phẩm từ sữa (sữa tươi, sữa chua, phô mai), luôn đọc kỹ nhãn bao bì để chắc chắn sản phẩm được làm từ sữa đã tiệt trùng hoặc thanh trùng [6], [4].
  • Với rau củ quả tươi và rau xà lách, cần rửa thật sạch trước khi ăn, chế biến tươi mới và ăn ngay sau khi chuẩn bị [2]. Các loại củ quả mọc dưới đất hoặc sát mặt đất cần được bảo quản tách biệt với thực phẩm khác để tránh nhiễm chéo và phải gọt vỏ trước khi dùng [2].

Tóm lại, sữa là nguồn dinh dưỡng tốt cho thai kỳ nhưng chỉ an toàn khi đã qua tiệt trùng hoặc thanh trùng đúng chuẩn [1], [4]. Mẹ bầu không nên đánh cược sức khỏe của thai nhi với sữa tươi vắt trực tiếp chưa qua xử lý nhiệt, bởi sữa tiệt trùng vẫn cung cấp giá trị sức khỏe tương đương mà lại bảo vệ con khỏi nguy cơ nhiễm khuẩn Listeria nguy hiểm [1].