Trẻ em uống nhiều nước ép trái cây có nguy cơ thấp còi không?

Nhiều bậc phụ huynh có thói quen ép nước trái cây mỗi ngày cho con vì tin rằng thức uống tự nhiên này giàu vitamin và giúp bé mau lớn. Thậm chí, khi trẻ biếng ăn hoặc lười uống sữa, một ly nước ép ngọt ngào, dễ uống thường được cha mẹ dùng làm giải pháp thay thế. Tuy nhiên, đằng sau thói quen tưởng chừng rất lành mạnh này lại là nỗi băn khoăn lớn: liệu việc cho trẻ uống quá nhiều nước ép trái cây có làm cản trở sự phát triển chiều cao và dẫn đến nguy cơ thấp còi hay không?

Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học là: Có mối liên hệ tiềm ẩn, dù kết quả giữa các nghiên cứu vẫn còn những điểm chưa hoàn toàn thống nhất ^[1]. Một số nghiên cứu ghi nhận trẻ mầm non uống từ 12 fl oz (khoảng 340 g hoặc khoảng 355 ml) nước ép trái cây nguyên chất mỗi ngày có tỷ lệ thấp còi và béo phì cao hơn rõ rệt so với trẻ uống ít [2, 5]. Nguyên nhân cốt lõi là khi trẻ nạp quá nhiều nước ép, thức uống này sẽ chiếm chỗ trong dạ dày, làm giảm lượng sữa và các thực phẩm giàu dưỡng chất khác (như chất đạm, chất béo và canxi) vốn rất cần thiết cho sự phát triển khung xương [3, 5, 6]. Ngược lại, một số nghiên cứu khác lại không tìm thấy sự khác biệt về chiều cao nếu chế độ ăn tổng thể của trẻ vẫn đảm bảo cân bằng [1, 3].

Cơ chế nào khiến nước ép ảnh hưởng đến chiều cao?

Trẻ nhỏ có dung tích dạ dày rất hạn chế nhưng nhu cầu dinh dưỡng tính trên mỗi kg cân nặng lại vô cùng lớn ^[1]. Sự kết hợp này khiến khẩu phần ăn hàng ngày của trẻ hầu như không có "dư địa" cho các thực phẩm nghèo dưỡng chất thiết yếu ^[1]. Nước ép trái cây nguyên chất 100% tuy là thức uống ít chất béo và có chứa vitamin, nhưng nếu tiêu thụ quá mức hoặc uống liên tục trong ngày sẽ dẫn đến tình trạng dư thừa đường đơn và đánh bật các thực phẩm đậm đặc dinh dưỡng khác ra khỏi khẩu phần [5, 6].

Cơ chế đáng ngại nhất chính là sự thay thế sữa trong chế độ ăn hàng ngày. Một bài tổng quan năm 1996 chỉ ra rằng tại thời điểm khảo sát, lượng nước ép trái cây tiêu thụ ở trẻ mầm non đã tăng từ 3,2 lên khoảng 5,5 fl oz/ngày ^[2]. Song song với đà tăng của nước ép là sự sụt giảm đáng báo động của lượng sữa trẻ uống vào ^[2]. Điều này gây lo ngại lớn vì sữa vốn là nguồn cung cấp canxi chủ yếu trong chế độ ăn của trẻ, và thực tế chỉ có 50% trẻ em từ 1 đến 5 tuổi đáp ứng đủ nhu cầu canxi khuyến nghị hàng ngày (RDA) ^[2]. Việc nạp đủ canxi trong những năm đầu đời là điều kiện bắt buộc để trẻ tăng trưởng bình thường và phòng ngừa bệnh còi xương ^[3]. Bên cạnh đó, nghiên cứu theo dõi dọc tại Đức cũng xác nhận lượng nước ép trái cây tiêu thụ có mối tương quan nghịch với lượng tiêu thụ của tất cả các loại đồ uống khác cũng như tổng lượng thức ăn đặc mà trẻ nạp vào ^[4].

Ngoài câu chuyện chiếm chỗ của sữa và thức ăn giàu đạm, bản thân các loại đường trong nước ép cũng ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa của trẻ. Các loại nước ép chứa hàm lượng sorbitol cao hoặc có tỷ lệ đường fructose trên glucose cao rất dễ gây ra tình trạng kém hấp thu carbohydrate ở ruột ^[2]. Hệ quả là trẻ có thể mắc chứng tiêu chảy mãn tính không đặc hiệu (thường gọi là tiêu chảy ở trẻ tập đi), làm giảm khả năng hấp thu dưỡng chất và góp phần dẫn đến tình trạng chậm tăng trưởng không do nguyên nhân thực thể ^[2]. Hơn nữa, so với việc ăn trái cây nguyên múi, nước ép chứa ít chất xơ hơn hẳn nên mang lại cảm giác ít no hơn, khiến trẻ dễ uống vượt mức năng lượng cần thiết mà vẫn thiếu chất xây dựng cơ thể ^[5].

Nghiên cứu cảnh báo mối liên hệ với thấp còi và béo phì

Bằng chứng rõ nét nhất về tác hại của việc lạm dụng nước ép đến từ một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 1997, thực hiện tại một trung tâm chăm sóc sức khỏe ban đầu ở bang New York (Mỹ) ^[6]. Nhóm nghiên cứu đã tuyển chọn 116 trẻ 2 tuổi và 107 trẻ 5 tuổi khỏe mạnh trong suốt 2 năm, sau đó phân tích chi tiết nhật ký ăn uống trong 7 ngày của 168 trẻ (gồm 94 trẻ 2 tuổi và 74 trẻ 5 tuổi) ^[6]. Kết quả cho thấy trung bình trẻ 2 tuổi và 5 tuổi uống lần lượt 5,9 và 5,0 fl oz nước ép mỗi ngày, cùng với 9,8 và 11,0 fl oz sữa mỗi ngày ^[6]. Đáng chú ý, có 19 trẻ (chiếm 11%) tiêu thụ ở mức quá nhiều, tức từ 12 fl oz nước ép trở lên mỗi ngày [2, 6].

Khi so sánh các chỉ số hình thể, kết quả thu được rất đáng giật mình: có tới 42% số trẻ uống từ 12 fl oz nước ép/ngày bị thấp còi (chiều cao nằm dưới bách phân vị thứ 20 theo tuổi và giới), cao gấp 3 lần so với tỷ lệ 14% ở nhóm trẻ uống dưới 12 fl oz/ngày ^[6]. Ngay cả sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu như chiều cao của mẹ, tuổi, giới tính của trẻ và tương tác tuổi - giới tính, nhóm trẻ uống từ 12 fl oz nước ép/ngày vẫn có chiều cao trung bình thấp hơn rõ rệt so với nhóm uống ít (86,5 cm so với 89,3 cm ở nhóm 2 tuổi; và 106,5 cm so với mức cao hơn ở nhóm 5 tuổi) ^[6]. Không chỉ thấp về chiều cao, nhóm uống nhiều nước ép còn có tỷ lệ béo phì cao hơn hẳn: 32% có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ bách phân vị thứ 90 trở lên so với 9% ở nhóm uống ít; và 32% có chỉ số ponderal (cân nặng/chiều cao mũ 3) từ bách phân vị thứ 90 trở lên so với chỉ 5% ở nhóm uống ít ^[6].

Đến năm 1999, một nghiên cứu cắt ngang khác tiếp tục phân tích sâu hơn trên cùng quần thể trẻ 2 tuổi và 5 tuổi này (với dữ liệu nhật ký ăn uống 14 ngày của 163 trẻ, đạt 73% tổng mẫu) để xem xét sự khác biệt giữa từng loại nước ép ^[7]. Trung bình trẻ uống 5,5 fl oz nước ép/ngày, trong đó 35% là nước ép táo, 31% nước ép cam, 25% nước ép nho và 9% là các loại khác hoặc hỗn hợp ^[7]. Các nhà khoa học phát hiện những trẻ uống nhiều nước ép hơn có lượng tiêu thụ tổng chất béo, chất béo bão hòa và cholesterol thấp hơn ^[7]. Đặc biệt, sau khi hiệu chỉnh theo tuổi, giới tính, tổng năng lượng nạp vào (không tính nước ép) và chiều cao của mẹ, chiều cao của trẻ có mối tương quan nghịch có ý nghĩa thống kê với lượng nước ép táo (p=0,007) và nước ép nho (p=0,02) ^[7]. Riêng nước ép táo còn có mối tương quan thuận với chỉ số BMI (p<0,05) và chỉ số ponderal (p<0,005) của trẻ ^[7]. Giới hạn của hai nghiên cứu này là thiết kế cắt ngang tại một thời điểm, nên chỉ phản ánh mối liên hệ chứ chưa thể khẳng định chắc chắn quan hệ nhân quả tuyệt đối [2, 4].

Những góc nhìn trái chiều từ các nghiên cứu theo dõi dọc

Tuy nhiên, bức tranh khoa học không chỉ có một chiều. Vẫn trong năm 1999, hai nghiên cứu khác với thiết kế theo dõi dọc theo thời gian lại đưa ra kết quả trái ngược, khiến chủ đề này trở thành cuộc tranh luận kéo dài [1, 3, 5]. Nghiên cứu thứ nhất theo dõi 105 trẻ em da trắng từ 24 đến 36 tháng tuổi thông qua hai cuộc phỏng vấn ngẫu nhiên với chuyên gia dinh dưỡng (lần 1 lúc 24, 28 hoặc 32 tháng; lần 2 lúc 28, 32 hoặc 36 tháng) ^[8]. Tại mỗi lần khảo sát, người mẹ cung cấp dữ liệu ăn uống trong 3 ngày (1 ngày nhớ lại 24 giờ và 2 ngày ghi chép thực phẩm), đồng thời trẻ được đo chiều cao và cân nặng chuẩn xác ^[8].

Khi đem so sánh nhóm trẻ uống dưới 12 fl oz/ngày và nhóm uống từ 12 fl oz/ngày nước ép trái cây 100%, các nhà nghiên cứu không tìm thấy bất kỳ sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào về chiều cao, chỉ số BMI hay chỉ số ponderal ^[8]. Đáng chú ý, trong nhóm trẻ này, lượng nước ngọt có ga tiêu thụ có mối tương quan nghịch với lượng sữa và nước ép, nhưng lượng sữa và lượng nước ép lại không hề có mối liên hệ loại trừ nhau ^[8]. Từ đó, nhóm tác giả kết luận dữ liệu của họ không ủng hộ khuyến cáo phải giới hạn nước ép nguyên chất dưới 12 fl oz/ngày để bảo vệ chiều cao ^[8].

Tương tự, nghiên cứu DONALD công bố năm 1999 tại Đức đã theo dõi dọc trong 3 năm trên 205 trẻ mầm non khỏe mạnh ở các mốc 3, 4 và 5 tuổi, dựa trên nhật ký cân đo thực phẩm 3 ngày mỗi năm ^[4]. Trong mẫu này, chỉ có 5 trẻ uống quá nhiều nước ép (từ 12 fl oz/ngày trở lên) liên tục trong cả 3 lần ghi chép, 10 trẻ ở 2 lần và 23 trẻ ở 1 lần ^[4]. Kết quả cho thấy không một trẻ nào trong số 5 trẻ uống nhiều nước ép liên tục bị béo phì hay thấp còi ^[4]. Tốc độ tăng trưởng, BMI và điểm lệch chuẩn chiều cao đều không tương quan với lượng nước ép ^[4]. Lý giải cho sự khác biệt này, các tác giả nhận thấy dù nước ép làm giảm lượng đồ uống và thức ăn khác, nhưng tổng lượng chất đạm, chất béo và carbohydrate của nhóm trẻ Đức uống nhiều nước ép thực tế lại gần với các hướng dẫn dinh dưỡng dự phòng quốc tế hơn so với nhóm uống ít ^[4]. Dù vậy, số lượng trẻ thực sự uống quá nhiều nước ép kéo dài trong nghiên cứu tại Đức là rất nhỏ (chỉ 5 trẻ), đây là một giới hạn cần lưu ý khi diễn giải kết quả ^[4].

Mặc dù tác động lên chiều cao còn những điểm chưa thống nhất, tác động gây tăng cân không lành mạnh của nước ép lại được củng cố thêm bởi một nghiên cứu theo dõi dọc quy mô lớn công bố năm 2017 trên trẻ từ 2 đến 5 tuổi ^[5]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu, nghiên cứu này chứng minh những trẻ uống nước ép trái cây 100% hàng ngày ở tuổi lên 2 có mức tăng điểm chuẩn BMI (BMI-z-score) lớn hơn trong suốt những năm mẫu giáo và có nguy cơ trở nên thừa cân cao hơn hẳn so với những trẻ không uống hoặc hiếm khi uống ^[5].

Hiểu lầm thường gặp của phụ huynh

Hiểu lầm phổ biến nhất của cha mẹ là đánh đồng nước ép trái cây 100% với trái cây tươi nguyên quả và cho rằng "càng uống nhiều càng bổ" ^[5]. Thực tế, dù 4 fl oz (khoảng 113 g) nước ép 100% được tính tương đương một khẩu phần trái cây, và nước ép hiện chiếm tới 50% tổng khẩu phần trái cây của trẻ từ 2 đến 18 tuổi (cũng như 1/3 lượng rau quả của trẻ mầm non), nhưng giá trị sinh học của chúng không giống nhau [5, 6]. Nước ép đã bị loại bỏ phần lớn chất xơ tự nhiên, làm giảm độ no và khiến đường hấp thu nhanh hơn ^[5].

Hiểu lầm thứ hai là nhiều bậc phụ huynh ngần ngại xếp nước ép trái cây 100% vào nhóm đồ uống ngọt cần hạn chế như nước ngọt có ga hay nước tăng lực ^[5]. Vì tin rằng nước ép hoàn toàn tốt cho sức khỏe cộng với sự tiện lợi của các hộp nước ép đóng sẵn, cha mẹ thường không nhận ra mối liên hệ giữa việc uống nước ép hàng ngày với tình trạng tăng cân mất kiểm soát hoặc sự thiếu hụt vi chất do trẻ bỏ uống sữa [6, 7]. Ngoài ra, việc chuyển hướng từ uống nước cam (vốn phổ biến cách đây 50 năm để ngừa bệnh thiếu vitamin C) sang chuộng nước ép táo cho trẻ dưới 5 tuổi như hiện nay cũng vô tình làm tăng nguy cơ rối loạn tiêu hóa và ảnh hưởng chỉ số cơ thể, bởi nước ép táo có liên quan chặt chẽ hơn với chiều cao thấp và BMI cao trong nghiên cứu phân loại nước ép [4, 6].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt hạn chế nước ép là trẻ sơ sinh dưới 6 tháng tuổi ^[1]. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyến cáo tuyệt đối không giới thiệu nước ép trái cây 100% cho trẻ trước mốc 6 tháng tuổi, dù thực tế thống kê vẫn có khoảng 7% trẻ sơ sinh tại Mỹ được cho uống nước ép quá sớm ^[1]. Với trẻ bú mẹ hoàn toàn, sau 6 tháng tuổi trẻ có nguy cơ cao bị thiếu hụt vi chất dinh dưỡng, trong khi dạ dày lại nhỏ, nên mọi thực phẩm ăn dặm phải ưu tiên mật độ dinh dưỡng cao thay vì nước ép ^[1].

Nhóm thứ hai là trẻ trong năm thứ hai của cuộc đời (từ 1 đến 2 tuổi) và trẻ đang có biểu hiện biếng ăn, chậm lớn hoặc thấp còi [5, 6]. Ở giai đoạn năm thứ hai, lượng tiêu thụ các thực phẩm tăng cường vi chất thường giảm xuống, đồng thời trẻ lại có xu hướng bẩm sinh thích vị ngọt nên rất dễ đòi uống nước ép thay sữa nếu được nuông chiều [5, 6]. Ngoài ra, những trẻ đang có cơ địa thừa cân, béo phì hoặc trẻ hay bị tiêu chảy kéo dài không rõ nguyên nhân cũng là đối tượng cần cắt giảm ngay lượng nước ép trong khẩu phần [5, 6, 7].

Cách áp dụng thực tế để trẻ phát triển tối ưu

Để con nhận được vitamin từ trái cây mà không làm ảnh hưởng đến lượng đạm và canxi từ sữa, cha mẹ cần tuân thủ nghiêm ngặt định lượng theo độ tuổi. Theo khuyến cáo của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ, sau 6 tháng tuổi, lượng nước ép trái cây 100% chỉ nên giới hạn ở mức tối đa 113–170 g (tương đương 4–6 fl oz, khoảng 120–180 ml) mỗi ngày cho trẻ nhỏ ^[1]. Tuyệt đối không để trẻ uống chạm ngưỡng quá mức là từ 12 fl oz (khoảng 340 g) trở lên mỗi ngày [2, 5].

Về cách cho uống, cha mẹ không nên cho nước ép vào bình bú, không dùng bình nước ép như ti giả để dỗ trẻ hoặc cho trẻ ngậm bình kéo dài, bởi thói quen này từ lâu đã được xác nhận là nguyên nhân gây sâu răng sữa nghiêm trọng (sâu răng do bú bình) [5, 6]. Thay vì cho uống nước ép, hãy tập cho trẻ ăn đa dạng các loại rau củ và trái cây nguyên miếng để bổ sung chất xơ và tạo cảm giác no tự nhiên [5, 7]. Cần lưu ý rằng thống kê tại Mỹ cho thấy có tới 28–37% trẻ từ 6 đến 18 tháng tuổi không ăn chút rau nào và 10–23% không ăn trái cây trong ngày, nên việc rèn thói quen nhai rau quả tươi càng phải được ưu tiên hơn uống nước ép ^[1].

Quan trọng nhất, không bao giờ dùng nước ép trái cây hoặc các loại nước giải khát vị trái cây có đường để thay thế bữa sữa hoặc bữa ăn chính của trẻ [5, 6]. Hãy đảm bảo trẻ uống đủ lượng sữa khuyến nghị hàng ngày để cung cấp đủ canxi và đạm cho sự phát triển chiều cao [6, 8]. Nếu trẻ muốn uống chế phẩm có hương vị trái cây, một nghiên cứu trong ống nghiệm năm 2005 gợi ý rằng các sản phẩm kết hợp nước ép trái cây có pha thêm sữa và ngũ cốc vẫn có khả năng cung cấp canxi với hiệu suất vận chuyển và hấp thu qua tế bào ruột khá tốt, song sữa công thức phù hợp lứa tuổi và sữa tươi vẫn là nền tảng chuẩn mực ^[3].

Tóm lại, nước ép trái cây nguyên chất không phải là "thủ phạm" trực tiếp làm lùn trẻ nếu được dùng đúng liều lượng trong một chế độ ăn đầy đủ chất đạm và canxi [1, 3]. Nguy cơ thấp còi và béo phì chỉ thực sự xuất hiện khi trẻ uống quá nhiều nước ép (từ 340 g/ngày trở lên), đặc biệt là nước ép táo và nho, khiến trẻ ngang dạ, bỏ uống sữa và thiếu hụt dưỡng chất xây dựng khung xương [2, 4, 6]. Nếu nhận thấy trẻ có dấu hiệu chậm tăng chiều cao, tiêu chảy kéo dài hoặc biếng ăn, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám và tham khảo ý kiến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh thực đơn kịp thời.